መግቢያ

ጆናታን ኤድዋርድስ ኦክቶበር 5 ቀን 1703 ዛሬ ሳውዝ ዊንዘር፣ ኮነቲከት ተብሎ በሚጠራው አካባቢ፣ በዚያን ጊዜ «ዊንዘር ፋርምስ» ተብሎ ይታወቅ በነበረው የደብሩ ክፍል ተወለደ። አባቱ ቄስ ቲሞቲ ኤድዋርድስ የደብሩ አገልጋይና የሃርቫርድ ምሩቅ ሲሆን፣ የላቀ ችሎታና የተሟላ ጨዋነት ያለው፣ ሃይማኖትን ብቻ ሳይሆን ትምህርትንም የሚወድድ ሰው እንደ ነበር ይነገርለታል፤ ከእረኝነት ኃላፊነቱ በተጨማሪ ወጣት ወንዶችን ለኮሌጅ ያዘጋጅ ነበር፤ ስለ ትምህርት የነበረው ሰፊ አመለካከትም ሴቶች ልጆቹ እነዚያ ወጣቶች የሚማሩትን ያንኑ ትምህርት እንዲማሩ በማድረጉ ይታያል። እናቱ የኖርዝሃምፕተን አገልጋይ የነበረው የቄስ ሰሎሞን ስቶዳርድ ልጅ ስትሆን፣ በጠባይ ጽናት ታዋቂውን አባቷን እንደምትመስል፣ በተፈጥሮ የአእምሮ ብርታትም ከባሏ እንደምትበልጥ ይነገራል። ከሩቅ ቅድመ አያቶቹና ከአእምሯዊና ከሥነ ምግባራዊ ባሕርያቸው አንጻርም ኤድዋርድስ ከመልካም ዘር የተወለደ ይመስላል፤ ሆኖም ከአባቱ ወገን የሆነችው፣ እንግዳ ጠባይ የነበራትና ምናልባትም አእምሮዋ የተቃወሰ አያቱ ከዚህ መለየት አለባት፤ ያሳየችው ሥርዓት የለሽ ጠባይ ለፍቺዋ ምክንያት ሆኗልና።

ከአሥር ሴቶች ልጆች ጋር ብቸኛ ወንድ ልጅ ሆኖ፣ ከሚያዘናጉ ተጽዕኖዎች ሁሉ ርቆ፣ በቤት ውስጥ በሃይማኖትና በቁም ነገር ጥናት ድባብ ውስጥ፣ ለማሰላሰል ሕይወት በሚያስገርም ሁኔታ በሚያመቹ ሜዳዎች፣ ጫካዎችና በሩቅ በተዘረጉ ዝቅተኛ ኮረብቶች መካከል ያደገው ልጅ፣ የሊቅነቱ ዋነኛ መለያዎች የሆኑትን ያንን በመንፈሳዊ ነገሮች ላይ ያለውን ጥልቅ ትኩረትና ያንን አስደናቂ የአእምሮ ስለት ገና በልጅነቱ አዳበረ። ገና ሕፃን ሳለ ብዙ ጊዜውን በሃይማኖታዊ ልምምዶችና ከሌሎች ልጆች ጋር ስለ ሃይማኖት ጉዳዮች በመነጋገር ያሳልፍ ነበር፤ ከእነርሱም አንዳንዶቹ ጋር ተባብሮ ለስውር ጸሎት በረግረግ ውስጥ ገለል ባለ ስፍራ ዳስ ሠራ፤ ከዚህም ሌላ ገለል ብሎ የሚሄድባቸው ብዙ የጸሎት ስፍራዎች በጫካ ውስጥ ነበሩት። አእምሮውም በተማራቸው ትምህርቶች ላይ፣ በተለይም በምርጫ ረገድ ስላለው የእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ትምህርት ላይ ብዙ ያሰላስል ነበር፤ በዚያን ጊዜ ግን ይህን ትምህርት አጥብቆ ይቃወመው ነበር። ገና የአሥር ዓመት ልጅ ሳለ ስለ ነፍስ አለመሞት አጭር፣ ለየት ያለና በመጠኑ ቀልድ የሚታይበት ትንሽ ጽሑፍ ጻፈ፤ በአሥራ ሁለት ዓመቱ ገደማ ደግሞ ስለ «በራሪ ሸረሪት» ልማዶች እጅግ ትክክለኛና ብልሃት የተሞላበት ጽሑፍ አዘጋጀ።

በአሥራ ሦስት ዓመቱ በሴብሩክ ወደ ነበረው ወደ ኮነቲከት ኮሌጂየት ትምህርት ቤት — በኋላ ዬል ኮሌጅ ወደ ተባለው — ገባ፤ በ1720፣ አሥራ ሰባተኛ የልደት በዓሉ ሊደርስ ጥቂት ሲቀረው፣ በኒው ሄቨን የክፍሉ ቀዳሚ ተማሪ ሆኖ የስንብት ንግግሩን አቅርቦ ተመረቀ። በሁለተኛ ዓመቱ የሎክን ስለ ሰው ማስተዋል የቀረበ ድርሰት አወቀ — ይህ ሥራ በአስተሳሰቡ ላይ ዘላቂ አሻራ ትቶ አልፏል። ያነበበው፣ እርሱ ራሱ እንደሚለው፣ «እጅግ ስግብግብ የሆነ ንፉግ ሰው አዲስ ከተገኘ ሀብት ውስጥ ብርና ወርቅን በእፍኝ እየዛቀ ሲሰበስብ ከሚያገኘው ደስታ» እጅግ በላቀ ደስታ ነበር። በዚህ ሥራ ተጽዕኖ ሥር ሆኖ፣ ስለ አእምሮ ፍልስፍና ሰፊ ድርሳን ለመጻፍ በማሰብ፣ «ስለ አእምሮ የተጻፉ ማስታወሻዎች» የተባሉ ተከታታይ ጽሑፎችን ጀመረ። ምናልባትም በመጠኑ ቆየት ብሎ፣ ስለ ተፈጥሮ ፍልስፍና ተመሳሳይ ሥራ ለመጻፍ በማሰብ፣ «ስለ ተፈጥሮ ሳይንስ የተጻፉ ማስታወሻዎች» የተባሉ ተከታታይ ጽሑፎችንም ጀመረ። የበርክሊን አስተሳሰብ የሚመስል፣ ነገር ግን ምናልባት ፈጽሞ ከእርሱ ያልተወሰደ፣ እስከ መጨረሻውም ድረስ በምርምሮቹ ውስጥ ወሳኝ ሆኖ የቀረ የሚመስል የሐሳባዊነት (አይዲያሊዝም) ንድፈ ሐሳብ ዝርዝር መልክ የምናገኘው በእነዚህ የመጀመሪያ ጽሑፎቹ ውስጥ ነው።

ከተመረቀ በኋላ ለአገልግሎት እየተዘጋጀ ለሁለት ዓመታት በኒው ሄቨን ቆየ። ከኦገስት 1722 እስከ ቀጣዩ ኤፕሪል ድረስ በኒው ዮርክ የምትገኝ አንዲት ትንሽ የፕሬስቢቴሪያን ጉባኤን መድረክ አገለገለ፤ ነገር ግን አገልጋያቸው ሆኖ እንዲቀር ያቀረቡለትን ግብዣ አልተቀበለም። በዊንዘር ወደሚገኘው ወደ አባቱ ቤት ከተመለሰ በኋላ ቢያንስ ሁለት ሌሎች ጥሪዎች ደረሱት፤ ከእነርሱም አንዱን የተቀበለ ይመስላል። በሴፕቴምበር 1723 የማስተርስ ዲግሪውን ለመቀበል ወደ ኒው ሄቨን ሄደ፤ በኮሌጁ አስጠኚ ሆኖ ተሾመ፤ የዚያንም ሹመት ሥራ በጁን 1724 ጀመረ፤ እስከ ሴፕቴምበር 1726 ድረስም በዚያው ቀጠለ፤ በዚያን ጊዜም በኖርዝሃምፕተን ቤተ ክርስቲያን ከአያቱ ከስቶዳርድ ጋር ተባባሪ ፓስተር ለመሆን የአስጠኚነት ሥራውን ለቀቀ።

ኤድዋርድስ ከወጣትነት ወደ ጕልምስና ባደገባቸው በእነዚህ ዓመታት ያሳለፈው መንፈሳዊ ታሪክ በገዛ እጁ ተመዝግቧል፦ በኋላ ለራሱ ጥቅም በጻፈው የግል ተሞክሮዎች ትረካ፣ በዕለት ማስታወሻው ቍርጥራጮችና የገዛ ሕይወቱን ለመምራት ባዘጋጃቸው ተከታታይ ውሳኔዎች ውስጥ። በ1829 የሕይወት ታሪክ ጸሐፊውና የዘር ሐረጉ በሆነው በሴሬኖ ኢ. ድዋይት ለመጀመሪያ ጊዜ የታተሙት እነዚህ ሰነዶች በኤድዋርድስ ጠባይና ተፈጥሮአዊ ዝንባሌ ላይ ብርሃንን እንደ ጐርፍ ያፈስሳሉ፤ ያለ እነርሱ ግልጽ ሳይሆን የሚቀረውን በሕይወቱ ውስጥ ያለውን ብዙ ነገርም ያስረዳሉ። ቀደም ብለን የጠቀስነው የልጅነት ደስታው በሃይማኖት ልምምዶች ቀስ በቀስ እንዴት እንደ ቀዘቀዘ፣ በመጨረሻም «ውሻ ወደ ትፋቱ እንደሚመለስ ተመልሶ በኃጢአት መንገድ እንደ ሄደ»፣ ከዚያም ብዙ የነፍስ ትግል ካለፈ በኋላ የኮሌጅ ትምህርቱ ሊያበቃ ሲቃረብ እውነተኛ መለወጥን እንዴት እንዳገኘ፣ ይህም ወደ አዲስ ሕይወት እንዳደረሰውና ከጊዜ በኋላም የእግዚአብሔርን ሉዓላዊነት፣ የክርስቶስን ልዕልናና የቅድስናን ውበት ጥልቅና ደስ የሚያሰኝ ስሜት እንዳስገኘለት በትረካው ይነግረናል። ኤድዋርድስ ይህን መውደቅና ይህን መመለስ በገለጸበት መንገድ ምናልባት አንዳች ማጋነን ሊኖር ይችላል፤ ቢሆንም ቢያንስ ለእርሱ እጅግ እውነተኛ ተሞክሮ ነበር፤ በኋላም በስብከቱ በመለወጥ ላይ ለሰጠው አጽንዖት አስተዋጽኦ እንዳደረገ አያጠራጥርም። ከዚህ ወሳኝ ለውጥ በኋላ የነበረበት ሁኔታ አንዳንድ ጊዜ የምሥጢራዊ ተመስጦ ሁኔታ ነበር — «ነፍስ ከዚህ ዓለም ጉዳዮች ሁሉ ረጋ ብላ በጣፋጭነት መለየቷ፤ አንዳንድ ጊዜም በተራሮች ላይ ወይም በአንድ ገለልተኛ ምድረ በዳ፣ ከሰው ልጆች ሁሉ ርቆ ብቻ መሆንን፣ ከክርስቶስ ጋር በጣፋጭነት መነጋገርንና በእግዚአብሔር ተጠቅሎ መዋጥን የሚያሳይ አንድ ዓይነት ራእይ ወይም የጸኑ ሐሳቦችና ምናቦች።» የዕለት ማስታወሻው በበረራው ወደ ላይ የምትጣጣር ነፍስ መዝገብ ነው። የስሜቶቹን መለዋወጥ ሕመም በሚመስል ጥልቅ ትኩረት ይከታተላል፤ ሆኖም ይህን የሚያደርገው በምንም መንገድ ልማድን ለመከተል ብቻ አይደለም፤ ስሜታዊ ልፍስፍስነትም በሚያስገርም ሁኔታ አይታይበትም፤ ምልከታዎቹ እጅግ በግልጽ ቅን፣ በአንድ ረገድም ከራስ ስሜት ነጻ ሆነው ሁኔታውን እንዳለ የሚያሳዩ ናቸውና። ሃያ ዓመት ሳይሞላው ከጻፋቸው ሰባ «ውሳኔዎች» መካከል የሚከተለው እንደ ናሙና ሊወሰድ ይችላል፤ ይህ ሃይማኖተኛ የመሆኑን ያህል በእውነት የራሱ የሆነ አዲስ አስተሳሰብ ያለው አእምሮ ቋንቋ ነው፤ ማንነቱንም በሚገባ ይገልጣል። «በዓለም ላይ በማንኛውም ጊዜ በትክክል ሙሉ ክርስቲያን የሆነ፣ በሁሉ ረገድ ትክክለኛውን ማኅተም የያዘ፣ ክርስትናው ሁልጊዜ በእውነተኛ ድምቀቱ የሚያበራ፣ ከየትኛውም ወገንና በየትኛውም ጠባይ ቢታይ ግሩምና የሚወደድ ሆኖ የሚገለጥ ከአንድ ሰው በቀር ፈጽሞ የማይኖር ቢሆን እንኳ፣ ወስኛለሁ፦ በዘመኔ የሚኖረው ያ አንዱ ሰው ለመሆን በሙሉ ኃይሌ ብጣጣር የማደርገውን በትክክል ለማድረግ።» እርሱም እንዲሁ አደረገ፤ እነዚህ ውሳኔዎች ባዶ ቃላት አልነበሩም፤ በእውነት ሕይወቱን ወሰኑ።

ኤድዋርድስ ፌብሩዋሪ 15 ቀን 1727 በኖርዝሃምፕተን ተሾመ፤ በዚያን ጊዜ ሃያ አራተኛ ዓመቱን ይዞ ነበር። ከአምስት ወራት በኋላ፣ ጁላይ 28 ቀን፣ በዚያን ጊዜ የአሥራ ሰባት ዓመት ወጣት የነበረችውን ውቢቱን ሳራ ፒየርፖንትን አገባ፤ እርሷም የዬል ኮሌጅ መሥራቾች አንዱና ታዋቂ ባለ አደራ የነበረው የኒው ሄቨኑ የቄስ ጄምስ ፒየርፖንት ልጅ፣ በእናቷ በኩል ደግሞ «የኮነቲከት አብያተ ክርስቲያናት አባት» የተባለው የቶማስ ሁከር የልጅ ልጅ ልጅ ነበረች። ኤድዋርድስ ከመጋባታቸው ከአራት ዓመታት በፊት ስለ እርሷ የጻፈው መግለጫ ዝነኛ ነው። ትዳራቸው በሚያስገርም ሁኔታ ደስተኛ ሆነ፤ የወይዘሮ ኤድዋርድስ ማስተዋል፣ ደስተኛነት፣ እግዚአብሔርን መምሰልና ተግባራዊ ጥበብ ተዳምረው፣ በጽሑፎቹና በመጻሕፍቱ ለተዋጠው፣ በትጋት ለእግዚአብሔር ላደረው፣ እጅግ አስተዋይ ለሆነው ነገር ግን ብዙ ጊዜ መንፈሱ ለሚደክመው ባሏ በአንድ ጊዜ የሚስማማ ጓደኛና እጅግ ጠቃሚ ረዳት አደረጓት። ሁሉም በኖርዝሃምፕተን የተወለዱ አሥራ ሁለት ልጆች ነበሯቸው። ሚስተር ስቶዳርድ ፌብሩዋሪ 11 ቀን 1729 ሞተ፤ ወጣቱንም አገልጋይ በሙሉ የእረኝነት ኃላፊነት ላይ ተወው። ከቦስተን ውጭ በቅኝ ግዛቱ ውስጥ እጅግ ትልቁና እጅግ ሀብታሙ እንደ ሆነ የሚነገርለትን፣ የተከበረውና የተወደደው ስቶዳርድም ስድሳ ዓመት በሚጠጋ አገልግሎቱ የብርቱ ማንነቱን አሻራ ያሳረፈበትን ቤተ ክርስቲያን ጉዳይ መምራት ለእንዲህ ያለ ወጣት ከባድ ኃላፊነት ነበር። ኤድዋርድስ በኋላ እንደ ተናዘዘው ስሕተቶችን ሠርቷል። ቢሆንም፣ በኖርዝሃምፕተን ባገለገለባቸው ሃያ ሦስት ዓመታት አብዛኛውን ጊዜ የሕዝቡን አመኔታ፣ አድናቆትና ፍቅር ማግኘትና ጠብቆ መያዝ ቻለ። ቤተ ክርስቲያኒቱን በሁለት ታላላቅ የመነቃቃት ወቅቶች (1734-35፣ 1740-42) መራ፤ በአባልነት መዝገቧም ላይ ከአምስት መቶ ሃምሳ የሚበልጡ ስሞችን ጨመረ። ይህ ግን በእነዚህ ዓመታት የነበረውን ተጽዕኖ ጥቂት ክፍል ብቻ ይወክላል። በኖርዝሃምፕተንና በሌሎችም ስፍራዎች ባደረገው ስብከትና በታተሙት ጽሑፎቹ — በተለይም በታተሙት ስብከቶቹና መነቃቃቶቹን በሚመለከቱ ሥራዎቹ፣ ከእነርሱም መካከል «ሃይማኖታዊ የልብ ዝንባሌዎች» የተባለው ድርሳኑ መቈጠር አለበት — በመላው ኒው ኢንግላንድና በአጎራባች ቅኝ ግዛቶች፣ በተወሰነ መጠንም በእንግሊዝና በስኮትላንድ፣ የሃይማኖታዊ አስተሳሰብንና ሕይወትን ፍሰት በብርቱ ነካ። ተልእኮው ለሰባ ዓመታት ያህል በውድቀት ዘመን ውስጥ ሲማቅቁ የነበሩትን የፒዩሪታን አብያተ ክርስቲያናት በእምነት መግለጫም ሆነ በምግባር ወደ ቀድሞው ከፍተኛ የፒዩሪታን መመዘኛ መመለስና ሕያው የሆነ እግዚአብሔርን የመምሰል አዲስ መንፈስ በውስጣቸው ማሳደር ነበር። በዚህም በብዙ ረገድ ተሳክቶለታል፤ ዛሬም ቢሆን፣ ከሥነ መለኮት ሥርዓቱ ብዙ ርቀት ቢወሰድም፣ የፒዩሪታንን ትውፊት በወረሱት አብያተ ክርስቲያናት ውስጥ ውጤታማ መንፈሳዊ ኃይል ሆኖ ይኖራል።

በኤድዋርድስና በሕዝቡ መካከል ያለው መራራቅ የጀመረው በ1744 ነበር፤ ይህም ከከተማዪቱ ታላላቅ ቤተሰቦች የሆኑ ብዙ ወጣቶች ብልግና ያለባቸውን መጻሕፍት በማንበብና በማሰራጨት ተጠርጥረው ከቀረቡበት የቤተ ክርስቲያን የሥርዓት ጉዳይ ጋር በተያያዘ ነበር። በመነቃቃቱ ግለት ወቅት ሕዝቡ ከፍተኛ ጥያቄዎቹን በፈቃደኝነት ተቀብለው ነበር። አሁን ግን፣ ግለቱ በበረደበት ወቅት፣ ሥጋና ደም አመፀ። ኤድዋርድስ ግን የሃይማኖትን ጥያቄዎች — እርሱ እንደ ተረዳቸው — ከሰው ተፈጥሮ ድካም ጋር የሚያስማማ ሰው አልነበረም። በዚህ ሁኔታ ውስጥ ሕዝቡ አገልጋያቸውን እንደ መንፈሳዊ አምባገነን፣ አንድ ዓይነት መንፈሳዊ ጭቈናን እንደሚፈጽም ሰው አድርገው ቢመለከቱት የሚያስገርም አይሆንም። ቢሆንም ይህ ስሜት፣ በዚያን ጊዜ እስከ ነበረ ድረስ፣ ከአራት ዓመታት በኋላ — በእነዚያ ዓመታት የመጀመሪያው በሆነው — የቤተ ክርስቲያን አባልነት ጥያቄ በቀረበበት አጋጣሚ ኤድዋርድስ አዲስ የብቃት መፈተኛ ለማስቀመጥ ባይፈልግ ኖሮ ወደ ግልጽ መለያየት ሊያደርስ አይችልም ነበር። ይኸውም ሙሉ ኅብረት ለማግኘት የሚፈልግ ሰው መለወጡን የሚያሳይ ማስረጃ እንዲያቀርብ፣ እንደ ተለወጠ ሰውም እግዚአብሔርን መምሰሉን በሕዝብ ፊት እንዲመሰክር ጠየቀ። ይህ ገደብ ሚስተር ስቶዳርድ ካጸናቸው፣ አብዛኞቹ አጎራባች አብያተ ክርስቲያናት ከተቀበሏቸውና ኤድዋርድስ ራሱም እስከዚያ ጊዜ ድረስ ከተከተላቸው መርሖችና ልማዶች ጋር ይቃረን ነበር፤ በእነዚያ መርሖች መሠረት ሰዎች በ«የግማሽ መንገድ ኪዳን» ውል የቤተ ክርስቲያን አባልነት ማግኘት ብቻ ሳይሆን፣ ቢፈልጉ የመለወጣቸው ማረጋገጫ ሳይኖራቸውም እንኳ ወደ ጌታ እራት መቅረብ ይችሉ ነበር፤ ተስፋውም ሥርዓቱ ራሱ ሰውን የሚለውጥ ሥርዓት ይሆናል የሚል ነበር። ኤድዋርድስ አሁን ወንድሞችን በኃይል ሊገዛ ይፈልጋል ተብሎ በግልጽ ተከሰሰ፤ ቍጣውም እጅግ ብርቱ ነበር። እርሱ በበኩሉ የአቋሙ ትክክለኛነት አሳምኖት ነበር፤ ምንም ዋጋ ቢያስከፍለውም ሊያጸናው ተዘጋጅቶ ነበር። አሳዛኙ ክርክር ለሁለት ዓመታት ቆየ፦ ኤድዋርድስ በክብር፣ በጨዋነትና ለመታረቅ በመዘጋጀት፣ ሆኖም መብቱ እንዲታወቅለት አጥብቆ በመጠየቅ፣ በዚያ ሁሉ ጊዜም ታላቅ የሥነ ምግባርና የአእምሮ ብልጫውን እያሳየ፤ ሕዝቡ ደግሞ በጭፍን ጥላቻና በእልከኝነት፣ አመለካከቱን እንኳ ለማጤን ወይም ከመድረክ ላይ እንዲያስረዳ ለመፍቀድ እምቢ እያሉ፣ እርሱን ማስወገድን ብቻ ዓላማቸው አድርገው። በመጨረሻም ጁን 22 ቀን 1750 ጉዳዩን መርምሮ ምክር ለመስጠት የተሰበሰበው የአብያተ ክርስቲያናት ሸንጎ፣ አናሳዎቹ እየተቃወሙ፣ በ10 ለ 9 ድምፅ የእረኝነት ግንኙነቱ እንዲፈርስ ሐሳብ አቀረበ። የቤተ ክርስቲያኒቱም የጋራ ስሜት ወንድ አባላቱ በሰጡት 200 ለ 20 ገደማ በሆነ እጅግ ከፍተኛ ድምፅ ተገለጸ። ከሚቀጥለው እሑድ ቀጥሎ ባለው እሑድ ኤድዋርድስ «የስንብት ስብከት» የተባለውን ስብከቱን ሰበከ።

ኤድዋርድስ በዚህ ጊዜ የአርባ ስድስት ዓመት ሰው ነበር፤ እርሱ እንደሚለው ከጥናት በቀር ለሌላ ሥራ ብቁ ያልነበረ፣ ዓለምን ሊጋፈጥ የሚገባውም «ብዙ አባላት ካሉትና ብዙ ወጪ ከሚጠይቅ ቤተሰብ» ጋር ነበር። ረጅሙ ክርክርና ከመሰናበቱ ጋር የተያያዙት ሁኔታዎች መንፈሱን አድክመውት ነበር፤ የፊቱም ተስፋ እጅግ ጨለማ መስሎ ታየው። ነገር ግን መታመኑ በእግዚአብሔር ነበር፤ ወዳጆችም አልተለዩትም። ከስኮትላንድ በዚያ የአገልግሎት ስፍራ እንዲያገኝ ለመርዳት ጥያቄ መጣ፤ በኖርዝሃምፕተን የነበሩት ደጋፊዎቹ ደግሞ በከተማዪቱ እንዲቀርና የተለየ ቤተ ክርስቲያን እንዲመሠርት ፈለጉ። በዲሴምበር መጀመሪያ ላይ በድንበሩ ላይ በምትገኘው በስቶክብሪጅ ካለችው ትንሽ ቤተ ክርስቲያን ጥሪ ደረሰው፤ በዚያው ጊዜ ገደማም «በኒው ኢንግላንድና በአጎራባች አካባቢዎች ወንጌልን ለማስፋፋት የተቋቋመው የለንደን ማኅበር» በቦስተን የሚገኙት ኮሚሽነሮች በዚያን ጊዜ የስቶክብሪጅን ሰፈር ትልቅ ክፍል ይዘው ለነበሩት ሕንዳውያን ሚስዮናዊ እንዲሆን ጋበዙት። በስቶክብሪጅ ለብዙ ወራት ተቀምጦ የሥራውን ሁኔታ ካጠና በኋላ፣ ከአገረ ገዥው ጋርም በአካል ተገናኝቶ የሕንዳውያኑን ሚስዮን አመራር በተመለከተ አጥጋቢ ማረጋገጫ ካገኘ በኋላ፣ ሁለቱንም ጥያቄዎች ተቀበለ። ይህን እንዳደረገ ወዲያው ከቨርጂኒያ ከምትገኝ አንዲት ቤተ ክርስቲያን ለጋስ ድጋፍ ቃል የተገባበት ጥሪ ደረሰው።

ከኖርዝሃምፕተን ያባረረው ተቃውሞ ወደ ስቶክብሪጅም ተከተለው። ለብዙ ዓመታት ሥራውን፣ በተለይም በሕንዳውያን መካከል የሚሠራውን ሥራ ለማደናቀፍ፣ እንዲያውም ከስፍራው እንዲነሣ ለማድረግ የማያቋርጥ ጥረት ተደረገ። እርሱ ግን ይህን ተቃውሞ በተሳካ ሁኔታ ተቋቋመ፤ የሕንዳውያኑን አመኔታ አገኘ፤ «እንግሊዛውያኑም» እጅግ ወደዱት። እዚህም፣ በምድረ በዳው ውስጥ፣ «የፈቃድ ነጻነት»፣ «እግዚአብሔር ዓለምን ስለ ፈጠረበት ዓላማ»፣ «የእውነተኛ በጎነት ምንነት» እና «የጥንተ ኃጢአት የክርስትና ትምህርት» በሚሉት ርዕሶች ላይ የጻፋቸውን፣ ለሥነ መለኮታዊ ዝናው ዋነኛ መሠረት የሆኑትን እነዚያን ታላላቅ ድርሳናት ለመጻፍ ጊዜና ዕድል አገኘ።

በዚህ መካከል በኤድዋርድስ ቤተሰብ ውስጥ ከፍተኛ ውጤት የሚያስከትል አንድ ክስተት ተፈጽሞ ነበር — ልጁ አስቴር በፕሪንስተን የናሶ ሆል ፕሬዚዳንት ለነበረው ለቄስ አሮን በር መዳሯ። በሴፕቴምበር 1757 ሚስተር በር ሞተ፤ ከሁለት ቀናት በኋላ የኮሌጁ ባለ አደራዎች ኤድዋርድስን ተተኪው አድርገው ሾሙት። ኤድዋርድስ በተለያዩ ምክንያቶች ሹመቱን ለመቀበል አመነታ፤ ብቁ መሆኑን ተጠራጠረ፤ በተለይም የሥራው ኃላፊነቶች አሁን ተጠምዶበት የነበረውን የጽሑፍ ሥራ በእጅጉ ያስተጓጉሉታል ብሎ ፈራ። ቢሆንም፣ በጉዳዩ ላይ ምክር እንዲሰጥ በእርሱ ጥያቄ የተጠራው ሸንጎ ባቀረበው ሐሳብ መሠረት ጥሪውን ተቀበለ። በጃንዋሪ ስቶክብሪጅን ለቆ ሄደ፤ በወሩ መጨረሻ አካባቢም ፕሪንስተን ደረሰ። ነገር ግን የኮሌጁ ፕሬዚዳንት ሆኖ የሠራው ሥራ ቢኖር ለአምስት ወይም ለስድስት እሑዶች መስበክና ለመጨረሻ ዓመት ተማሪዎች የሥነ መለኮት ርዕሶችን መስጠት ብቻ ነበር፤ በእነዚያ ርዕሶች ላይ የጻፏቸውን ጽሑፎችም በኋላ ከእነርሱ ጋር ተወያየባቸው። እርሱ በደረሰ ጊዜ በከተማዪቱ ፈንጣጣ ተስፋፍቶ ነበር፤ እርሱም ለጥንቃቄ ሲል የፈንጣጣ ክትባት ወሰደ። በሽታው መጀመሪያ ላይ ቀላል ቢሆንም ወደ ክፉ ተለወጠ፤ ማርች 22 ቀን 1758 አረፈ። በሞት አልጋው ላይ ሆኖ ገና በስቶክብሪጅ ለነበረችው ለሚስቱ ይህን ርኅራኄ የተሞላና ማንነቱን የሚገልጥ መልእክት ላከ፦ «ለውድ ባለቤቴ ጥልቅ ፍቅሬን አድርሱልኝ፤ ለረጅም ጊዜ በመካከላችን የቆየው ያልተለመደ አንድነት መንፈሳዊ ነው ብዬ የምተማመንበት ዓይነት እንደ ሆነ፣ ስለዚህም ለዘላለም እንደሚቀጥል ንገሯት።» የመጨረሻ ቃላቱም እንደዚሁ ማንነቱን የሚገልጡ ነበሩ፦ «በእግዚአብሔር ታመኑ፤ መፍራትም አያስፈልጋችሁም።»

ረጅም፣ ቀጭን ሰው ነበር፤ ከፍተኛና ሰፊ ግንባር፣ ጥርት ያሉና ዘልቀው የሚያዩ ዓይኖች፣ ጎላ ያለ አፍንጫ፣ ቀጫጭንና የተጣበቁ ከንፈሮች፣ እንዲሁም በመጠኑ ደካማ አገጭ ነበሩት፤ መልኩ በሙሉ የአእምሮ ጥልቅ ማስተዋልንና የጠባይ ቅንነትን፣ ጨዋነትንና በጎነትን ያሳይ ነበር — የአካል ጉልበቱ ጥቂት የሆነ፣ ለተግባራዊ ጉዳዮች ብዙም የማይመች፣ በመንፈስ ግን እጅግ ሕያው የሆነ፣ የማይታዩትንና ዘላለማዊ የሆኑትን ነገሮች በማሰላሰል እጅግ የተዋጠ ሰው መልክ። በእርግጥም እርሱን ከሌሎች እጅግ የሚለዩት ሁለቱ ባሕርያት መንፈሳዊነትና የአእምሮ ልቀት ናቸው። መንፈሳዊ አስተሳሰብ የማንነቱ እምብርትና ምንነቱ ነበር። ሃይማኖት የሚኖርበት አየር ነበር። እግዚአብሔር ለእርሱ ፍጹም እውነታ ነበር፤ ፈቃዱና ሐሳቦቹ ብቻ የነገሮች የመጨረሻ እውነትና ትርጉም ነበሩ። ይህም ለኤድዋርድስ ተራ የፍልስፍና ግምት አልነበረም፤ ሕያው እስትንፋሱን የሚተነፍስበት ከፍ ያለ ዓለም፣ የሚመላለስበትም ጽኑ መሬት ነበር። ከእግዚአብሔር ጋር ተመላለሰ። «የኒው ኢንግላንድ ቅዱስ» ተብሎ ተጠርቷል። እንደ ሌሎቹ ቅዱሳን ሁሉ እርሱም አልፎ አልፎ የመንፈስ ተመስጦዎች ነበሩት።

ከዚህ ከፍ ያለ መንፈሳዊነትና ከባለ ብዙ ቀለም ስሜቱ ጋር፣ ከአእምሮ ሊቃውንት መካከል እጅግ ታላላቆቹ ብቻ ያላቸው የአእምሮ ኃይልና ረቂቅነት ተዋሕዶ ነበር። ኤድዋርድስ የሚንቀሳቀስበት መንፈሳዊ ዓለም ለእርሱ ተራ የሃይማኖታዊ ስሜት ወይም የደበዘዘ ምኞት ጥላ የመሰለ ግዛት አልነበረም፤ ይልቁንም ቢያንስ ዋና ዋና ቅርጾቹ ለአእምሮ በግልጽ የተለዩ ዓለም ነበር። ይኸውም፣ ካልቪን በሥርዓት ባደራጀው፣ ነገር ግን መጀመሪያ አውግስጢኖስ በልዕለ ሊቅነቱ አስገዳጅ ኃይል በቀረጸው የነገሮች ሥርዓት መሠረት ተረዳው። የአውግስጢኖስ ሥነ መለኮታዊ አስተሳሰብ — ነገሩን በተቻለ መጠን ቀለል አድርገን ብናስቀምጠው — አራት መሠረታዊ ሐሳቦችን በማብራራት ላይ ያተኩራል፦ የእግዚአብሔር ፍጹም ሉዓላዊነት፤ የሰው ፍጹም ጥገኝነት፤ በቤተ ክርስቲያን አማካይነት የሚተዳደር፣ ከእግዚአብሔር የመነጨ የድነት ዕቅድ ከተፈጥሮ በላይ በሆነ መንገድ መገለጡ፤ እንዲሁም የተፈጠረው ዓለም በሙሉና የዘመናት ክስተቶች ሁሉ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ የቅዱሳን መንግሥት — ቅድስቲቱ «የእግዚአብሔር ከተማ» — እንድትመሠረትና ድል እንድትነሣ ከዘላለም ጀምሮ የተደራጁና የሚገዙ እንደ ሆኑ የሚያስተምር የታሪክ ፍልስፍና። የአውግስጢኖስ የቤተ ክርስቲያን ጽንሰ ሐሳብ በፕሮቴስታንት የሥነ መለኮት ሊቃውንት ተሻሽሏል፤ በመርሕ ደረጃ ግን አልተጣለም፤ የቀሩት የሥርዓቱ ገጽታዎች በመሠረቱ ሳይለወጡ ይኖራሉ። የእግዚአብሔር ፍጹም ሉዓላዊነት ሐሳብ፣ ከአንዳንድ የቅዱሳት መጻሕፍት ትምህርቶች፣ ከሮማውያን የሕግ ጥበብ፣ ከግሪክ ፍልስፍናና ከጥልቅ የሃይማኖት ንቃተ ኅሊና ተሞክሮዎች ከሚመነጩ ምክንያቶች ጋር ተዳምሮ፣ በተፈጥሮው ወደሚከተሉት ትምህርቶች ይመራል፦ የእግዚአብሔር ዘላለማዊ አስቀድሞ ማወቅ፣ «በፈቃዱ ብቻ» የሆኑት ማለትም ቅድመ ሁኔታ የሌላቸው ውሳኔዎቹ — ዘላለማዊው የዓለም ዕቅድ — አስቀድሞ መወሰን፣ ምርጫ፣ በታሪክ ውስጥ የተፈጸመው የቤዛነት ሥራ፣ ንስሐ ለማይገቡ ክፉዎች የዘላለም ቅጣት፣ ለተመረጡት ቅዱሳንም የዘላለም ደስታ። ከእግዚአብሔር ሉዓላዊነት ፊት ለፊት የሰው ፍጹም ጥገኝነት ይቆማል፤ ይህም አሁን ካለው መንፈሳዊ ችሎታው አንጻር በታሪክ በውድቀቱ የተወሰነ ነው፤ ውጤቱም ጥንተ ኃጢአት፣ ፍጹም ርኵሰትና ሰው የጠፋውን ርስቱን በራሱ መልሶ ለማግኘት ፈጽሞ አለመቻሉ ነው። ከዚህም የሰው ሕይወት ታላቁና ዋነኛው አሳዛኝ እውነታ ይመነጫል — ሰው በተፈጥሮው የረከሰ፣ ለኃጢአት ባሪያ የሆነ፣ ከእግዚአብሔር ጋር በጠላትነት ያለ፣ በአንድ ዓይነት ተፈጥሮአዊ ግዴታ የእግዚአብሔር የበቀል ፍትሕ ተገዥ የሆነበትን ሁኔታ ለመለወጥ ፈጽሞ አቅም የሌለው፣ ለድነቱም በእግዚአብሔር ነጻና ያልተገባ ጸጋ ላይ ፈጽሞ የተደገፈ ነው፤ ይህም አምላክ የሚወደውን የሚምር፣ የሚወደውንም እልከኛ የሚያደርግ ሲሆን፣ በምሕረትም በቅጣትም የመለኮታዊና የሉዓላዊ ባሕርያቱን ግርማ ይገልጣል።

እንግዲህ ኤድዋርድስ የሚቆምለት በአጠቃላይ ይህ ሥርዓት ነው፤ በዘመናችን ከኖሩ ሰዎች ሁሉ ይበልጥ በጉልህ የሚወክለውም እርሱ ነው። የምርምር ሊቅነቱ ለዚህ ሥርዓት የሜታፊዚክስ መደብ ሰጠው፤ የአመክንዮ ስለቱም ማብራሪያንና መከላከያን ሰጠው። በአንዳንድ ረገድ አሻሽሎታል፤ ለምሳሌ ስለ ፈቃድ ባለው ትምህርቱ። ከዚህ ይበልጥ አስፈላጊ የሆነው ደግሞ ለሰው ውስጣዊ ሁኔታ — ለአእምሮውና ለልቡ ጠባዮችና የልብ ዝንባሌዎች — የሰጠው ጉልህ ስፍራ ነው፤ ይህም የሥርዓቱን ክፍሎች አንጻራዊ ክብደት በሚታይ መጠን ለውጧል፤ በእርግጥም የኒው ኢንግላንድን ሃይማኖታዊ አስተሳሰብ መልክ በሙሉ ቀይሯል። ነገር ግን አጠቃላዩን ሥርዓት በተመለከተ — የሚገልጸውን የሃይማኖት ፍልስፍናና የሕይወት ፍልስፍና በተመለከተ — በመሠረቱ የኤድዋርድስ የራሱ ፈጠራ የሆነ ምንም ነገር የለም። ለእነዚህ ትምህርቶች ሲቆም የትክክለኛውን አስተምህሮ ታላቅ ትውፊት ብቻ ይሟገትለታል።

ነገር ግን የአስተሳሰቡ ይዘት የራሱ ፈጠራ የሆነው ምንም ያህል ጥቂት ቢሆን፣ በአስተሳሰብ ዘዴው ውስጥ በከፍተኛ ደረጃ የራሱ ያልሆነ አንዳችም ነገር የለም። ስለ ኤድዋርድስ ልብ ሊባል የሚገባው ነገር ወደ ትውፊቱ የሚገባበት፣ ማንነቱን የሚያሳድርበትና ሕያው የሚያደርግበት መንገድ ነው። የአስተሳሰቡ ሕያውነት ለውጤቱ ልዩ የሆነ ፍጥረት ዋጋን ይሰጠዋል። ለዚህ ውጤት በተለይ አስተዋጽኦ የሚያደርጉ ሁለት ባሕርያት በእርሱ ውስጥ አሉ፦ ሰፊ የሆነ ገንቢ ምናብና በሚያስደንቅ ሁኔታ የሰላ የረቂቅ አመክንዮ ኃይል። በባለ ራእይ እይታ ዓለሙን — የጊዜንና የቦታን የህልውናንም ሁሉ ዓለም — አጥብቆ ይመለከታል፤ በአጠቃላይም ያየዋል፤ በእርሱ ውስጥ እግዚአብሔርና ነፍሳት ታላላቆቹ እውነታዎች ናቸው፤ በመካከላቸው የሚደረጉት ግንኙነቶችም እንቅስቃሴው ሁሉ የሚያተኩርበት ታላቁ ጉዳይ ናቸው፤ በዚህ እንቅስቃሴ ውስጥም በአጋጣሚ የሚሆን ምንም ነገር የለም፤ ወደ አንድ ከፍተኛና ክቡር ፍጻሜ — ወደ እግዚአብሔር ልዕልና መገለጥ፣ ወደ ከፍተኛው የህልውና ልዕልና — ከዘላለም ተወስኗል። ለእርሱ እጅግ እውነተኛ የሆነው የዚህ ራእይ ጨለማና አሳዛኝ ገጽታዎች ሁሉ ከሌሎቹ ገጽታዎች ጋር በአንድ ሥርዓት ውስጥ ስፍራቸውን ይይዛሉ — እያንዳንዱ ክፍል ትርጉሙንና ዋጋውን ከአጠቃላዩ ጋር ካለው ግንኙነት በሚያገኝበት ሥርዓት ውስጥ። ከሰዎች ሁሉ እጅግ የዋህ የሆነው ኤድዋርድስ፣ እርሱ እንደ ተረጎመው የሰውን ዘር ትልቅ ክፍል የዘላለም ጉስቁልና የሚያመለክተውን አስፈሪውን የመለኮታዊ ሉዓላዊነት ትምህርት፣ እርሱ ራሱ እንዳለው፣ በጣፋጭነትና በደስታ እንዴት ሊያሰላስል እንደ ቻለ ሰዎች ተደንቀዋል። ምክንያቱ ለመከራ ደንታ የሌለው፣ ጨካኝና ኢሰብዓዊ የሆነ አስጸያፊ ግዴለሽነት አይደለም፤ ምክንያቱ ይልቁንም የታላቅ ገጣሚና የታላቅ ገንቢ አሳቢ ባሕርይ የሆነው ከግል ስሜት መራቅ፣ ከራስ ጥቅም ነጻ የሆነ ትኩረትና ከ«ተፈጥሮን የሰው ስሜት የማላበስ ስሕተት» ነጻ መሆን ነው። በኤድዋርድስ ምናብ ውስጥ ያለው ይህ ሰፊ ባሕርይ የኃይሉ አንዱ ምንጭ ነው። ሌላው ደግሞ የሥርዓቱን ዝርዝሮች በአእምሮ የሚያብራራበት ጥልቀትና ችሎታ ነው። በእርግጥ የተደራጀ የሥነ መለኮት ሥርዓት መጽሐፍ አልጻፈም፤ ሆኖም እርሱ የቍርጥራጭ አሳቢ ፍጹም ተቃራኒ ነው፤ ከእርሱ አእምሮ ይልቅ ከአንዱ አጋጣሚ ወደ ሌላው የማይዘል አእምሮ ጥቂት ነው። የአእምሮ ግንባታዎቹ ሰፊና ጽኑ ናቸው። ከሚያነሣቸው ትምህርቶች ያልዳበረ ምንም ነገር አይተውም፤ ወሰን በሌለው ትዕግሥት ምርምሩን ወደ እያንዳንዱ ጥቃቅን ዝርዝርና ሩቅ ውጤት ይገፋል፤ በማያቋርጥ ጥቃቱና በክርክሩ እጅግ ከባድ ክብደት ተቃዋሚዎቹን ግራ ያጋባል። መነሻ ሐሳቦቹን የሚቀበል ሰው ከመደምደሚያዎቹ የሚያመልጥበት ጊዜ በእርግጥ እጅግ ጥቂት ነው። ከዚህም በላይ፣ በአመክንዮው ጥልቀት፣ ስለትና ቅንነት የአእምሮ ችሎታዎችን በብርቱ ያነቃቃል። እጅግ አስፈሪ በሆኑት ስብከቶቹ እንኳ ለተራ ተስፋና ፍርሃት ወይም ለተራ ሥልጣን ፈጽሞ አይማጸንም፤ በእነርሱ ውስጥ፣ እንደ ሥነ መለኮታዊ ድርሳናቱ ሁሉ፣ ከሥር ባሉት መነሻ ግምቶች በተወሰነው ወሰን ውስጥ ሆኖ የትምህርቱን ምክንያታዊነት — ከሕይወት እውነታዎችና ከነገሮች አወቃቀር ጋር እንዲሁም በመንፈስ አነሣሽነት ከተሰጡት የቃሉ ትምህርቶች ጋር የሚስማማ መሆኑን — ለማረጋገጥ ቍርጥ ብሎ ይነሣል።

እንግዲህ እነዚህ ባሕርያት በሌሎች ጽሑፎቹ እንደሚታዩ ሁሉ በስብከቶቹም ውስጥ — ምናልባትም ከሁሉ ይበልጥ በጉልህ — ይታያሉ። በሕይወት ዘመኑ የኤድዋርድስ ዋነኛ የሕዝብ ሥራና ዋነኛ ዝናው የሰባኪነት ነበር፤ የሥነ መለኮት ድርሳናቱ ዝና በአብዛኛው ከሞቱ በኋላ የመጣ ነው። ታላቅ ሰባኪ ነበር። ብዙዎቹ የቀድሞ ዘመን የሥነ መለኮት ሊቃውንት እንዴት ታላላቅ ሰባኪዎች ተብለው ሊቈጠሩ እንደ ቻሉ ዛሬ ለመረዳት ያስቸግረናል፤ ስብከቶቻቸው ለእኛ ደረቅና ጣዕም የለሽ ይመስላሉ። ከኤድዋርድስ ጋር ግን እንደዚያ አይደለም። ከመቶ ሃምሳ ዓመታት በላይ ካለፈ በኋላ፣ ዘመናችንን ከእርሱ ዘመን የሚለየው ገደል ቢኖርም፣ ታትመውም እንኳ ስብከቶቹ አሁንም እጅግ የሚመስጡ ናቸው። የሚመስጡትም ከሌሎች ነገሮች መካከል ታላቅና የሚመስጥ ማንነትን ስለሚገልጡ ነው። በአእምሮው ኃይል የተሞሉ ናቸው፤ በሊቅነቱ ሕያው ዳሰሳ ሕያው ሆነዋል። ሥነ መለኮቱን ሰበከ፤ አንዳንዶቹ ስብከቶቹ — ለምሳሌ «በእምነት መጽደቅ» የተባለው ስብከት፣ ወይም ይበልጥ ትክክል ለማለት የስብከቶች ጥምረት — ስብከቶች ከመሆን ይልቅ ለሙያው ተማሪዎች ጥቅም የተዘጋጁ እጅግ የተብራሩ የሥነ መለኮት ጥናቶች ይመስላሉ። የሥነ መለኮት ሥርዓቱን በተወሰነ መጠን የማያንጸባርቅ አንድም ስብከት እንደሌለውም አያጠራጥርም። ኤድዋርድስ «የመለኮታዊ እውነት ጥልቅ እውቀት አስፈላጊነትና ጥቅም» — ከታላላቅ ንግግሮቹ የአንዱ ጭብጥና ርዕስ — በእርግጥ በልቡ የተቀረጸበት ሰው ነበር። እግዚአብሔር ራሱን የገለጠው ለሰው ልብ ብቻ ሳይሆን ለሰው አእምሮም እንደ ሆነ፣ ስለ መገለጡም አስተዋይ የሆነ ግንዛቤ ለሚያድነው እምነትም ሆነ ለክርስቲያናዊ ጠባይ እድገት በተወሰነ መጠን አስፈላጊ እንደ ሆነ ያምን ነበር። ነገር ግን ኤድዋርድስ የሥነ መለኮቱን ደረቅ አጥንቶች ይሰብክ እንደ ነበር ማሰብ ስሕተት ይሆናል። ዛሬ አንዳንዶች የሚያስቡ እንደሚመስለው፣ የሥነ መለኮት — ማለትም በተለየ ሁኔታ ሃይማኖታዊ የሆኑ — ጽንሰ ሐሳቦች ግልጽነት ሁሉ በተወገደ መጠን የክርስቲያን ማኅበረሰብ ይበልጥ ፍጹም ሆኖ ሊደራጅ ይችላል ብሎ ከማሰብ እጅግ የራቀ ነበር። ለአእምሮ ያለው አክብሮት እጅግ ጥልቅ በመሆኑ እጅግ ጥልቅ ከሆኑ የምርምርም ሆነ የተግባር ጉዳዮች ሊያገልለው አልፈቀደም፤ ስለ ሃይማኖትም ያለው አመለካከት እጅግ ከፍ ያለ በመሆኑ ሃይማኖትን ከዓለም በላይ ነኝ ከሚል ደብዛዛ ስሜት ወይም ከግል፣ ከማኅበራዊ ወይም ከፖለቲካዊ ሥነ ምግባር ብቻ ጋር አንድ አላደረገውም። ይሁን እንጂ ስብከቶቹ ሁሉ በምንም መንገድ አንድ ዓይነት አይደሉም። በተቃራኒው እጅግ ብዙ ዓይነቶች ናቸው። «ትምህርታዊ»፣ «ተግባራዊ» እና «የተሞክሮ» ስብከቶች ናቸው፤ ያልታተሙትንም የእጅ ጽሑፎች ከግምት ውስጥ ብናስገባ ደግሞ ባልተለመደ ሁኔታ ብዙ «ለልዩ አጋጣሚ የተሰበኩ» ስብከቶች አሉ። በእያንዳንዱም ዓይነት ውስጥ ብዙ ልዩነቶች አሉ። ስብከቶቹ እጅግ «ትምህርታዊ» በሆኑበት ጊዜ እንኳ፣ ስለ እውነት ያለ ሕያው ጽኑ እምነት የሚያስገኘው ተግባራዊ ትኩረት ፈጽሞ አይጠፋም። ማሰብ ራሱ ማድረግ እንዳልሆነ፣ ወይም በእውነት ላይ ያለ አመለካከት ራሱ ተግባራዊ እንዳልሆነ ወይም ሌሎች ተግባራዊ አመለካከቶችን ሊወስን እንደማይችል በማስመሰል አሳብንና ሕይወትን፣ ንድፈ ሐሳብንና ተግባርን የሚያቃርነው ረቂቅ ተቃርኖ ኤድዋርድስ ጤናማ በሆነ መንገድ ነጻ የሆነበት ስሕተት ነው።

ይህን መናገር ግን የትምህርታዊ ስብከቱን ይዘት ማጽደቅ ማለት የግድ አይደለም። ኤድዋርድስ ይተባበራቸው የነበሩት አብያተ ክርስቲያናት አስተሳሰብ ከእርሱ አስተሳሰብ ርቋል። ለሥርዓቱ አጥብቆ ተሟገተ፤ ነገር ግን እንደሚመስለው የተሸናፊነት ውጊያ ተዋጋ። ይህም በረቂቅ አመክንዮ ስለ ተረታ አይደለም፤ ወደ ጎን የተገፋበት ክርክር — ወደ ጎን እስከ ተገፋ ድረስ — የክስተቶች አመክንዮ ነው። ለውጡ በብዙ ተጽዕኖዎች እንደ መጣ አያጠራጥርም። ከእነርሱ አንዳንዶቹ ስሜታዊ ብቻ ይመስላሉ። ነገር ግን በዘመናችን ጠባይ ውስጥ ቢያንስ ሁለት መሠረታዊ የልዩነት ነጥቦች አሉ — በእኛ ውስጥ በትችት የተገራ የታሪክ ስሜት መዳበሩና በዘመናዊ ሳይንሳችንና ፍልስፍናችን ውስጥ የዝግመተ ለውጥ ሐሳብ ገዥ ተጽዕኖ። እነዚህ ኤድዋርድስ ደስ ይሰኝባቸው የነበሩትን፣ ቢያንስ ዘወትር ይሰብካቸው በነበረበት መልክ፣ በተፈጥሮና ከተፈጥሮ በላይ በሆነው፣ በተፈጥሮና በጸጋ፣ በሰው አእምሮና በመለኮታዊ መገለጥ መካከል ያሉትን ጽኑና የማይታጠፉ ልዩነቶች አፍርሰዋል። በታሪካዊ ትችት መስመር ቅዱሳት መጻሕፍትን ለመተርጎም አዳዲስ የትርጓሜ ደንቦች ሲጸኑና መጽሐፍ ቅዱስ ከውጭ የሚጫን ሥልጣን ነው የሚለው ሐሳብ ቀስ በቀስ ሲጠፋ፣ የፕሮቴስታንት ክርስትና በአሁኑ ጊዜ፣ የትክክለኛ አስተምህሮ የሥነ መለኮት ሊቃውንት «ከተፈጥሮ በላይ» የሚለውን ቃል በሚጠቀሙበት ትርጉም፣ ክርስትና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ መገለጥ ነኝ ብሎ የሚያቀርበው ጥያቄ በሙሉ ስሕተት አይደለምን የሚለውን ጥያቄ እየተጋፈጠ ነው። ይህ ኤድዋርድስ ፈጽሞ የማያነሣው ጥያቄ ነው፤ እንድንፈታውም በቀጥታ አይረዳንም። የምርምር ፈላስፋ አእምሮ አለው፤ ስለ እግዚአብሔር እጅግ ጥልቅ አሳብ አለው፤ የነገሮችን ዘላለማዊ መንፈሳዊ ትርጉም አጥብቆ ይይዛል፤ ነገር ግን የታሪክ ስሜት ይጎድለዋል — «የቤዛነት ሥራ ታሪክ» የተባለው መጽሐፉ ፈጽሞ ትችት የሌለበት፣ በቀኖና ላይ የተመሠረተ ግንባታ ነው — የተሞክሮና የንድፈ ሐሳብ ተቃርኖዎችና ቅራኔዎች የሚታረቁበትንና የሚሻሩበትን የማስታረቂያ መርሖች ለማግኘት የሚያስችል በቂ የምርምር ጥልቀትም የለውም፤ ወይም ቢያንስ እነዚያን መርሖች እንዳያሳይ በሚከለክሉት ሁኔታዎች ውስጥ ይሠራል።

ነገር ግን ወደ ስብከቶቹ እንመለስ። የኤድዋርድስ ስብከቶች በአጠቃላይ በአንድ የተወሰነ ቅርጽ ላይ ተመሥርተው የተዘጋጁ ናቸው። በመጀመሪያ የክፍሉ ማብራሪያ አለ። ሁለተኛ፣ የትምህርቱ በግልጽ የተቀረጸ መግለጫ አለ፤ ይህም ከዚያ በኋላ ተገቢና አስቀድመው በተገለጹ ክፍሎቹ ይብራራል። በመጨረሻም በተለያየ ስም — ትምህርቱን በሥራ ማዋል፣ ጥቅም ወይም ተግባራዊ ትምህርት — የሚጠራው ክፍል አለ፤ ይህም በተመሳሳይ መንገድ ይብራራል። «ትምህርቱ» አብዛኛውን ጊዜ ረቂቅ የሥነ መለኮት ቀኖና አይደለም፤ የንግግሩ ጭብጥ በዓረፍተ ነገር መልክ የቀረበበት ብቻ ነው። ስለዚህ በዮሐንስ 1:41-42 ላይ የተሰበከ አንድ ያልታተመ ስብከት የትምህርት መግለጫው ይህ ነው፦ «ሰዎች ራሳቸው በእውነት ወደ ክርስቶስ በመጡ ጊዜ ሌሎችንም ወደ እርሱ ለማምጣት በተፈጥሮ ይመኛሉ።» በዮሐንስ 3:7 ላይ የተሰበከ ሌላ ያልታተመ ስብከት ደግሞ ይህ አለው፦ «ክርስቶስ ዳግመኛ ልንወለድ ያስፈልገናል ማለቱ የሚያስደንቅ አይደለም።» ከዮሐንስ 1:47 በተወሰደ በሌላ — እርሱም ያልታተመ — ስብከት ደግሞ ትምህርቱ እንደዚሁ ቀላል የሆነ መግለጫ ነው፦ «በእውነት የተለወጠ ሰው መሆን ታላቅ ነገር ነው።» አንዳንድ ጊዜ — ምንም እንኳ እምብዛም ባይሆንም — ክፍሉ ራሱ ርዕሰ ጉዳዩን በበቂ ሁኔታ እንደሚገልጽ ተቈጥሮ የትምህርቱ መግለጫ ጨርሶ ይቀራል። ይህ ግን በተግባራዊ ትምህርቱ ፈጽሞ አይሆንም። በእርግጥም ኤድዋርድስ በስብከቱ እጅግ «ተግባራዊ» ከመሆኑ የተነሣ አንዳንድ ጊዜ ተግባራዊ ትምህርቱ የንግግሩ እጅግ ሰፊ ክፍል ይሆናል። ለምሳሌ በዮሐንስ 1:47 ላይ በተሰበከው ስብከት ውስጥ የእጅ ጽሑፉን ሁለት ሦስተኛ ያህል ይይዛል። በእርግጥ የእነዚህ ክፍሎች — የክፍሉ ማብራሪያ፣ የትምህርቱ ማብራሪያና የተግባራዊ ትምህርቱ — መጠን ሙሉ በሙሉ በጭብጡ ባሕርይና በስብከቱ ልዩ ዓላማዎች ላይ የተመሠረተ ነው። የንዑሳን ክፍሎቹ ርዝመትና ቍጥርም እንደዚሁ ነው። አንድ ነገር ግን ቋሚ ነው — ጥብቅ የሆነ የአመክንዮ ቅደም ተከተል። ስብከቶቹ ምንም ያህል በረቂቅ ሁኔታ የተከፋፈሉ ቢሆኑ፣ በግልጽ አንድ የሆነ ስሜት እንዲያሳድሩ ተደርገው የተዘጋጁ ናቸው። ይህም የስሜት አንድነት በአብዛኛው በስብከቱ ርዝመት ምክንያት በከፍተኛ ደረጃ አይታወክም። ኤድዋርድስ የአድማጮቹን ትኩረት የማሟጠጥ ልማድ አልነበረውም። አንዳንድ ጊዜ ግን ጭብጡን በሁለት ወይም ከዚያ በላይ በሆኑ ስብከቶች ያብራራ ነበር። እነዚህ በታተሙት እትሞች ውስጥ እንደ አንድ ንግግር ሲቀርቡ ርዝመታቸው በተፈጥሮው ከልክ ያለፈ ይመስላል። በእጅ ጽሑፎቹ ውስጥ የእንደዚህ ያሉ የተጣመሩ ስብከቶች ክፍሎች በመከፋፈያዎቹ ላይ «ዶክ» (ትምህርት) በሚለው ቃል ይጠቈማሉ፤ ይህም ሰባኪው ጭብጡን እንደገና ሲያነሣ ስለሚነጋገሩበት ርዕሰ ጉዳይ ትክክለኛ ባሕርይ አድማጮቹን የማሳሰብ ልማድ እንደ ነበረው ያመለክታል።

በአሳቡ ውስጥ ምንም ግራ መጋባት እንዳልነበረ ሁሉ፣ የኤድዋርድስ ስብከቶች አጻጻፍም በሚያስገርም ሁኔታ ግልጽ፣ ቀላልና ያልተቀመመ ነው። ርዕሰ ጉዳዩ ራሱና ለእርሱ ያለው ፍላጎት በተፈጥሮ የማያበድሩትን ምንም ዓይነት ውበት አያስመስልም፤ ጌጥም አይፈልግም። «የአጻጻፍ ስልት ሰውየው ራሱ ነው» የሚለው አባባል በተለይ ለእርሱ ይሠራል። የአሳቡ ክቡርነት፣ ብርታትና ቀጥተኛነት፣ የምናቡ ሕያውነትና ስፋት፣ የጠባዩ እውነተኛነትና ልዕልና፣ የጽኑ እምነቱ ጥልቀትና የጋለ ትጋቱ በንግግሮቹ ውስጥ ይንጸባረቃሉ። ባልተለመደ ደረጃ ድንገት የፈለቁ የራስ መግለጫዎች የነበሩ ይመስላሉ። ነገር ግን ትኩረት ከርዕሰ ጉዳዩ ወደ ሥራው ጥበብ ፈጽሞ አይዞርም። ዓላማው ማስደሰት ሳይሆን ማሳመን ነው፤ ይህንንም ፍጻሜ ለማግኘት የሚፈለገው በቀጥተኛ የክርክር፣ የማሳመንና የተማጽኖ ዘዴዎች ነው። ሆኖም አጻጻፉ ቀላልና ቀጥተኛ ቢሆንም መካን ከመሆን እጅግ የራቀ ነው። ስብከቶቹ በታላላቅ፣ በበለጸጉና በውብ ቃላት የተሞሉ ናቸው፤ በውስጣቸውም አስደናቂ ማራኪነት ያላቸው ብዙ ክፍሎች፣ ታላቅ ልዕልናና የንግግር ኃይል ያላቸውም ብዙ ክፍሎች አሉ። ነገር ግን ኤድዋርድስ ለእነዚህ ያለው ፍላጎት የቃላት ብቻ የሆነ አይመስልም። ሐረግ ፈጣሪ አይደለም። አስደናቂ ዘይቤንና አስደንጋጭ ተቃርኖን ይጠቀማል፤ አጻጻፉ ብዙ ጊዜ ሥዕላዊ ነው፤ የተደገመው ሐረግ በተለያየ ዐውድ ሲቀርብ መደጋገም ያለውን የንግግር ዋጋ በሚገባ ያውቃል፤ ነገር ግን ውጤቱን በተዘዋዋሪ የሥነ ጽሑፍ ብልሃት ለማምጣት ፈጽሞ አይፈልግም። ዓላማውን የሚያገለግል ከሆነ አንዳንድ ጊዜ ቀለል ያለ፣ የቅርብ ወዳጅ የሚመስል፣ እንዲያውም የዕለት ንግግር የሚመስል ሊሆን ይችላል፤ ነገር ግን ፈጽሞ ክብሩን አይጥልም፤ በብልግና ስሜትን ለመቀስቀስ ፈጽሞ አይሞክርም፤ ሆን ብሎ ለማሳቅ የሚሞክርም አይመስልም። የዓረፍተ ነገሮቹ አወቃቀር ብዙ ጊዜ የዘመናዊ መመዘኛዎች ጥቃቅን ነገር አጥባቂነት የሚኰንነው ዓይነት ነው፤ ነገር ግን ምንም ያህል የድሮ ቢሆን አገላለጹ እንግዳ ወይም ያልተለመደ ተብሎ ሊጠራ የሚችልበት ጊዜ በእርግጥ እጅግ ጥቂት ነው። በአጻጻፉ ላይ ከሁሉ ይበልጥ ወሳኝ የሆነው የውጭ ተጽዕኖ ያለ ጥርጥር የቀድሞው፣ ኪንግ ጄምስ ተብሎ የሚጠራው የእንግሊዝኛ መጽሐፍ ቅዱስ ትርጉም ነበር። ቋንቋው በአሳቡና በአገላለጹ የተጠመቀ ነው። ከሁሉም ክፍሎቹ ጋር የቅርብ ትውውቅ እንዳለው ሁሉ፣ ዘወትር ይጠቅሰዋል፤ ባልተለመዱ አቀማመጦችም ልዩነቱን፣ ውበቱንና ግርማውን በአዳዲስ ግኝቶች ዘወትር ያስደንቀናል። ከልክ በላይ በሥነ መለኮትና በፍልስፍና ላይ ብቻ ያተኮረው ንባቡም ተጽዕኖ እንዳሳደረበት ጥርጥር የለውም። ነገር ግን በመጨረሻ በአጻጻፉ ላይ ማኅተሙን ያሳረፈው የገዛ ሊቅነቱ ልዩነት፣ የአእምሮው ጥልቀት፣ ረቂቅነትና ኃይል እንዲሁም የመንፈሳዊ ተሞክሮዎቹ ብልጽግና እንደ ሆነ መቍጠር አለብን። የኤድዋርድስ ስብከቶች የጥራት ማኅተም ያረፈባቸው ናቸው፦ የዘመናቸውን ሃይማኖታዊ ሁኔታ የሚያሳዩ የታሪክ መታሰቢያዎች ሆነው የሚመስጡ ብቻ አይደሉም፤ በትውፊታዊ ነገሮች ውስጥ ቢሠራም እነርሱን በታላቅ ማንነት ልዩ ቅርጽ ሕያው በማድረግ እንደገና የሚቀርጻቸው የአንድ ልዩ አእምሮ የግል መግለጫዎች እንደ መሆናቸው የሥነ ጽሑፍ ዋጋም አላቸው።

በተጠቀሱት የአእምሮና የስሜት ክፍሎች ውሕደት — በመልእክቱ ግልጽነት፣ በአሳቡ የአመክንዮ አንድነት፣ በዓላማው አንድነትና ቅንነት፣ በጽኑ እምነቱ ጥልቀት፣ በቅዱሳት መጻሕፍት ጥልቅ እውቀቱ፣ በግል ተሞክሮው አማካይነት የሰውን ልብ ሃይማኖታዊ እንቅስቃሴዎች በጥልቀት በማወቁ — ከዘመኑ የሃይማኖት አስተሳሰብና ስሜት ሁኔታ፣ የሰባኪው ጠባይ ከቀሰቀሰው አክብሮትም ጋር ተዳምሮ፣ በዘመኑ ሰዎች ላይ የነበረው ኃይል በአብዛኛው ሊሰጥ ይገባል። ስለ አሰባበኩ ከተማሪው ከሆፕኪንስ የሚከተለውን ታማኝ ምስክርነት አግኝተናል። «በመድረኩ ላይ ሲታይ በመልካም ግርማ ነበር፤ አቀራረቡም ቀላል፣ ተፈጥሮአዊና እጅግ የተከበረ ነበር። ብርቱና ከፍ ያለ ድምፅ አልነበረውም፤ ነገር ግን በእንዲህ ያለ ጭምትነትና ክብር ይቀርብ፣ በእንዲህ ያለ ግልጽነት፣ ጥራትና ትክክለኛነት ይናገር፣ ቃላቱም በአሳብ የተሞሉና በእንዲህ ያለ ግልጽና አስደናቂ ብርሃን የቀረቡ ስለ ነበሩ፣ እንደ እርሱ የአድማጮችን ትኩረት መሳብ የቻሉ ተናጋሪዎች ጥቂቶች ናቸው። ቃላቱ ያለ ብዙ ጩኸት ወይም ውጫዊ ስሜት ታላቅ ውስጣዊ ግለትን ብዙ ጊዜ ይገልጡ ነበር፤ በአድማጮቹም አእምሮ ላይ በታላቅ ክብደት ያርፉ ነበር። በመድረኩ ላይ ራሱን ወይም እጆቹን የሚያንቀሳቅሰው እምብዛም ነበር፤ ነገር ግን የገዛ ልቡን እንቅስቃሴ በሚገልጥ መንገድ ይናገር ነበር፤ ይህም ሌሎችን ለማንቀሳቀስና ለመንካት እጅግ ተፈጥሮአዊና ውጤታማ በሆነ መንገድ ያዘነብል ነበር።

«ለብዙ ዓመታት ስብከቶቹን በሙሉ ይጽፍ እንደ ነበረ፣ ከሕዝብ ንግግሮቹም ከአብዛኞቹ ትልቁን ክፍል ሁልጊዜ ይጽፍ እንደ ነበረ፣ እንዲሁ ማስታወሻዎቹን ይዞ ወደ መድረክ ይወጣ ነበር፤ የጻፈውንም አብዛኛውን ያነብ ነበር፤ ሆኖም በሙሉ በጻፈ ጊዜ እንኳ በማስታወሻዎቹ የታሰረ አልነበረም፤ ሲጽፍ ያልመጡለት አንዳንድ አሳቦች እየተናገረ ሳለ ቢመጡለትና ተገቢና አስደናቂ ሆነው ቢታዩት ይናገራቸው ነበር፤ ያንንም ከጻፈው ሁሉ እኩል በሆነ ተገቢነት፣ ብዙ ጊዜም በበለጠ ስሜት፣ በአድማጮቹም ላይ ይበልጥ የሚታይ መልካም ውጤት በማስከተል ይናገራቸው ነበር።»

---

በዚህ ጥራዝ ውስጥ ያሉት ስብከቶች የተመረጡት የሥነ መለኮት ሊቁን ኤድዋርድስ ሳይሆን ሰባኪውን ኤድዋርድስ እንዲወክሉ ነው። እንዲህ ያለ ማንኛውም ስብስብ ቢያንስ የሚከተሉትን አራት ስብከቶች ማካተት አለበት፦ ስለ ሰው ጥገኝነት የተሰበከውን ስብከት፣ ስለ መንፈሳዊ ብርሃን የተሰበከውን ስብከት፣ የኤንፊልዱን ስብከትና የስንብት ስብከቱን። እነዚህ ዘመን የማይሽራቸው ሥራዎች ናቸው። ከዚህም በላይ ኤድዋርድስን ከሌሎች ከሚለዩት ገጽታዎቹ አራቱን ይወክላሉ፦ በመጨረሻ ከሁሉ በላይ በሆነ፣ ጻድቅና ሉዓላዊ በሆነ ፈቃድ መርሕ ላይ የተመሠረተ ሥነ መለኮት ብርቱ ተሟጋች፤ ከተፈጥሮ በላይ በሆነ ብርሃን አማካይነት መለኮታዊ እውነትን በቀጥታና በውስጣዊ እይታ የመረዳት ምሥጢራዊ መርሕ እንደዚሁ የጸና ጠበቃ፤ ርኅራኄ በሌለው አመክንዮና በአስፈሪ ተጨባጭ ገለጻ ኃጢአተኛውን እያነቃ፣ እያስደነገጠና እያርበደበደ በላዩ ስላንዣበበው ጥፋት እንዲገነዘብ የሚያደርግ እንደ ነበልባል የሚነድ የመነቃቃት ሰባኪ፤ በመጨረሻም ያለ ቂምና ያለ ምሬት ከዚህ ዓለም ፍርድ ወደማይሳሳተው ችሎት ፍርድ ይግባኝ የሚል የተጣለ አገልጋይ — ይህም በእውነቱ የአገልግሎት ሕይወቱ «አፖሎጊያ» (መከላከያ) በሆነው ስብከት ውስጥ፣ ከማንኛውም አመለካከቱ ወይም ከሥራዎቹ ይልቅ ይበልጥ የሚመስጥ፣ ለቤተ ክርስቲያንና ለዓለምም ይበልጥ ውድ ቅርስ የሚያደርገውን ነገር፣ ማለትም በመከራና በሚመስል ሽንፈት የተፈጸመ የታላቅ ጠባይን ክብርና እርጋታ፣ ትዕግሥት፣ ብርታትና ጥልቀት የሚያሳይ ነው። እነዚህ ስብከቶች ብቻቸውን ኤድዋርድስ በዘመኑ ቀዳሚ ሰባኪ ነው የሚለውን ዝናውን ለማጽደቅ በቂ ናቸው። ቢሆንም፣ የንግግሮቹን ሙሉ ስፋትና ኃይል በበቂ ሁኔታ ይወክላሉ ተብለው ሊወሰዱ እንደማይችሉ ግልጽ ነው። በተለይም በሕዝብ ምናብ ውስጥ ስለ ጆናታን ኤድዋርድስ እጅግ ጎልቶ የሚታየው፣ በእውነቱ ግን ተመሳሳይ ዓይነት ካላቸው ከብዙ ስብከቶች አንዱ ብቻ የሆነው — እርግጥ ነው፣ ከሁሉ እጅግ ጽንፈኛው — የኤንፊልዱ ስብከት የኤድዋርድስን የመነቃቃት ስብከቶች እንኳ በትክክል ይወክላል ተብሎ ሊወሰድ አይችልም። ስለዚህ በዚህ ረገድ ሌላ ዓይነት የመነቃቃት ስብከት — «የሩት ውሳኔ» የተባለው ስብከት — ተጨምሯል። ይህ ስብከት የተመረጠው ከሌሎች አንዳንዶቹ ስለሚበልጥ ሳይሆን፣ በዓይነቱ ግሩም ስብከት ከመሆኑም በላይ አጭር በመሆኑና በዚህም ለዚህ ጥራዝ ወሰን ይበልጥ ስለሚስማማ ነው። ከዚህም በተጨማሪ ከሌሎቹ ሁሉ በግልጽ የተለየ ዓይነትን የሚወክል «የተሰበረና የደረቀ ብርቱ በትር» የተባለው የቀብር ስብከት ተጨምሯል፤ ይህም በአሳብም በአገላለጽም ከኤድዋርድስ ንግግሮች እጅግ ክቡራን አንዱ እንደ ሆነ የተረጋገጠ ሲሆን፣ ስለ ሕዝባዊ መንግሥትና ስለ ጉዳዮች አስተዳደር የሚናገር በመሆኑም ምናልባት በጽሑፎቹ መካከል ብቸኛው ነው። ቦታ ቢፈቅድ ኖሮ በዚህ ስብከት ውስጥ ያለው የክርስቲያን የሀገር መሪ ሥዕል ከሹመት ስብከቶቹ በአንዱ ውስጥ ካለው የክርስቲያን አገልጋይ ሥዕል ጋር ጎን ለጎን በቀረበ ነበር፤ ነገር ግን ይህ ጽንሰ ሐሳብ በኤድዋርድስ ራሱ በብዙ መጠን ስለ ተፈጸመ መቅረቱ ብዙም አያሳስብም።

ከላይ የተጠቀሱት ስድስት ስብከቶች የተመረጡት ጸሐፊው ራሱ ካሳተማቸው አሥር ስብከቶች መካከል መሆናቸውን ከግምት ሳያስገባ ነው፤ ይህ ሁኔታ ግን ምርጫውን ያጸናል፤ ከዚህም በላይ የጽሑፉን ትክክለኛነት ለማረጋገጥ ይረዳል። ኤድዋርድስ በአዘጋጆቹ እጅ ጥቂት ያልሆነ ጉዳት ደርሶበታል፤ በተለይም በድዋይት እጅ፤ እርሱም ጸሐፊው ይበልጥ በተዋበና በተጣራ አጻጻፍና ቋንቋ ቢቀርብ ይበልጥ ያምርበታል በሚል ሐሳብ የተያዘ ይመስላል። ኤድዋርድስ በሩት ስብከት ውስጥ «እንደ ዖርፋ አታድርጉ» ብሎ ይማጸናል፤ «ዖርፋ እንዳደረገች ታደርጉ ዘንድ አይገባችሁም» የሚለው ደግሞ የአዘጋጁ ደካማ ማሳመሪያ ነው። ነገር ግን በአጠቃላይ ትክክለኛ የሆነው የዎርሰስተር ወይም የመጀመሪያው የአሜሪካ እትም (1809) እንኳ ያለ ጥርጥር የሚታመን አይደለም፤ ለምሳሌ በኤንፊልዱ ስብከት መጨረሻ ላይ ሁለት ሙሉ ገጾች ተትተዋል፤ ይህም ስብከቱን ከኤድዋርድስ የተለመደ አሠራር ፈጽሞ የማይስማማ አስደንጋጭና እንግዳ መደምደሚያ ሰጥቶታል። ከዚያ በኋላ የወጡ እትሞች ሌሎች ስሕተቶችን ያስገባሉ፤ የዎርሰስተርን እትም እንከተላለን እያሉም አንዳንድ ጊዜ በእውነቱ ያንን እትም ሳይሆን የድዋይትን ይከተላሉ (ለምሳሌ በሩት ስብከት)። የአሁኑ ጽሑፍ የተመሠረተው በቦስተን አቴኒየም ውስጥ የሚገኙትን፣ አሁን እጅግ እምብዛም የማይገኙትን የመጀመሪያ እትሞች በጥንቃቄ በማነጻጸር ላይ ነው። ኤድዋርድስ ራሱ ያተማቸው የመጀመሪያዎቹ አገላለጾች — እንደ ’tis፣ won’t፣ don’t ያሉት የእንግሊዝኛ አሕጽሮተ ቃላት — ተመልሰዋል፤ በኋለኞቹ እትሞች ውስጥ የነበሩ በርካታ የቃል ስሕተቶች ታርመዋል፤ የተተዉ በርካታ መስመሮችም ተመልሰዋል፤ ከዚህም በተጨማሪ ቀደም ብሎ የተጠቀሰው በኤንፊልዱ ስብከት መጨረሻ ላይ ያለው ረጅም ክፍል ተመልሷል፤ ይህ ክፍል ግን በድዋይት እትም ውስጥ ይገኛል። ይሁን እንጂ የመጀመሪያዎቹን እትሞች ከአታሚዎቻቸው ስሕተቶች ሁሉ፣ ከተለዋዋጭ የፊደል አጣጣላቸው፣ ከጥንታዊ ሥርዓተ ነጥባቸውና ከትልልቅ ፊደላትና ከሰያፍ ፊደላት ያልተገራ አጠቃቀማቸው ጋር አንድ በአንድ ለማቅረብ ሙከራ አልተደረገም። እነዚህ ውጫዊ ነገሮች ለትክክለኛነት ምንም አስፈላጊ ነገር ሳይጨምሩ ዘመናዊውን አንባቢ ከማዘናጋት በቀር ሌላ ሊያደርጉ አይችሉም። ስለዚህ በእነዚህ ረገዶች ይበልጥ ዘመናዊው አጠቃቀም ተከትሏል። ዓላማው በቀላሉ የመጀመሪያዎቹን ትክክለኛ ቃላት ማቅረብና መንፈሳቸውን መጠበቅ፣ ስብከቶቹንም ለንባብ እንደ ተዘጋጁ ድርሰቶች ሳይሆን ለመሰበክ እንደ ተዘጋጁ ስብከቶች አድርጎ ማቅረብ ነው። በዚህም መሠረት የመጀመሪያዎቹ እትሞች ጽንፎች እየተወገዱ፣ ኤድዋርድስ ክፍሎችን ለመለየት ወይም ለልዩ አጽንዖት በተጠቀመባቸው ስፍራዎች ሰያፍ ፊደላት ዛሬ ከተለመደው በመጠኑ በበለጠ ነጻነት ጥቅም ላይ ውለዋል። ይህ እትም ደግሞ መለኮታዊ አካላትን በሚመለከቱ የግል ተውላጠ ስሞች ተራ ፊደላትን በመጠቀም የእርሱንና የመጽሐፍ ቅዱስን አጠቃቀም ይከተላል፤ በዘመናዊ አጠቃቀም ትልልቅ ፊደላትን በመጠቀም የሚገለጸው የቃል አክብሮት የኤድዋርድስን አሳብ እውነተኛ አክብሮት ለማጉላት የማያስፈልግና ምናልባትም በመጠኑ ከስፍራው ውጭ እንደ ሆነ ተቈጥሯል። የተጨመሩ ቃላት በማዕዘን ቅንፍ ውስጥ ተቀምጠዋል።

ከተጠቀሱት ስድስት ስብከቶች በተጨማሪ፣ የአሁኑ ስብስብ ከዚህ በፊት ያልታተመውን፣ ታላቅ ባይባልም የሚመስጠውን «ብዙ መኖሪያዎች» የተባለውን አንድ ስብከት ያካትታል። ለአንዶቨሩ ለሟቹ ፕሮፌሰር ኤድዋርድስ ኤ. ፓርክ የተዘጋጀ የዚህ ስብከት ቅጂ በልጃቸው፣ በግሎቨርስቪል፣ ኒው ዮርክ በሚኖሩት በቄስ ዶክተር ዊልያም ኢ. ፓርክ በቸርነት ለአዘጋጁ ተሰጥቷል፤ ሆኖም ከመጀመሪያው የእጅ ጽሑፍ ጋርም በጥንቃቄ ተነጻጽሯል። አዘጋጁ ሊገኝ ካልቻለው ከስንብት ስብከቱ በቀር በዚህ ጥራዝ ውስጥ ያሉትን የሌሎቹን ስብከቶች ሁሉ የመጀመሪያ የእጅ ጽሑፎችም መርምሯል። እነዚህ የእጅ ጽሑፎች ሁሉ አሁን በዬል ዩኒቨርሲቲ ቤተ መጻሕፍት በሚገኘው ከአንድ ሺህ አንድ መቶ እስከ አንድ ሺህ ሁለት መቶ በሚደርሱ የኤድዋርድስ ስብከቶች ስብስብ ውስጥ ይገኛሉ። ከእነዚህ የእጅ ጽሑፎች አብዛኞቹ እጅግ በደቃቅ የእጅ ጽሕፈት፣ በብዙ አሕጽሮተ ቃላትና አልፎ አልፎም በአጭር ጽሕፈት በተጨመሩ ቃላት፣ መጠናቸው 3⅝ × 4⅛ ኢንች ገደማ በሆኑና በጠንካራ ሁኔታ በተሰፉ ወረቀቶች ላይ የተጻፉ ናቸው። በዚህ ጥራዝ ውስጥ ከገጽ … ትይዩ የቀረበው «መለኮታዊና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ብርሃን» የተባለው ስብከት የመጀመሪያ ገጽ ቅጂ ለእነዚህ ሁሉ ተወካይ ነው፤ በአንጻራዊነት ጥቂት የሆኑት በመጠኑ ይተልቃሉ። ስለ እያንዳንዱ የእጅ ጽሑፍ አንዳንድ ዘገባ በማስታወሻዎቹ ውስጥ ይገኛል። እነዚህን የእጅ ጽሑፎች መያዝና ማንበብ ከኤድዋርድስ አእምሮና ልብ አሠራር ጋር እንግዳ የሆነ የቅርበት ስሜት ይሰጣል፦ ሰው ከእርሱ ጋር በሥራ ክፍሉ ውስጥ ይሆናል፤ ነገሩም ራሱ ሲሠራ ያያል ማለት ይቻላል። አድማጮቹ በምናቡ ፊቱ ተገኝተው፣ በሥነ ጽሑፍ ፈጠራ እንቅስቃሴም ጥልቅ ደስታ እየተሰማው ጭብጡን ሲያብራራ የግለቱ ጥልቀት የሚሰማ ይመስላል። አማራጭ አገላለጾችና አማራጭ የማብራሪያ መስመሮች እንዴት እንደሚመጡለት፣ አንዳንድ ጊዜ ሙሉ አንቀጾችና ሙሉ ገጾች በጋለ ስሜት እንዴት እንደሚጻፉ፣ አንዳንድ ጊዜ ደግሞ — ብዙውን ጊዜ ወደ መጨረሻው አካባቢ — በሚሰበክበት ጊዜ እንዲሞሉ ባዶ ንድፎች ብቻ እንዴት እንደሚሰፍሩ ሰው ያስተውላል። ነገር ግን ኤድዋርድስ ራሱ ያሳተማቸው ስብከቶች የእጅ ጽሑፎች ጽሑፉን ለመወሰን ምንም ርዳታ አይሰጡም። እርሱ እንዳሳተማቸው ስብከቶቹ ያለ ልዩነት የተስፋፉና በሌሎች ረገዶችም ብዙ ጊዜ እጅግ የተለወጡ ናቸው፤ ለአታሚው የተዘጋጀው ቅጂም ከእንግዲህ የለም። በቀጥታ ከእጅ ጽሑፎቹ የታተሙ ስብከቶችን በምንመዝንበት ጊዜ ይህ ሁኔታ ችላ ሊባል አይገባውም። በዬል ስብስብ ውስጥ በሙሉ ማለት በሚቻል ሁኔታ የተጻፉ ስብከቶች አሉ፤ ሌሎቹ በከፊል ብቻ በበቂ ሁኔታ የተጻፉ ናቸው፤ ሌሎቹ ደግሞ ንድፎች ብቻ ናቸው። የኖርዝሃምፕተን ዘመን ስብከቶች አብዛኞቹ የሁለተኛው ዓይነት ናቸው። ከኤድዋርድስ ያልታተሙ በመቶዎች የሚቈጠሩ ስብከቶች መካከል ልክ እንዳሉ ታትመው ቢገኙ የሚመስጡ ብዙዎች እንደሚኖሩ አያጠራጥርም፤ ቀደም ብለው ከታተሙት ታላላቅ ስብከቶች ጋር ሲነጻጸሩ ግን የሰባኪነት ዝናውን በከፍተኛ ደረጃ የሚጨምሩ ይኖራሉ ማለት ያጠራጥራል።

በዚህ ጥራዝ ውስጥ ያለው የኤድዋርድስ ሥዕል ከ1740ው የመጀመሪያ ሥዕል በቅርቡ ከተነሣ ፎቶግራፍ የተወሰደ ነው። ፎቶግራፉን በቸርነት ያቀረቡት የሥዕሉ የአሁኑ ባለቤት የቺካጎው ሚስተር ዩጂን ፒ. ኤድዋርድስ ናቸው፤ አዘጋጁም በዚህ አጋጣሚ ውለታቸውን ይገልጻል። ከዚህም በተጨማሪ «ብዙ መኖሪያዎች» የተባለውን ስብከት ቅጂ እንዲጠቀም ስለ ፈቀዱለት ዶክተር ዊልያም ኢ. ፓርክን፣ ይህን አዲስ ስብከት ለማተም ለሚያስፈልገው ተጨማሪ ቦታ ስለ ፈቀዱ አሳታሚዎቹን፣ የእጅ ጽሑፎቹን በማጥናት ረገድ በልግስና ስለ ረዱትና «መለኮታዊና ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ብርሃን» የተባለውን ስብከት ፎቶግራፍ ለማንሣት ስለ ፈቀዱለት ፕሮፌሰር ፍራንክሊን ቢ. ዴክስተርን፣ የመጀመሪያዎቹን እትሞች ሲጠቀም ስላደረጉለት ትብብር የቦስተን አቴኒየም የቤተ መጻሕፍት ኃላፊ ሚስተር ቻርልስ ኬ. ቦልተንን፣ በርካታ ጥቅሶችን ስላረጋገጡለትም የቦስተኑን ሚስተር ጆርጅ ኤን. ዊፕልን ማመስገን ይወዳል።

ኖርዝሃምፕተን፣ ማሳቹሴትስ፣
ማርች 1904።

---

የጆናታን ኤድዋርድስ የተመረጡ ስብከቶች