በወንዞቹ መገናኛ የተከሰተ ሕመም

ኦክቶበር 20፦ በማለዳ ተነሥተን ከጠዋቱ 1 ሰዓት ገደማ በኢግቤግቤ ከተማ ፊት ለፊት በደኅና መልሕቅ ጣልን፤ በዚያም ከሰባት ሳምንት ገደማ በፊት ተለይታን የሄደችው ታንኳ ሠራተኞች ተቀበሉን። መልሕቅ የጣሉበት ስፍራ ለባሕሩ ዳርቻ እጅግ የቀረበ ስለ ነበረ በአንዳንድ ጕድጓዶች ውስጥ ለተጠራቀመው ቆሻሻና ለረጋው ውኃ የተጋለጠ ነበር፤ ይህም ስፍራውን ለጤና እጅግ የማይመች አደረገው። በዚህ ወይም በሌላ ምክንያት አቶ ክሮፎርድ እጅግ ታምሞ ነበር፤ ሁለተኛው መሐንዲስ አቶ ጋወርም ጤናው እጅግ አሥጊ ሁኔታ ላይ ነበረ፤ የአገሬው ሰዎች ግን ሁሉም ደኅና ነበሩ። በ«ፕሌያድ» ላይ የነበሩት አውሮፓውያን ሁሉ በአፍሪካ እጅግ መልካም ሊባል የሚችል ጤና ነበራቸው፤ ምናልባትም በባሕሩ ዳርቻ ለረጅም ጊዜ ያለማቋረጥ ከሚገኘው ጤና ይበልጥ ነበር ማለት እችላለሁ። ቻዳን ሽቅብ መውጣት ከጀመርን ጀምሮ በምድር ላይ ሥራ የነበረው ማንም ሥራ ፈት አልነበረም፤ ወይ ከአገሬው አለቆች ጋር ይነጋገሩ፣ ወይ ይነግዱ፣ ወይ የሳይንስ ምርምራቸውን ያካሂዱ ነበር፤ ለምሳሌ እጅግ መጥፎ በሆነ መንገድ፣ ያለ መጓጓዣም፣ ለችግር ሁሉ ተጋልጠው ወደ ውስጥ አሥራ አራት ማይል ርቃ ወደምትገኘው ወደ ሐማሩዋ ተጓዙ፤ ይህንንም ሁሉ ድካም ቢደክሙም ምንም ጕዳት አልደረሰባቸውም። የእኛ የክሩ ሰዎችና ከሴራ ሊዮን የመጡት የአገሬው መርከበኞች ቻዳን ሽቅብ በወጣንበት ጊዜ ታምመው ነበር፤ ነገር ግን የሕመማቸው ምክንያት የአየሩ ጠባይ ሊሆን አይችልም፤ የተገቢ ምግብ እጦትና ከአቅም በላይ የሆነ ድካም ነበር እንጂ። ስለዚህም በቂ ምግብ ባለማግኘታቸው ደማቸው ደከመ፤ ከእግራቸው ጀምሮም ማበጥ ጀመሩ፤ በመገጣጠሚያዎቻቸውም ሕመምና ድካም ተሰማቸው፤ ነገር ግን ምግባቸው እንደ ተለወጠ ወዲያውኑ ብርታታቸውን መልሰው አገኙ። ዛሬ ወደ ወንዙ ከገባን መቶ አንድ ቀን ሆኖናል፤ በጉዞው ቡድን ውስጥም አንድም ሰው አልሞተም። ለእኛ አይሁን፣ ለእግዚአብሔር እንጂ፤ ውዳሴንና ክብርን ለእርሱ እንሰጣለን። ቀትር ላይ አማ-አቦኮን ልንጎበኘውና ወንዙን ሽቅብ አብረውን የሄዱትን መልእክተኞች በመስጠት ስላደረገልን ቸርነት ልናመሰግነው ወደ ምድር ወረድን፤ ነገር ግን ከአማ አነጋገር እንደ ተረዳነው፣ ዙሪ፣ የፓንዳ ንጉሥ ምንም አገልግሎት ባያደርግልንም ዶክተር ቤይኪ ለእርሱ ምን ያህል ቸር እንደ ነበረና ዶክተሩም ያን ያህል ብዙ የዛጎል ገንዘብ እንደ ሰጠው ነግሮት ነበር፤ እኛን ለመርዳት የቻለውን ሁሉ ያደረገው አማ ግን የዚያን እኩሌታ ያህል እንኳ በመልካም አልተያዘም ብሎ ነበር። ደግሞም ዙሪ ለመልእክተኞቹ አንድ መስፈሪያ የዛጎል ገንዘብ ብቻ እንደ ከፈልን በሐሰት ተናግሮ ነበር። እኛም ነገሩን ለንጉሡ አስረዳነው፤ ዙሪ ያደረገውን መጥፎ ምግባር እናጋልጥ ዘንድ ነገ ከዙሪ ጋር ልናየው ቃል ገባንለት፤ ያለዚያ ስለዚህ ነገር ምንም ባልተናገርን ነበር።

ኦክቶበር 21፦ ዓርብ ዕለት እዚህ በደረስን ጊዜ ከላዴ ስለ ተባረረው ስለ ዳሳባና በጠቅላላው ስለ አገሩ ሁኔታ ጠየቅሁ። በዚያን ጊዜም በምስጢር እንዲህ ተነገረኝ፦ በአቤዮኩታ አቅራቢያ ባለው ጣቢያችን አካባቢ ያሉት የኢባዳን ዮሩባዎች ዳሳባን ወደ ላዴ መልሰው እያመጡት ነው፤ ዳሳባ ከመግባቱ በፊት ከተማዪቱ እየተዘጋጀች ነው፤ አማ-አቦኮና ዳሳባ ወዳጆች ናቸው፤ ዳሳባም ወንዙን ቍልቍል ወርዶ መንግሥት በ1841 ከአታው በገዛው መሬት ላይ ከተማ ለመመሥረት እንደሚሻ ለአማ-አቦኮ አሳውቆታል፤ ከዚያ መሬት አንዱ ክፍል ለሙከራ እርሻ ተሰጥቶ ነበር፤ ከዚያም ስፍራ ሆኖ አማ-አቦኮን በጠላቶቹ ላይ ይረዳዋል። የሰማሁትን ለዶክተር ቤይኪ ነገርሁት፤ የሰማነውንም ሳንጠቅስ ስፍራው የመንግሥት ንብረት እንደ ሆነና እርሱም ለእነርሱ የመጠበቅ ግዴታ እንዳለበት ንጉሡን ብናሳስበው መልካም እንደ ሆነ አሳብ አቀረብሁ። ከንጉሡ ጋር እንድንገናኝ የፈለግንበት ከመልእክተኛው ከዙሪ ጋር የተያያዘ ሌላ ጕዳይም ነበረ። ኦጆጎ በደረስን ጊዜ እርሱንና ጓደኛውን ማሃማን ለማሳፈር መርከቧ ለጥቂት ጊዜ መልሕቅ ጣለች፤ ነገር ግን እርሱን ለማሳፈር ብዙ ትዕግሥትና መታገሥ፣ ማስፈራራትም ጭምር አስፈለገ፤ ወይ አንድ ሰው ዕዳ ነበረበት፣ ወይ ደግሞ እርሱ ራሱ ከመሳፈሩ በፊት ሊከፍለው የሚሻው ዕዳ ነበረበት። ትተነው ማሃማን ብቻ ወደ መገናኛው እንደምንወስድ፣ በዚያም ሁኔታ ወደ አማ-አቦኮ መመለስ በፈለገ ጊዜ ስለ ራሱ መልስ መስጠት እንደሚኖርበት አስፈራራነው። መርከቧ መልሕቋን አንሥታ መንቀሳቀስ ጀምራ ስለ ነበረች እነርሱን በማሳፈሩ ጥድፊያና ግርግር መካከል ሁለቱን ወንዶች ልጆቹን ሙሳንና ባዋላን፣ ደግሞም ሌላ አንድ ትንሽ ልጅ ይዞ መጣ። ከኬአና ንጉሥ ዘንድ መጥተዋል ያላቸው አራት ሴቶች ተሳፍረው ሩዛቸውን እንዲሸጡ ፈለገ፤ እኛ ግን አልፈቀድንም፤ ስለዚህ ታንኳይቱ ተለቀቀች፤ እነርሱም ወደ ኦጆጎ ተመለሱ። ሙሳና ትንሹ ባዋላ ልጆቹ እንደ ሆኑ እናውቅ ነበር፤ ሌላው ትንሽ ልጅ ግን ፈጽሞ የማናውቀው ነበረ፤ ስለዚህ ማን እንደ ሆነ ጠየቅነው፤ እርሱም የባዋላ እናት ንብረት የሆነ በቤት የተወለደ ባሪያ እንደ ሆነ፣ እርሷም እርሱን ትታ ከሌላ ባል ጋር ለመኖር ስለ ሄደች ልጁን ባዋላን እንደ ወሰደ፣ ይህም ትንሽ ልጅ የባዋላ ጓደኛ እንደ ሆነ መለሰልን። ነገሩ ሌላ ቢሆን ኖሮ ዶክተር ቤይኪ ባሪያውን ልጅ ወዲያውኑ በቤዛ ነጻ ባወጣው ነበር፤ ሦስቱ ትናንሽ ልጆች አብረው እጅግ ደስተኞች ስለ ነበሩም ነገሩ እንደ ተነገረን እንደ ሆነ አመንን፤ እኔ ግን በጕዳዩ ውስጥ ምንም ማታለል ቢኖር ላገኘው እከታተል ነበር። ከዚህ ከጥቂት ቀናት በኋላ አሊሄሊ ልጁ በእውነት ተሸጦ ሊወሰድ የታሰበ ባሪያ እንደ ሆነ ወይም እንዳልሆነ እውነቱን እንዲናገር ዙሪን አጥብቆ ጠየቀው። በዚህም ልጁን ዙሪ ለሽያጭ እንደ ገዛው እውነቱ ወጣ። ማሃማ መጥቶ ነገሩን ነገረኝ፤ ልጁን በቤዛ ነጻ ልናወጣው ፈልገን ስለ ነበርንም ዙሪ ልጁን ሊሰጠን ፈቃደኛ እንደ ሆነ ተናገረ። ይህንም እንዳደረጉ

ወዲያውኑ ለዶክተር ቤይኪ ነገሩን ነገርሁት፤ የልጁም ቤዛ በ50,000 ዛጎሎች ተስማማን። ዙሪ ለአማ-አቦኮ ከነገራቸው ከብዙ ሌሎች ነገሮች መካከል አንዱ ትንሹን ልጅ ለእርሱ ለንጉሡ እንደ ገዛው፣ ማሃማም ልጁን ከእርሱ ወስዶ ለእኛ እንደ ሸጠው የሚል ነበር። ዛሬ በማለዳ ዙሪ ልጁን አታልሎ ሊወስደው ወደ መርከቧ መጣ፤ ነገር ግን ከመርከቧ ተባረረ፤ በሰንሰለት ባለመታሰሩም ዕድለኛ እንደ ሆነ ተነገረው። ከቁርስ በኋላ በእነዚህ ልዩ ልዩ ጕዳዮች ላይ ከአማ-አቦኮ ጋር ለመነጋገር ወደ ምድር ወረድን። ታሪኩን ሁሉ በዝርዝር መተረክ አያስፈልገኝም፤ የዙሪ መጥፎ ምግባር ለንጉሡ ተነገረው ማለት ይበቃል፤ ስለ ንጉሡ ብለን እንደ ታገሥነው፣ የሚገባውን ቅጣት ያላገኘውም በዚሁ ምክንያት ብቻ እንደ ሆነ አማ እንዲረዳ ተደረገ። እርሱና ማሃማ እያንዳንዳቸው አንድ መስፈሪያ የዛጎል ገንዘብ ብቻ ተከፈላቸው ያለው ያ ያፈጠጠ ውሸት የመጥፎ ጠባዩ ምሳሌ ሆኖ ቀረበ፤ ለእያንዳንዳቸውም ሁለት መስፈሪያ እንደ ከፈልን በንጉሡ ፊት እንዲያምን ተገደደ። ዙሪ የአንዱን መስፈሪያ ክፍያ ብቻ በማሳወቅ ሌላውን ለራሱ ብቻ እንደሚያስቀር፣ ንጉሡም ያሳወቀውን አንዱን ከእርሱ ጋር እንደሚካፈል አስቦ ነበር። ከዚያም አንድ ሰው በገዛ አለቃው ላይ እንዲህ ያለ ሁለት ልብነት ካሳየ ሌላም ሐሰት እንደሚናገር ሊያምን እንደሚችል ለንጉሡ ነገርሁት። ዙሪን ትንሹን ልጅ ለንጉሡ እንደ ገዛው ለእኛ ነግሮን እንደ ሆነ ጠየቅሁት፤ እርሱም እንዳልነገረን አመነ። ዶክተር ቤይኪ ቃሉን እንደሚጠብቅና ልጁን በቤዛ ነጻ እንደሚያወጣ ተናገረ፤ ነገር ግን ለዙሪ ከመክፈል ይልቅ ገንዘቡን ለንጉሡ ራሱ እንደሚከፍል አስታወቀ። ስለዚህም ልጁ በ50,000 ዛጎሎች ነጻ ወጣ፤ አሁንም በመርከቧ ላይ ከእኛ ጋር እጅግ ደስተኛ ነው። ዙሪ ብዙ ረድቶን ነበር፤ ነገር ግን በውሸትና በስግብግብነት ሱስ የተነሣ ጠባዩ እጅግ ጐድፎ ነበር። ወደ ንጉሡ በሄድን ጊዜ የ1841ን የኒጀር ጉዞ ሰነዶች የያዘውን የመንግሥቱን «ሰማያዊ መጽሐፍ» ይዤ ሄድሁ። አማ የአራቱን መርከቦች ጉብኝት፣ ለሙከራ እርሻውም የተደረገውን የመሬት ግዢ፣ እርሻውም የተተወበትን ምክንያት እንዲያስታውስ ተደረገ። ከዚያም መንግሥት ስፍራውን እንዳልረሳው፣ እኛም ሄደን እንዳየነውና ሁሉም ደኅና ሆኖ እንዳገኘነው ተነገረው፤ እርሱም በአቅራቢያው ስለ ሆነ ስፍራውን እንዲከታተልና ማንም መሬቱን እንዳይነካ እንዲጠብቅ ለመንነው፤ ስንመለስም ያገኘንበትን ሁኔታ ሪፖርት እንደምናደርግ እንዲረዳ አደረግነው። አማ-አቦኮም አሁን የዚያ ስፍራ ባለቤት እርሱ እንደ ሆነና ከእርሱ መገዛት እንዳለበት መለሰ። እኔም ለአንድ ቶቤ ሁለት ጊዜ መክፈል ልማድ እንዳልሆነ መለስሁለት (በዚያው ጊዜም የጋላዲማውን የዳጋናን ቶቤ ይዤ ነበር)፤ በዚህም ፈገግ አለ። ዶክተር ቤይኪም መሬቱ አሁንም የብሪታንያ ይዞታ እንደ ሆነ ለማመልከት ወደ ባሕር ከመመለሳችን በፊት ቦታውን ዞሮ እንደሚያይና በዚያ ሰንደቅ ዓላማ እንደሚተክል ነገረው። ዳሳባ ስፍራውን እንዳይይዝ እንዲህ ያሉ እርምጃዎችን መውሰድ አስፈላጊ እንደ ሆነ ለዶክተር ቤይኪ አመለከትሁት፤ አንድ ጊዜ በዚያ ከተቋቋመ ወንዙ በሚጐድልበት ወቅት በኒጀር ግራ ዳርቻ በሚኖሩት ምስኪንና ረዳት የሌላቸው ስደተኞች ላይ እጅግ ታላቅ ጥፋት ያደርስባቸዋልና። ከዚህም በላይ የመሬቱ ክፍሎች አንድ ጊዜ ቤት ከተሠራባቸውና ምርጥ ምርጥ ስፍራዎቹ ሥርዓት በሌላቸው ከተሞቻቸውና መንደሮቻቸው ከተበላሹ፣ ስፍራው ለተሻለ ዓላማ በሚፈለግበት ጊዜ ማጽዳቱ ቀላል አይሆንም። የሙከራ እርሻው በመፍረሱ አዝናለሁ፤ ምንም እንኳ በተተወበት ሁኔታ ሌላ ሊሆን ባይችልም። የአገሬው ሰዎች አሁንም እርሻው እንደገና እንዲቋቋም ይጠባበቃሉ፤ ይልቁንም ለንግድ ዓላማ።

ኦክቶበር 22፦ እሑድ። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል የአምልኮ ሥርዓት አካሄድሁ፤ ከ1ኛ ሳሙኤል 7:9-12 ሰበክሁ። በእውነት አቤንኤዘራችንን ለእግዚአብሔር የምናቆምበት ብዙ ምክንያት አለን። ሁሉም ከሥራው አረፉ፤ ከመርከቧ ጋርም ምንም ንግድ እንዲካሄድ አልተፈቀደም፤ ስለዚህ ቀኑ የሰንበትን መልክ ያዘ።

ኦክቶበር 23፣ 24፦ መርከቧ በልዩ ልዩ ዓይነት ዕቃዎች በሚነግዱ ሰዎች ተሞልታ ነበር፦ የዝሆን ጥርስ፣ የአገር ልብሶች፣ ቶቤዎች፣ ሰሌኖች፣ የሺያ ቅቤ፣ የዘንባባ ዘይት፣ ቦዬ፣ በጎች፣ ፍየሎች፣ ዶሮዎች፣ ወዘተ። ለማወቅ ጉጉትም ሆነ ለጥቅም የሚፈለግ ማንኛውም ነገር ለዛጎል ገንዘብ ወይም በአውሮፓ ዕቃዎች ለመለወጥ በቀላሉ ለሽያጭ ይቀርብ ነበር። ይህ ትዕይንት ሕዝቡ ለንግድ ያለውን ዝንባሌ፣ በመገናኛውም የንግድ ማዕከል ቢቋቋም ለአገሩ በጠቅላላው ጠቃሚ እንደሚሆን አሳየ። በዚህ የሚነገሩት ቋንቋዎች ኢጋራ፣ ኢግቢራ፣ ኑፊ፣ ካካንዳ፣ ሐውሳና ዮሩባ ናቸው። ዮሩባዎች ከኢሎሪን ተነሥተው በላዴ ወይም በራባ በኩል ወደ መገናኛው ይመጣሉ። ዶማና የኮሮሮፋ ቋንቋ የሆነውን ጁኩን የሚናገሩ ሰዎችም በመገናኛው ያለውን የኢግቤግቤን ገበያ ይጎበኛሉ፤ የኢቦ ነጋዴዎችም ከዴልታ ተነሥተው እስከዚህ ድረስ ይመጣሉ። ለማወቅ ጉጉት ከተገዙት ነገሮች መካከል አንድ ዓይነት ያጌጠ ልብስ ነበረ፤ ይህንንም ከኢዳ በስተ ደቡብ፣ በኢቦ አገር አቅራቢያ የሚኖሩት የኢግቦ ሰዎች እንደሚሠሩት ተነገረን፤ እነዚህም እንደ ኦፑ ወይም እንደ ኢቦ እንደ ሆኑ፣ ቋንቋቸውም ተመሳሳይ ማለት እንደ ሆነ ተናገሩ። ስለዚህም ኢግቦዎች እነማን እንደ ሆኑ ለማወቅ ትኩረቴ ተሳበ።

ኦክቶበር 25፦ ዛሬ ከኢግቤግቤ የምንነሣበት ቀን ሆኖ ስለ ተወሰነ አማ-አቦኮን ለመሰናበትና ከእርሱ ጋር በቆየንበት ጊዜ ስላደረገልን ቸርነት ለማመስገን ወደ ምድር ወረድን። ተገቢው እርምጃ በጊዜው እስኪወሰድ ድረስ የሙከራ እርሻው ስፍራ በተለይ በእርሱ ጥበቃ ሥር እንዲሆን ዶክተር ቤይኪ አደራ ሰጠው። እኔም ከሚቀጥለው ጉዞ ጋር መጥተው በአገሩ ለመኖር የሚፈልጉ ኑፊዎች፣ ኢግቢራዎች፣ ካካንዳዎች ወይም ባሳዎች ቢኖሩ ጥበቃ ይሰጣቸው እንደ ሆነ አማ-አቦኮን ጠየቅሁት። እርሱም በኢግቤግቤ ሰፊ ቦታ እንዳለና ለመምጣት የሚፈልጉትን ሁሉ በደስታ እንደሚቀበል ተናገረ፤ የሚያሳስበው ብቸኛ ነገር በእርሱና ከከተማዪቱ በስተ ጀርባ በሚኖሩት ካካንዳዎች መካከል ያለው አለመግባባት ብቻ እንደ ሆነ ገለጸ። እኛም ሌላ መርከብ በመጣችና ንግድ በተከፈተ ጊዜ እነዚያ ካካንዳዎች እንደሚነገራቸውና እንደገና ወዳጆች እንደሚሆኑ ተስፋ እንዳለን ነገርነው። አማ-አቦኮ የሌሎችን አገሮች ሰዎች እንደምናስተምር ሕዝቡ ማንበብንና ወደ እግዚአብሔር መጸለይን እንዲማሩ ሙሉ ፈቃደኛ ነው። ከእርሱ ጋር ተጨባበጥን፤ በመልካም ስሜትም ተለያየን። የአማ-አቦኮ ጋላዲማ ዳጋና በትውልዱ ኑፊ ሲሆን የተከበረ ጠባይ ያለው ሰው ነው። የእስልምና እምነት ተከታይ ነው፤ ቻዳን ሽቅብ በሄድንበትም ጊዜ ሁሉ ታንኳይቱ በከተማዪቱ ፊት ለፊት ሳለች፣ እኛ በሌለንበት ምንም ነገር እንዳይበላሽ ለታንኳይቱና ለሠራተኞቿ ሙሉ ትኩረት ሰጠ። ከደረስንበት ጊዜ ጀምሮ ወደ ምድር በወረድን ቁጥር ወደ ቤቱ ጋብዞ በማሽላ ጠላ ያላስተናገደን አንድም ቀን አልነበረም፤ እርሱ ራሱ ሃይማኖቱ ስለሚከለክለው ባይጠጣውም፣ ለእኛ ካልሆነም ባይነካውም፣ ብዙ ጊዜ ከማሰሮው በገዛ እጁ ይቀዳልን ነበር። ይህንና ሌሎች ነገሮችን፣ ለምሳሌ የኮላ ፍሬን፣ ወይም ደስ ያሰኘናል ብሎ ያሰበውን ማንኛውንም ነገር በፊታችን ያቀርብ ነበር፤ በየዕለቱም በሳሕን የተወቀጠ ቦዬና በድስት ጣፋጭ ወጥ ወደ መርከቧ ይልክ ነበር፤ የመርከቧ ሰዎችም እጅግ ይወዱት ነበር። እርሱ ሥራ የሚያውቅ ሰው ነበረ፤ በጠባዩ እጅግ ሥርዓታማ፣ በዝንባሌውም ለሰው መልካም ለማድረግ የሚተጋ ነበር። ከመርከቧ የወረደው እርሱ የመጨረሻ ነበር፤ መልሕቃችንን አንሥተን ስንነሣም በመርከቧ ጀልባ ወደ ምድር በተላከ ጊዜ፣ ይህ ፍቅር የተሞላው ወጣት የቆየንና የቅርብ ወዳጆቹ እንደ ሆንን ሆኖ ከእኛ በመለየቱ እንባ ሲያፈስስ ታየ። ሕዝቡ ሁሉ በባሕሩ ዳርቻ ቆመው «ፕሌያድ» ከዓይናቸው እስክትሰወር ድረስ በዓይኖቻቸው ተከተሏት። ከመርከበኞቹ አንዱ በሴራ ሊዮን ለሚኖር ለአንድ ኑፊ ዘመድ የተላከ የምልክት ደብዳቤ ይዞ ነበር። ይህ ደብዳቤ በአንድ ነጭ የጥጥ ክር ጫፍ ላይ የታሰረ የቀይ በቀቀን ጅራት ሲሆን፣ በክሩ በሌላው ጫፍ ደግሞ አንዱ ጫፉ በእሳት ጠቍሮ የተቃጠለ ትንሽ የጠንካራ እንጨት ቍራጭ ታስሮበት ነበር፤ በክሩ መካከልም አራት ዛጎሎች ተያይዘው ነበር፤ ሁለቱ ትናንሾቹ ጫፎቻቸው ወደ ላይ ሆነው ፊት ለፊት ሲተያዩ፣ ሁለቱ ደግሞ በዚያው ዓይነት ትናንሾቹ ጫፎቻቸው ወደ ታች ሆነው ነበር። ይህም እንዲህ ሊተረጎም ይችላል፦ አንዱ ጫፉ የደነዘዘው የጠንካራ እንጨት ቍራጭ «ደኅና ነን፣ ብርቱዎችም ነን፤ ነገር ግን ስለ መጥፋትህ ሳዝን ኖርሁ፤ ልባችንም እንደ ከሰል እሳት ጠቍሯል» ማለት ሊሆን ይችላል። የበቀቀኑ ጅራት «ሁላችንም በመልካም ሁኔታ ላይ ነን፤ በተቻለ ፍጥነት በበቀቀን ፍጥነት እንድትመለስ እንጠብቅሃለን» ማለት ሊሆን ይችላል። ትናንሾቹ ጫፎቻቸው ወደ ላይ ሆነው ፊት ለፊት የሚተያዩት ጥንድ ዛጎሎች «ፊት ለፊት ልናይህ እንወዳለን» ማለት ሊሆኑ ይችላሉ። የተገለበጡት ዛጎሎች ደግሞ ሁሉ ነገር የተገለባበጠ ይመስል የአገሩን የተዘበራረቀ ሁኔታ የሚያመለክቱ ሊሆኑ ይችላሉ። እነዚህ ነገሮች ሕዝቡ ወገኖቻቸው እንዲመለሱ ፈቃደኞች እንደ ሆኑ፣ ከእንግሊዞችም ጋር ለመነገድ እንደሚሹ ያረጋግጣሉ፤ እነዚህንም በፊታችን ይዘን፣ ሕዝቡን ለማሻሻል ለሚደረገው የወደፊት ሥራ መጀመሪያ ይሆን ዘንድ የኒጀር ተወላጆች ወደ አገሮቻቸው እንዲመለሱ ለመርዳት አንዳንድ እርምጃዎች እንደሚወሰዱ ተስፋ አደርጋለሁ። በኮረብታ ላይ በምትገኘው በአግቤዳንማ ከተማ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ ከበታቿ በግራ በኩል ኦኮ ኦዶግቦ፣ በቀኝ በኩል ደግሞ በደሴት ላይ ኦቱቱሩ ይገኛሉ። እኛ ሽቅብ ከሄድን በኋላ የአቦኮ ሰዎች የኢዳን ከተማ ለቅቀው በወጡ ጊዜ ኦኬዪን ሰፈሩን ከእንግሊዝ ደሴት ወደዚህ ስፍራ አዛውሮ ነበር።

ኦክቶበር 26፦ ዶክተር ሃቺንሰን ዛሬ በማለዳ በአግቤዳንማ ወደ ምድር ወረደ፤ በዚያም ከኢዳ የመጣውን የቀድሞ ወዳጃችንን ኤሄሞዲናን አግኝቶ ወደ መርከቧ አመጣው፤ እርሱም ዘመዱ የሆነውን ኦኬዪንን ለመጎብኘት ከአሥራ ሦስት ቀን በፊት ወደዚያ እንደ መጣ ተናገረ፤ ኦኬዪን አታው የሚደግፈው ከሚመስለው ወገን ጋር በክርክር ውስጥ ቢሆንም እርሱ ሊረሳው እንዳልቻለ ገለጸ። ቁርስ እንዲበላ ተጋበዘ፤ ነገር ግን በሕዝቡ ፊት፣ ወይም ቢያንስ «መታጠብ» ብሎ የጠራውን አንድ የሃይማኖት ሥርዓት እስኪፈጽም ድረስ አይበላም ነበር፤ ብቻውን ይሆን ዘንድ ወደ እንግዳ መቀበያው ክፍል ቢወሰድም ምንም ነገር አልነካም። ይሁን እንጂ ዶክተር ቤይኪን ደስ ለማሰኘት በብርጭቆው ያለውን ወይን በጣቱ ነክቶ በራሱና በእጆቹ ላይ ካሻሸ በኋላ እርሱን ጠጣ፤ ለቁርሱ የተዘጋጀውን ሥጋና ዳቦ ግን ወደ ቤቱ እንዲወስድ እንዲፈቀድለት ለመነ፤ በዚሁም መሠረት በቡናማ ወረቀት ተጠቅልሎ ተሰጠው። የሃይማኖት ሥርዓቶቹ ስለ ነጮች ሃይማኖት ለመነጋገር ዕድል ሰጡ፤ እርሱም በታላቅ ፍላጎት ተሳተፈ። አብረውት ወደ መርከቧ የመጡት ኦኬዪንና ጓደኞቹ በእንግዳ መቀበያው ክፍል ቁርስ በሉ፤ እጅግም ተደሰቱበት። ኦኬዪን የአማ-አቦኮ ወንድም ስለ ሆነ የኢጋራ፣ የኢግቢራ፣ የኑፊና የካካንዳ ሰዎች ከሴራ ሊዮን ወደዚህ አገር እንዲመለሱ ስለ ቀረበው አሳብ ሁሉ ነገርሁት፤ እርሱም ቢመጡ ልባዊ አቀባበልና ሙሉ ጥበቃ እንደሚያገኙ ቃል ገባ። ከዚያም ዶክተር ቤይኪ ብዙ ስጦታዎችን ሰጣቸው፤ እነርሱም አመሰገኑ። በኦገስት 1 ቀን ማስታወሻዬ ቀደም ብዬ እንዳመለከትሁት፣* የአቦኮ ሰዎች ብርቱ ወገን ናቸው። ከአታው ነጻ እየወጡ ነው፤ አሁን በእነርሱና በአጋቢዶኮ መካከል ያለው ክርክር ቶሎ ካልተፈታም በአጭር ጊዜ ውስጥ ቀንበሩን ከላያቸው ይጥላሉ ብዬ አምናለሁ። ከአቦ እስከ መገናኛው ያለውን ገበያ የሚቈጣጠሩት እነርሱ ናቸው። የአቦው አጄ ኦኬዪንን የሚደግፍ ይመስላል፤ እነርሱም ለንግድ የሚያደሉ ስለ ሆኑ፣ የአቦኮ ሰዎች ወደ ላይ * ገጽ 27ን ተመልከት።

እስከ መገናኛው ድረስ ቢዛወሩ እንኳ አቦ ከእነርሱ ጋር ለመነገድ እስከዚያ ድረስ ይሄድ ነበር። በዚህም ምክንያት የቀድሞው የኢኪሪ ገበያ (የላንደር ወንድማማቾቹ ቦክዋ) በአሁኑ ጊዜ ተቋርጧል፤ ወይም ይልቁንም በከፊል አማ-አቦኮ አሁን ወዳለበት ወደ ኢግቤግቤ፣ በከፊል ደግሞ ኦኬዪን ወደ ሰፈረበት ወደ ኦቱቱሩ ተዛውሯል። የአቦ ነጋዴዎች በሁለቱም ገበያዎች ይገኛሉ፤ ይልቁንም በኋለኛው፤ ከወንዙ ላይኛው ክፍል የሚመጡት ሰዎች ደግሞ እንደ ፈለጉ በኢግቤግቤ ወይም በኦቱቱሩ ይቆማሉ፤ የአጋቢዶኮ ወገን ግን ወደ አንዳቸውም ለመውጣት አይደፍርም፤ የአቦ ነጋዴዎች ኢዳን አልፈው ወደ ኦቱቱሩ ሲሄዱም ሊያውካቸው አይደፍርም። ከሁሉም ወሬ እንደ ተረዳነው፣ እነዚህ ሁለት ተቀናቃኝ ወገኖች በሚቀጥለው ወር ወንዙ በሚጐድልበት ጊዜ ለሚደረግ ውጊያ እየተዘጋጁ ናቸው። ሕዝቡ ከእኛ ጋር እንዲነግዱ ጊዜ ተሰጣቸው፤ ቀትር ገደማም መልሕቃችንን አንሥተን ወደ ኢዳ ተነሣን፤ ከሰዓት በኋላም በዚያ መልሕቅ ጣልን፤ መድረሳችንን ለማሳወቅም ሁለት መድፎች ተተኰሱ። ከቀኑ 11 ሰዓት በኋላ ወደ ምድር ወርደን በገደሉ ጠርዝ ላይ ተመላለስን፤ ነገር ግን ለእንግዳ ሰው የሚስብ ነገር እጅግ ጥቂት ነው። ብዙዎቹ ነዋሪዎች ከተማዪቱን ለቅቀው ስለ ሄዱ ቤቶቹ በአብዛኛው ባዶ ነበሩ፤ በአንድ ወቅት ብዙ ሰው በሚኖርባቸው በጎጆዎቹ ምድቦች መካከልም ረጅም ሣር በቅሎ ነበር። ዐውሎ ነፋስና ዝናብ ሊመጣ አሥጊ ነበር፤ ነገር ግን ልክ መጨለም ሲጀምር ወደ መርከቧ ከመቻኰላችን በፊት ከአንድ አለቃ ወንድም ጋር ለጥቂት ደቂቃዎች መነጋገር ቻልን።

ኦክቶበር 27፦ መድረሳችንን ለማሳወቅና ቀኑን ሁሉ ለንግድ እንደምንሰጥ ለመንገር ዛሬ በማለዳ ሁለት መልእክተኞች ወደ አታው ተላኩ። ችግሩና የሚባክነው ጊዜ ሥራውን ደስ የማያሰኝ ስላደረገው ማንም ሰው ግርማዊነታቸውን ሁለተኛ ጊዜ ለመጎብኘት ፍላጎት አልነበረውም። ቀኑ በመርከቧ ላይ ይበልጥ ጠቃሚ በሆነ ሁኔታ ዋለ፤ በዚያም ከልዩ ልዩ ስፍራዎች የመጡ ሰዎች ተሰበሰቡ፤ ብዙ መረጃም መሰብሰብ ተቻለ። መልእክተኞቻችን እስከ ከሰዓት በኋላ መጨረሻ ድረስ አልተመለሱም፤ አታውም አያቸው፤ ሽቅብ ስንወጣ የሰጠውን በሬ እንደሚሰጠን ቃል ገባ፤ ነገር ግን በሬው እስከ ጠዋት ድረስ እንዳያመልጥ በዚያው ምሽት በጥይት መገደል ነበረበት። በሬው እስከ ጠዋት ድረስ በቀላሉ ታስሮ ሊቆይ ይችል ስለ ነበረ ይህ የአታውን ቅንነት እንድንጠራጠር አደረገን። የአቦኮ ሰዎች ኢዳን ለቅቀው ከሄዱ ጀምሮ በዚህ ስፍራ ንግድ ጥቂት ነው ወይም ፈጽሞ የለም። ይሁን እንጂ አታው መርከቧ አምስት ቀን እንድትቆይ ፈለገ፤ እኛ ግን በዚህ ልንስማማ አልቻልንም። ከሦስት ወር በፊት በእርሱ ፈቃድና በእርሱ ጥበቃ ሥር በውኃው ዳር የተተወው ከሰል መሐንዲሱ እንደ ከመረው ልክ ሳይነካ በደኅና ተገኘ።

ኦክቶበር 28፦ ለግል ጕዳይ አንድ ሰው በማለዳ ወደ አታው ተላከ፤ በሬውም ገና በሕይወቱ ሳለ ወደ መርከቧ እንዲወስደው ተሰጠው፤ ነገር ግን ምንም ረዳት አልተሰጠውም። እንስሳው ወደ ሰውየው አቅጣጫ ሮጠ፤ እርሱም እንዳይወጋው ወዲያውኑ ለቀቀው፤ በዚህም የአታው ስጦታ ጠፋ፤ በፈቃደኛ ልብ ስላልተሰጠም ይህ ጥፋት ብዙም አላሳሰበንም። እንፋሎት እየተዘጋጀ ሳለ፣ ትናንት በመርከቧ ላይ የነበረውን አንድ አለቃ ለመጎብኘት በማለዳ ወደ ምድር ወረድን፤ ከእርሱም ጋር በልዩ ልዩ ጕዳዮች ላይ ረጅም ውይይት አደረግን። እርሱ እስከሚያስታውሰው ድረስ በኢጋራ የነገሡትን ሃያ አታዎች ዘረዘረ፤ አሁን ያለው ሃያኛው አታ በዘመነ መንግሥቱ በሃያኛው ዓመት ላይ እንደሚገኝ ተናገረ። የአታውንም አመጣጥ ባጭሩ ተረከልን፤ ይህም እንደሚከተለው ነው፦ «አሁን ኢጋራ ተብሎ የሚታወቀው የአገሩ ክፍል ቀድሞ የአክፖቶ አገር ነበረ» (የነገረን ሰው ራሱ በእናቱ በኩል ከአክፖቶዎች ጋር ዝምድና ነበረው)። «የመጀመሪያው ንጉሥ ስም ኢጋራ ነበረ፤ የመጀመሪያው አታ ከወንዙ ማዶ ካለው ከውስጠኛው አገር መጣ፤ እርሱም አዶ ተብሎ ከሚጠራው ነገድ ነበረ፤ የአቦ ሰዎች ግን ኢዱ ብለው ይጠሩታል። ሥራው አዳኝነት ነበረ፤ ዝሆንን ወይም ሌላ ማንኛውንም አውሬ በገደለ ቍጥር ለራሱ ጥቅም ምንም ክፍል አይወስድም ነበር፤ ሁሉንም ለንጉሡ ለኢጋራ ይሰጥ ነበር እንጂ። ኢጋራ መጀመሪያ የአታውን አካሄድ ተጠራጠረ፤ ነገር ግን ምንም ጥፋት ስላላደረገና ኃይሉም እጅግ ጥቂት ስለ ነበረ ብዙም ትኩረት አልተሰጠውም። በዚህ መካከል ብዙ ሰዎች ከአዶ ተሻግረው መጥተው ከአታው ጋር ተባበሩ፤ እርሱም በበቂ ሁኔታ እንደ በረታ ባየ ጊዜ ከዚያ በኋላ ለኢጋራ ምንም የአደን ሥጋ ለመስጠት እምቢ አለ። በዚህም ኢጋራ ምክንያቱን ጠየቀ፤ አታውም ከአሁን በፊት በቂ ሰጥቼሃለሁ ብሎ የድፍረት መልስ ሰጠ። ወዲያውኑ ጠብ ተነሣ፤ አታውም ኢጋራን ወደ ውስጠኛው አገር አባረረው፤ የኢጋራም አገር ንጉሥ ሆነ።» አክፖቶዎች አሁን ለአታው እንደሚገዙ፣ ቋንቋቸውም አንድ እንደ ሆነ ተነገረን። አለቃው በተጨማሪ የኑፊና የአቦ ነገሥታት ልክ እንደ ኢጋራው አታ ከአዶ እንደ ተገኙ ተናገረ። ደግሞም ወደ ኢቦ አገር አቅጣጫ ስላሉት የአገሬው ሰዎች፣ ይልቁንም ከኦፑ ወይም ከኢቦ ጋር አንድ እንደ ሆኑ ስለ ገለጻቸው ስለ ኢግቦዎች መረጃ ሰጠን፤ ወንዙን ቍልቍል ስንወርድ ወሬው ከተረጋገጠ ይህ ይጠቀሳል። እርሱም እኔ

የእግዚአብሔር ሕዝብ ወገኖቻቸውን ከሴራ ሊዮን መልሰው በመካከላቸው እንዲኖሩ፣ ንግድ እንዲያቋቁሙ፣ በነጮች አገር እንደ ተማሩትም የእውነተኛውን አምላክ አምልኮ እንዲያስተምሯቸው መወሰናቸውን ስጠቅስ በመስማቱ እጅግ ደስ አለው። ስለ እግዚአብሔርና ስለ ጣዖት አምልኮ ሞኝነት ለረጅም ጊዜ ተናገርሁት፤ የተናገርሁትንም ሁሉ እርሱና በዚያ የነበሩት ሁሉ በታላቅ ትኩረት አደመጡ። ወደ መርከቧ ተመለስን፤ ከጠዋቱ 2 ሰዓት ተኩል ገደማም ኢዳን ለቅቀን ከሰዓት በኋላ በአዳሙጉ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ በዚያም ወደ ምድር ወረድን። ይህች በአንድ ወቅት ጥቂት ታዋቂነት የነበራት ከተማ ነበረች፤ አቦኮ የኖረባት፣ አቶ ላርድም ከ«ኮራ» መርከበኞች አሥራ ሦስቱንና ከ«አልቡርካ» ሁለቱን የቀበረባት ናት። አቦኮ ከሞተ ወዲህ ተዳክማለች፤ ስሟ ከዚያ ሰውና ከላርድና ከኦልድፊልድ ጉዞ ጋር ከመያያዙ በቀር ምንም የሚያስደስት ነገር የላትም። ስንቀርብ ጥቂቶቹ ነዋሪዎች ራሳቸውን ለመከላከል ተዘጋጅተው ጠመንጃዎቻቸውን ታጠቁ፤ መውረዳችንንም በታላቅ ጥርጣሬ ተመለከቱ፤ ነገር ግን በዚያ አንድ የሐውሳ ባሪያ ነበረ፤ ከእርሱም ጋር ተነጋገርን፤ እርሱም ፍርሃታቸውን አበረደ። ዶክተር ሃቺንሰን ከጥቂት ዓመታት በፊት በዚያ የተቀበሩትን የነጮች መቃብሮች ጠየቀ፤ ነገር ግን በዚያ ያለ ማንም ሰው ስለ ነገሩ ምንም ትዝታ እንዳልነበረው ታወቀ። የነጮቹን ጉብኝት አስታውሳለሁ ያለ አንድ ሰው ነበረ፤ ነገር ግን በዚያን ጊዜ ትንሽ ልጅ ስለ ነበረ ስለ ነገሩ ምንም ሊነግረን አልቻለም። አለቃቸው ከሞተ የተወሰነ ጊዜ እንደ ሆነው፣ ልጁም ነፍስ ገድሎ እንደ ሸሸ ተናገሩ። ከመካከላቸው ሁለቱ የአሁኑ አለቆቻቸው እንደ ሆኑ ተጠቍመውልን ነበር፤ ለእነርሱም ዶክተር

ቤይኪ አንዳንድ ስጦታዎችን ሰጣቸው። የመጀመሪያዋ ከተማ በጐርፍ ተጥለቅልቃ ነበር፤ የበሰበሱ ቅጠላ ቅጠሎች ሽታም በግልጽ ይሰማ ነበር። ወደ ሌላዋ ከተማቸው ለመሄድ ፈለግን፤ ነገር ግን ከመድረሳችን በፊት በውኃ ውስጥ መሻገር እንደሚኖርብን ስለ ነገሩን አሳባችንን ተውነው። ደረቅ የማገዶ እንጨት እንዲያመጡልን ጠየቅናቸው፤ እነርሱም ወዲያውኑ አመጡልን፤ በዚህም ከእነርሱ ጋር ጥቂት ንግድ ተካሄደ። አንዳንድ ሰዎች በወንዙ ማዶ ካሉት ከአንዳንድ ገበያዎች የአዶ ሰዎች ይሠሩታል የተባለውን ሰሌን ይዘው በታንኳዎቻቸው ገና መድረሳቸው ነበር። ይህ ሰሌን ዮሩባዎችና በቤኒን አቅራቢያ ያሉት ኢጀቡዎች የሚጠቀሙበት ዓይነት ቅርጽ አለው፤ ከዚህም የተነሣ የአዶ ግዛት እጅግ ሩቅ ሊሆን አይችልም ብዬ አስባለሁ። ስለ ኢግቦ ሰዎችም ጥቂት ነገሩን፤ እነርሱም ከኦፑ ወይም ከኢቦ አገር አቅራቢያ እንደሚገኙና እነርሱንም እጅግ እንደሚመስሉ ተናገሩ።

ኦክቶበር 29፦ እሑድ። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል የአምልኮ ሥርዓት አካሄድሁ፤ ከዕብራውያን 2:1-3 ሰበክሁ። ለንግድ አንዳንድ ታንኳዎች ወደ መርከቧ ጎን መጡ፤ ነገር ግን ተመልሰው እንዲሄዱ ተደረገ፤ ሰንበታችን በሆነው በዚህ ቀን ምንም ንግድ እንደማይካሄድም ተነገራቸው። ዛሬ ከአዳሙጉ አንድ ማይል ያህል ዝቅ ብሎ በወንዙ ቀኝ ዳርቻ በምትገኝ ኡቶ በምትባል ስፍራ ገበያ ነበረ። ይህ ገበያ ከውስጠኛው አገር የአንድ ቀን መንገድ ያህል ርቀው የሚኖሩት የአዶ ሰዎች እንደሚገኙበት ይነገራል፤ በሌላ ጊዜ ጥቂት ማይሎች ዝቅ ብሎ የሚቆመው የአራ ገበያም በእነዚሁ ሰዎች ይጎበኛል። የኡቶና የአራ ገበያዎች ሁለቱም የተቋቋሙት አቦኮ በአዳሙጉ ይኖር በነበረ ጊዜ በእርሱ ነው፤ ነገር ግን የአራን ገበያ ጥቅሙን ለራሱ እንዲያገኝ ለአጋቢዶኮ ሰጠው፤ ስለዚህ የአራ ገበያ የሽማግሌው የአጋቢዶኮ ነበረ፤ የእርሱም ወገን አሁን በከፊል በኢዳ፣ በከፊል ደግሞ በአዳሙጉ አካባቢ ይኖራል፤ ከአቦኮ ሰዎችም ጋር ጠላትነት አለው።

ኦክቶበር 30፦ እንፋሎት እንደ ተዘጋጀ ከአዳሙጉ መልሕቃችንን አንሥተን በቀኝ በኩል በምትገኘው በአሳባ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ በዚያም ወደ ምድር ወረድን፤ ሕዝቡ እንደ ሌሎቹ ስፍራዎች መጀመሪያ ፈርተው ራሳቸውን ለመከላከል ተዘጋጅተው ነበር፤ ነገር ግን ጥቂት የወዳጅነትና የሰላም ቃላት ወዲያውኑ ፍርሃታቸውን አበረዱ። የአሳባ ከተማ ቀስ በቀስ ከፍ በሚል መሬት ላይ ትገኛለች፤ ከውኃው ዳር ወደ ላይ የሚወጣውም መንገድ በሥርዓት ተጠብቋል። ወደ ከተማዪቱ ከመግባታችን በፊት ስፋቱ ከሠላሳ ጫማ ያላነሰ ሰፊ መንገድ ወደ ስፍራው ይወስድ ነበር፤ ከዚህም መንገድ ሌሎች መንገዶች ወደ ቀኝና ወደ ግራ ጥላ ባላቸው ዛፎች ሥር እየተገነጠሉ በቤተሰብ ቤቶች ምድብ ወደተሠሩ የግል መኖሪያዎች ይወስዳሉ። ከተማዪቱ በምንም ዓይነት በሥርዓት የተሠራች አይደለችም፤ ነገር ግን ቤቶቹ እርስ በርሳቸው እጅግ የተራራቁ ስለ ሆኑ ይህ ይበልጥ ይጠቅማታል፤ አየር እንዲገባባትም ያደርጋል። አፈሩ ቀይ ለም አፈር ነው፤ በእርሱም የጭቃ ግድግዳዎቻቸውን ይሠራሉ፤ መንገዶቹም በአሸዋና በላላ አፈር የተሸፈኑ ናቸው። ብዙ አለቆች ስላሏቸው ወደ ዋናው አለቃቸው ወደ ኤዞቦጎ ቤት ተወሰድን። በዚህ ያገኘነው አቀባበል ከጠበቅነው በላይ ነበር፤ ይልቁንም ኢቦዎች በመሆናቸው በአቦ ጎረቤቶቻቸው ዘንድ እጅግ መጥፎ ስም ስለ ነበራቸው። ለመነገድ ስላላቸው ፈቃደኝነትና ሕዝባቸው የእውነተኛውን አምላክ ሃይማኖት እንዲማሩ ለመፍቀድ ስላላቸው ፈቃደኝነት በዝርዝር ሳልገባ — ስለዚህ ጕዳይ ከእነርሱ ጋር ለረጅም ጊዜ ተናግሬአለሁ — የዚህ ስፍራ ደረቅነትና ምናልባትም ለጤና ተስማሚነቱ፣ ደግሞም ወደ ኒጀር የሚከፈትና ከቤኒንና ከኢጀቡ ጋር የሚዋሰን ወደሚመስለው ወደ አዶ አገር የሚወስድ ምርጥ ወደብ መሆኑ፣ በአቦና በኢዳ መካከል እስካሁን ካየኋቸው ስፍራዎች ሁሉ ይልቅ ለሚስዮን መኖሪያ እጅግ ተስማሚ ያደርገዋል። ከአሳባ በስተ ጀርባ ያለው መልካሙ ኮረብታማ አገር ኦሪያ ይባላል፤ የአዶም ነው። በኮረብታውና በወንዙ መካከል ሁለት ትናንሽ ከተሞች አሉ፤ የገበያ ቦታዎቻቸውም ኡቶና አራ ናቸው። የአገሬው ሰዎች አዶ፣ ኢቦና ኢጋራ ይናገራሉ። ከኦሳማሬ የመጡ አንዳንድ ሰዎች በኦሪያ ይኖራሉ፤ በዚያም አክፕራም በሚል ስም ይታወቃሉ። በቀኝ በኩል የአሳባ የሆኑ ኡግቦሩና አክፕራም ወይም አክፕራም ኡግቦሩ የሚባሉ አንዳንድ መንደሮች አሉ፤ እነዚህም ቀድሞ ለአታው ግብር ይከፍሉ ነበር፤ አሁን ግን ከእርሱ ነጻ ናቸው። በግራ በኩል ያሉት ኢናምና ኦኒቻ፣ ደግሞም አሳባ ወደ ኢጋራ የሚሄዱትን የአቦ ነጋዴዎች ያስቸግሩ ነበር፤ ነገር ግን ከመሄድ ሊከለክሏቸው አልቻሉም፤ ውጤታማ ተቃውሞ ለማድረግ የሚበቁ ትልልቅ ታንኳዎች ያሉት ኢናም ብቻ ነውና። በግራ በኩል ደግሞ ኢሱግቤ የሚባል አንድ ትንሽ የኢቦ ነገድ አለ፤ ቀድሞ ለኦቢ ግብር ይከፍል ነበር፤ አሁን ግን ነጻ ነው። ከአሳባ በላይ በቀኝ በኩል ያለችው አሳቡቺ የምትባል ከተማ መጀመሪያ የኖረባት አንድ ወንድና አንዲት ሴት ገድሎ ለመጠጊያ ወደዚያ የሸሸ ሰው ነበረ። ከእነዚህ ስፍራዎች አንዳቸውም ከወንዙ አይታዩም፤ ነገር ግን በዎከር ደሴት ወይም በዚያ አካባቢ ባሉት የደሴቶች ስብስብ አጠገብ ተጠቍመውልን ነበር። የየራሳቸው ትክክለኛ ቦታ ወደፊት ይበልጥ በትክክል ሊወሰን ይችላል። ከተጠቀሱት ሌሎች ስፍራዎች መካከል ከአሳባ በስተ ጀርባ ያለው የኢግቡሶ ግዛት አንዱ ነው፤ እርሱም ኦግቦሪና ኦግቦቢ የተባሉ ሁለት ከተሞች አሉት። በግራ በኩል ያሉት ኡዙግቤ፣ ኦኒቺና ኡቱ የኢዳ ናቸው። እነዚህ በአዳሙጉና በኦኒቻ መካከል ያሉ የልዩ ልዩ ስፍራዎች ስሞች ሲሆኑ አስተርጓሚያችን ነግሮናል።

ከአሳባ መልሕቃችንን አንሥተን በኦኒቻ ገበያ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ በዚያም ሽቅብ ስንወጣ በገበያው ውስጥ አምስት መቶ ያህል ሰዎችን አይተን ነበር። ዛሬ የገበያ ቀን ነበረ፤ ነገር ግን ገበያው ገና መበተኑ ስለ ነበር ዘግይተን ደረስን። ይሁን እንጂ ጥቂት ሰዎችን አገኘን፤ ከእነርሱም መካከል ከገበያው ስፍራ በግራ በኩል ጥቂት ማይሎች ርቃ የምትገኘው የኦኒቻ ከተማ ንጉሥ፣ ማለትም የኦቢ አካዙዋ ልጅ ኦዲሪ ነበረ። በዚህም ያጌጡትን የአገር ልብሶች ስለሚሠሩት ስለ ኢግቦ ነገድ ጠየቅን፤ ኦዲሪም ወዲያውኑ ወደ ራሱ እያመለከተ «ልብሱን የምንሠራው እኛ ነን» አለ። የኢዳና ከዚያም ወዲያ በወንዙ ላይኛው ክፍል ያሉት ሰዎች ልዩነቱን ስለማያውቁ ሁሉንም ኢግቦ ብለው እንደሚጠሯቸው ነገረን፤ ይህም ኢግቦ ኢናም የምትባል የአንዲት ትንሽ ከተማ ስም ነው፤ አገራቸውም ኢግቦ እንደሚባል፣ በእውነቱ ግን ሁሉም የኢግቦ ወይም የኢቦ ኤሉጉዎች እንደ ሆኑ፣ ይህም ከውስጠኛው አገር የሚመጡት የኤሉጉ ሰዎች የሚገበያዩበት ገበያ እንደ ሆነ ተናገረ። ከዚያም በየአምስት ቀኑ በሚቆመው በኦኒቻ ገበያ የሚገኙትን በኤሉጉ ያሉትን የሚከተሉትን ከተሞች ስም ሰጠኝ፦ ኦቦቺ፣ ኡሙ፣ ኦጃ፣ ንክፖ፣ ኦባ፣ ያጌጡት ልብሶች የሚሠሩባት አባጃ ኤዞንጋዉራን፣ አባጃ ኦባ፣ አኩኩ፣ ኡኬ፣ ኦቶ፣ ንኔዉ፣ ኦዢ-ኦዌሬ፣ ኦቡ፣ ኦፉ አባጃ፣ ንኩዌሬ ንዢቤ፣ ንቴጃ። የልዩ ልዩዎቹ ያጌጡ ልብሶች ስሞች ኦዎዎ፣ በኦቢሪ ስለሚሠራ አናባ ኦቢሪ፣ እና ንዌጋ ናቸው። ኦዲሪን፣ አሁን በነጮች አገር ያሉት ወገኖቻቸው ተመልሰው በመካከላቸው ቢኖሩና በዚያ አገር በቆዩበት ጊዜ የተማሩትን ቢያስተምሯቸው እንዴት እንደሚወዱት ጠየቅሁት። እርሱም ነጮች ንግድን ለማስገባት በልባቸው እስካሰቡ ድረስ የሚልኩት ማንም ቢሆን በደስታ እንደሚቀበል፣ በመካከላቸው ለመኖር በሚመጡት ወገኖቻቸው ላይም ምንም ጕዳት እንደማይደርስ ተናገረ። እርስ በርሳቸው ፈጽሞ እንደማይሻሻጡ፣ የሚሸጡት ከአገሩ ላይኛው ክፍል ወደ እነርሱ የሚመጡትን ባሪያዎች ብቻ እንደ ሆነ አረጋገጠ። አባቱን እንድናይ እጅግ ጓጕቶ ነበር፤ ነገር ግን ከተማዪቱ ጥቂት ራቅ ያለች ስለ ነበረችና እኛም በዚያው ምሽት አክራ አታኒ ለመድረስ ስለ ፈለግን ልናየው አልቻልንም። በዚህ የኢሶአማ ነገድ በወንዙ ዳር ኦሳማሬን የገበያ ቦታቸው እንደሚያደርጉ ተነገረን። ሽቅብ ስንሄድ አጄን ባጣንበት በአክራ አታኒ ፊት ለፊት መልሕቅ ለመጣል በማሰብ የኦኒቻን ገበያ ለቀን ሄድን፤ ነገር ግን በአስተርጓሚው ቸልተኝነት ሳናውቀው ስፍራውን አለፍነው፤ ስለዚህ ወደ ኦሳማሬ አመራን፤ ነገር ግን በዚያው ምሽት ልንደርስባት አልቻልንም፤ ስለዚህ ከወንዙ በማትታየው ኦሱቺ በምትባል ስፍራ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። ከኦኒቻ በስተ ጀርባ ያለው አገር ደረቅና ከፍ ያለ መሬት እንደ ሆነ መጥቀስ ነበረብኝ፤ ይህም እስከ ውስጠኛው አገር ሩቅ ድረስ የአገሩ ጠባይ እንደ ሆነ፣ በመንገዱም ላይ ውኃ እንደሌለ ይነገራል። በወንዙ ማዶ ለማዶ ያሉት አሳባና ኦኒቻ በኢቦዎች መካከል የሚስዮን ሥራ የመጀመር ዕጣ የሚደርሳቸው ሰዎች ሊመረምሯቸው የሚገቡ እጅግ ተስፋ ሰጪ ሁለት ስፍራዎች ናቸው። አስተርጓሚያችንን አሊሄሊን ስለ ውስጠኛው አገር ደረቅነትና ኤሉጉዎችና ኢሶአማዎች ታንኳዎች ያሏቸው እንደ ሆነ ስጠይቀው «መዋኘት አይችሉም» ብሎ መለሰ፤ ይህም እንደ ኦሳማሬ ሰዎች የውኃ ሰዎች አይደሉም ማለቱ ነው፤ ከኦሳማሬ ሰዎች ታንኳዎች አንዳንዶቹ እጅግ ትናንሽ ከመሆናቸው የተነሣ በላያቸው በአግድሞሽ ተቀምጠው ሁለቱንም እግሮቻቸውን ወደ ውኃው ይዘረጋሉ፤ በእነርሱም ዳክዬ በኩሬ ውስጥ እንደሚዋኝ ሆነው ታንኳይቱን ይገፋሉ።

ኦክቶበር 31፦ በማለዳ ከኦሱቺ መልሕቃችንን አንሥተን ጥቂት ርቀት ብቻ ከሄድን በኋላ በኦሳማሬ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን፤ ወደ ምድርም ወረድን። ይህ ስፍራ ፈጽሞ ረግረግ ስለ ነበረ እጅግ ተስፋ ቈረጥሁ። ወንዙ አራት ጫማ ቢጐድልም፣ ከተማዪቱም በከፊል ውኃዋ ቢፈስስም፣ በቤቶቹ መካከል ያሉት ቦታዎችና በውስጣቸው ያሉት አደባባዮች ሁሉ ጭቃ ነበሩ፤ ትናንት ሌሊት የዘነበው ኃይለኛ ዝናብም ይበልጥ አባባሰው። ወንዙን ፊት ለፊት በሚያዩት ቤቶችና በንጉሡ ቤት መካከል አራት ጫማ ያህል ውኃ ያለበት ኩሬ ወይም ረግረግ ነበረ፤ በላዩም ወደ ንጉሡ ቤት ለመሻገር አንዳንድ የተሰበሩ የታንኳ ቍርጥራጮችና እንደ ድልድይ ቅርጽ አብረው የታሰሩ አንዳንድ እንጨቶች ተጥለው ነበር። አደባባዩ የሰው መኖሪያ ከመሆን ይልቅ የአሳማ ጋጥ ይመስል ነበር፤ ነገር ግን በረንዳዎቹና ክፍሎቹ ከውኃው ደረጃ ከፍ ብለው ስለ ተሠሩ ደረቅ ነበሩ። እንደምንም ብለን ወደ ንጉሡ ወደ ንዜዴጉ ቤት ገባን። ዶክተር ቤይኪ ወደ ወንዙ የመጣበትን ዓላማ ከነገረው በኋላ እኔ የተለየ የማቀርበው ነገር እንዳለው ሰው ሆኜ ተዋወቅሁት። ለንዜዴጉ በአገራችን ያሉት መልካም ሰዎች ነጻ የወጡትን የኢቦ ወገኖቹን ወደ አገራቸው መልሰው እንዲልኩ፣ እነርሱም በነጮች አገር የተማሩትን፣ ይልቁንም የምናመልከውን የእውነተኛውን አምላክ እውቀት እንዲያስተምሯቸው ያላቸውን ፍላጎትና አሳብ ነገርሁት፤ ይህም አሳብ ለአቦ አለቆች፣ ለኢጋራው አታና በአገሩ ላይኛው ክፍል ላሉት ለሌሎች ነገሥታት እንደ ቀረበ፣ ሁሉም የሚመለሱትን ወገኖቻቸውን ለመቀበልና ሕዝባቸው የእውነተኛውን አምላክ አምልኮ ከእነርሱ እንዲማሩ ለመፍቀድ እንደ ተስማሙ ነገርሁት። እርሱም የአቦ አለቆችና የኢጋራው አታ ለማድረግ የተስማሙበትን ሁሉ እርሱም እንደሚያደርግ መለሰ፤ ከዚህም በላይ ነጮች ጌቶቻቸው እንደ ሆኑና የሚያቀርቡላቸውም ሁሉ መፈጸም እንዳለበት ተናገረ። የኢሶአማ ሰዎች በኦሳማሬ ገበያ እንደሚገኙ፣ አገሩም ወደ ውስጥ የብዙ ቀን መንገድ እንደሚዘረጋ ተናገረ። ከአለቃው ቤት ከወጣሁ በኋላ በከተማዪቱ ሁሉ ተመላለስሁ፤ ብዙዎቹንም ቤቶች ተመለከትሁ፤ ሁሉም ተመሳሳይ ጠባይ ያላቸው ሆነው አገኘኋቸው። ውኃው ከፍ በሚልበት ጊዜ ከአንዱ የከተማዪቱ ክፍል ወደ ሌላው ለመንቀሳቀስ ታንኳዎችን መጠቀም ግድ ነው። ስፍራውን አይተን፣ የአለቃውንም ፍላጎት ሰምተን ወደ መርከቧ ተመለስን፤ መልሕቃችንንም አንሥተን ወደ አቦ ሄድን፤ ከሰዓት በኋላም በፊቷ መልሕቅ ጣልን። ወዲያውኑ ከካፒቴን ቴለር፣ ከዶክተር ሃቺንሰንና ከአቶ ሪቻርድስ ጋር በአንድ ጀልባ ወደ ምድር ወረድሁ። የሐውሳውን አስተርጓሚ አሊሄሊን በዚህ አወረድነው። አቦም እንደ ኦሳማሬ በዚያው ሁኔታ ላይ ሆና ተገኘች። ወንዙ አራት ጫማ ቢጐድልም ጀልባችን ወደ አጄ ቤት እስከ ስድስት ያርድ ድረስ ቀዝፋ ደረሰች፤ በመጀመሪያው መውረዳችን፣ በጁላይ 22፣ ከጅረቱ እስከዚህ ቤት የአምስት ደቂቃ ያህል መንገድ ተጉዘን ነበር። ትልልቅ የንግድ ታንኳዎች በመስቀለኛ መንገዶቹ ውስጥ ከቤቶቹ ፊት ለፊት በውኃ ላይ ተንሳፍፈው ነበር፤ ውኃው በሚጐድልበትም ጊዜ ሕዝቡ በከተማዪቱ ውስጥ ወዲያና ወዲህ ሲመላለሱ በውስጡ ሰጥመው እንዲያልፉበት ጭቃውና ኩሬው ይቀራል። በከፊል በጭቃው ላይ እየዘለልንና በእግር ጣቶቻችን እየረገጥን እንደምንም ወደ አጄ ቤት ገባን፤ ከጨዋዎቹ አንዳንዶቹ ግን በሰዎች ትከሻ ላይ ተሸክመው መወሰድ ነበረባቸው። የአጄ ቤት ከውኃው ደረጃ ከፍ ባለ ጉብታ ላይ ስለ ተሠራ በአንጻሩ ደረቅ ነበረ፤ አደባባዩ ግን እጅግ እርጥብ ነበረ፤ አንዳንዶቹ ክፍሎቹም በአረንጓዴ ሻጋታ ተሸፍነው ነበር። አጄ በታላቅ ደስታ ተቀበለን፤ ጭቃማ በሆነው ክፍት በሆነው የውስጥ አደባባይ ባለው ሕዝብ ሳንረበሽ በመገናኘታችን እንድንደሰት ወደ ግል እልፍኙ ጋበዘን፤ እልፍኙም አየርና ብርሃን የሚያስገቡ እንደ ርግብ ቀዳዳ ያሉ ሁለት ሦስት መስኮቶች ነበሩት። ለእኛ ባነጠፈልን ሰሌን ላይ፣ ወይም የሚመርጡ ቢኖሩ ባመጣው ወንበርና በርጩማ ላይ እንድንቀመጥ ጋበዘን። ነገር ግን ይህ የውስጥ ክፍል እጅግ ጨለማ ከመሆኑ የተነሣ የአንዳችን ፊት ለሌላችን በጭንቅ ይታይ ነበር፤ ብዙዎች በዚያ በጠባብ ስፍራ አብረው በመቀመጣቸውም እጅግ ታፍኖ ነበር። ስለዚህ በጨለማው የግል ክፍል ከመታፈን ይልቅ በክፍቱ አደባባይ ያለውን ጫጫታ መረጥን፤ እንደገናም ወጣን። ሳይመን ጆናስን ጠየቅሁ፤ እርሱም በዚያን ጊዜ በቹኩማ ቤት ነበረ፤ ወዲያውኑም ተጠራ። ካፒቴን ቴለርና ዶክተር ሃቺንሰን የንግዱን ጕዳይ ከጨረሱ በኋላ በመካከላቸው ሊቋቋም ስለ ታሰበው የሚስዮን ማዕከል ጕዳይ ባጭሩ አነሣሁ፤ ነገር ግን እርሱንና ወንድሙን ቹኩማን አብሬ እስካያቸው ድረስ ዝርዝሩን ማብራራት አዘገየሁ። እርሱም ስለ ነገሩ ሁሉ እንደሚያውቅና ሁሉም መልካም እንደሚሆን ተናገረ። ከዚያም በዶክተር ቤይኪ ጥያቄ መሠረት ነገ ጠዋት ከወንድሙ ከቹኩማ ጋር ወደ መርከቧ እንዲመጣ ጋበዝሁት። አጄን ትተን ታናሽ ወንድሙን ኦኮያን ለመጎብኘት ሄድን፤ ሳይመን ጆናስ እንደ ተናገረው፣ እርሱ ለእርሱ እጅግ ቸር ነበረ፤ ከቻዳ ስመለስም ሊያየኝ እንደሚሻ ብዙ ጊዜ ገልጾ ነበር። እርሱም እኔን በማየቱ እጅግ ደስ አለው፤ በዘንባባ ጠጅና በኮላ ፍሬ አስተናገደን፤

እኔም እርሱን ከወንድሙ ጋር ነገ ወደ መርከቧ እንዲመጣ ጋበዝሁት። ኦኮያን ትተን ቹኩማን ጎበኘነው፤ እርሱም እንደገና በማየቱ እጅግ ደስ አለው፤ ስለ መርከቧ ሠራተኞችም በጭንቀት ጠየቀ። በሕመምም ሆነ በአደጋ አንድም ሰው ሳናጣ እንደ ሄድን ሁላችን እንደ ተመለስን በነገርሁት ጊዜ እጄን ጨብጦ ደጋግሞ ሰላምታ ሰጠኝ፤ «መርከባችሁ ልዩ ምሳሌ ናት» አለ፤ ይህንን ወንዝ ከጎበኙት መርከቦች ሁሉ ይልቅ እኛ ዕድለኞች እንደ ሆንንም ተናገረ። ምን ያህል ርቀን እንደ ሄድን፣ ሐማሩዋንም እንደ ጎበኘሁና ከፊላታዎቹ ንጉሥ ጋር ስለ ነጮች ሃይማኖት እንደ ተነጋገርሁ፣ እርሱም ሕዝቡ እንዲማሩ እንደ ፈቀደ በነገርሁት ጊዜ — ቹኩማ ተገረመ፤ እስከ ዓለም ዳርቻ ሄጄ እንደ ተመለስሁ አድርጎ ተመለከተኝ። «የፊላታዎቹን ንጉሥ አይተህ ተነጋገርኸውን?» ብሎ ጠየቀኝ። እኔም «አዎን» አልሁት፤ ደግሞም ከውኃው ዳር ወደ እርሱ ሄደን ወደ መርከቧ ለመመለስ ሦስት ቀን ቢፈጅብንም ዶክተር ቤይኪም ጎብኝቶት እንደ ተነጋገረው ነገርሁት። ቹኩማ በአጠገቡ ወደ ቆሙት ሦስት ትናንሽ ልጆች እያመለከተ «እነዚህን ሁሉ የሸጡት ፊላታዎቹ ናቸው» አለ። እኔም ንጉሡ ለዶክተር ቤይኪ ሁለት ባሪያዎችን በስጦታ ሊሰጠው እንደ ፈለገ፣ ነገር ግን እምቢ እንደ ተባለና ባሪያዎችን መያዝ ኃጢአት እንደ ሆነ እንደ ተነገረው ነገርሁት። ቹኩማ ከዚያ በላይ ምንም ሊናገር አልቻለም፤ ነገር ግን ወንዙን ሽቅብ ወደሚገኙት አገሮች ያደረግነውን ጉብኝት ባጭሩ ስተርክለት በፍጹም መደነቅ አዳመጠ። አንዳንድ ነጋዴዎች በሴፕቴምበር በሮጋን-ኮቶ አይተውን ነበር፤ ወደ ጥቁሩ ውኃዎች፣ የዓለም አውኪዎች የሆኑት ፊላታዎች ወደሚኖሩበት አገር እንደ ሄድንም በአቦ አወሩ ነበር፤ ስለ ደኅንነታችን የፈሩትና የተጨነቁትም ከዚህ የተነሣ ነበር። በዶክተር ቤይኪ ጥያቄ መሠረት ከወንድሙ ከአጄ ጋር ወደ መርከቧ እንዲመጣ ጋበዝሁት። አሊሄሊን በምድር ላይ ትተን ሳይመን ጆናስን ይዘነው ወደ መርከቧ ተመለስን። ቹኩማ ነገ ጀልባ እንዲላክለት ለመነ፤ ይህንንም ጥያቄ ለዶክተር ቤይኪ እንደማቀርብለት ቃል ገባሁለት።

ኖቬምበር 1፦ ከቁርስ በኋላ በገባነው ቃል መሠረት ቀላሊቱ ጀልባ ቹኩማንና አጄን ለማምጣት ተላከች። ቹኩማ በጀልባይቱ መጣ፤ አጄ ግን በሠላሳ ቀዛፊዎች በሚቀዘፈው በገዛ ትልቅ ታንኳው በክብር መጣ፤ ከእርሱም ጋር ሌሎች ሠላሳ ያህል ሰዎች ነበሩ፤ ከእነርሱም መካከል ከባሎቻቸው ጋር ወደ መርከቧ የመጡ ከስምንት እስከ አሥር የሚሆኑ ሚስቶቻቸው ነበሩ። ቹኩማ ከሦስት ወር በፊት መርከቧን በጎበኘ ጊዜ እንደ ነበረው ተራ ነጭ የቱርክ ሱሪና ነጭ የእንግሊዝ ሸሚዝና ኮት ለብሶ ነበር፤ አጄ ግን እጅግ ጥሩ ቀይ የቱርክ ሱሪና ቀይ የሳጅን ካፖርት ለብሶ፣ በአንገትጌውም ላይ ትልልቅ የቀይ ኮራል ዶቃዎች ክር ጣል አድርጎ ታየ። ሁለቱም በራሳቸው ላይ ቀይ ባርኔጣ አድርገው ነበር። አጄ በአለባበሱም በአረማመዱም፣ በነጋዴነቱም ብልጠት እጅግ የሚመስለውን አባቱን አስታወሰኝ።

ከተለመደው ሰላምታ በኋላ ዶክተር ቤይኪ ከእነርሱ ጋር ረጅም ውይይት አደረገ፤ ከዚያም በኋላ እኔ በመካከላቸው ስለሚኖሩ ክርስቲያን አስተማሪዎች ጕዳይ አነሣሁ። ቹኩማና አጄ ከመድረሳችን በፊት በነገሩ ላይ አብረው ተማክረው ነበር፤ እነርሱንም ለመቀበል ሙሉ ፈቃደኞች እንደ ሆኑ ተናገሩ፤ ነገር ግን ጥፋቱ የእኛ እንደ ሆነ ገለጹ፤ አባታቸው በሕይወት ሳለ ተስፋቸውን ከፍ በማድረግ ቀድሞ አታለናቸው ነበርና፤ አሁንም የገባነውን ቃል ስንፈጽም እስኪያዩ ድረስ ለማመን አመነቱ። ከዚያም የመዘግየቱን ምክንያት አስረዳኋቸው፤ ነገር ግን ዓላማችን ከመፈጸሙ በፊት ብዙ ጊዜ እንደማይቆይ ተስፋ እንዳለኝ ገለጽሁላቸው፤ በነገሩ ላይ በቂ ጊዜ ወስደው እንዲያስቡበት ሳይመን ጆናስን ከእነርሱ ጋር የተውሁት በዚሁ ምክንያት እንደ ሆነ ነገርኋቸው። እነርሱም ሳይመን ጆናስ ስለ ፈቃደኝነታቸው ሊመሰክር እንደሚችል፣ የቀረው ግን በእኛ ላይ እንደ ሆነ ተናገሩ።

ሳይመን ጆናስ በአቦ በቆየባቸው ሦስት ወራት ቹኩማና አጄ ከምንጠብቀው ሁሉ እጅግ በሚበልጥ ደግነትና አክብሮት ያዙት። እኛ ከሄድን ከሁለት ሳምንት በኋላ ታመመ፤ ለአንድ ሳምንትም ታምሞ ቆየ። በዚያን ጊዜ በቹኩማ ቤት ነበረ፤ ከእርሱ ያገኘው እንክብካቤና ትኩረት እንደ አባት እንክብካቤ እንደ ነበረ ይናገራል። በከተማዪቱ ያሉ ልዩ ልዩ አለቆች ለመነጋገርና በአቦ ማዕከል ለማቋቋም ስላለን አሳብ የተነገረው ሊፈጸም ይችል እንደ ሆነ ለማረጋገጥ ያስጠሩት ነበር። ስለ አጉል እምነት ልማዶቻቸው ሞኝነት ብዙ ጊዜ ይነግራቸው ነበር፤ ከእነዚህም አንዱ ጥርስን ለማጽዳት እንጨት አኝኮ ከዚያም በአገራቸው ልማድ መሠረት በፊቱ እየተፉ መልካማቸውን ለሚሹ በረከትን የሚለምኑበት፣ ጕዳታቸውን በሚሹ ላይ ደግሞ ቍጣውን የሚጠሩበት ልማድ ነበረ፤ ይህንን ማድረግ ሞኝነት እንደ ሆነ ባስረዳቸው ጊዜ አንዳንዶች ተዉት። ለመማር የተዘጋጁ፣ ለማወቅ የሚጓጉና የሚነገራቸውን በትኩረት የሚሰሙ ሆነው አገኛቸው፤ ተገቢው ትኩረት ቢሰጣቸው ብዙ መልካም ነገር ሊደረግ ይችላል።

ሳይመን ጆናስ ከፍ ባለ እውቀቱ የተነሣ እንደ ተሰሚነት ያለው ሰው በመካከላቸው ይመላለስ ነበር፤ ወደ ውስጥም የአንድ ቀን መንገድ ተጉዞ ወደ ኦኮ-አላ ሄደ። በዚህ ስፍራ አለቃው «ስለ ምን በአቦ ልትቀመጡ ሆናችሁ፣ በኦኮ-አላ ደግሞ ከእኛ ጋር አትቀመጡም?» ብሎ ጠየቀው። ጆናስ በጊዜው ሳይጎበኝ የሚቀር ስፍራ እንደማይኖር ብቻ ሊነግረው ቻለ። እርሱ በሌለበት የእንፋሎት መርከቧ ትደርሳለች ብሎ ስለ ፈራ በሦስተኛው ቀን ከኦኮ-አላ ተመለሰ። ከዚያም በውኃ ላይ ወደ አሳባና ወደ ኦኒቻ ገበያዎች ሄደ። እነዚህ ስፍራዎች የአቦ ግዛት ዳርቻ ያህል ናቸው። ደግሞም አክራ አታኒን፣ ኦሳማሬን፣ ኦጉሜንና ኦሙ-ኦሳይን ጎበኘ፤ በእነዚህ ስፍራዎች ሁሉ በመልካም ተቀበሉት። በአቦ አንድ ትንሽ ልጅ ፊደሎቹን ሁሉ መናገር ይችላል፤ ሌሎችም አንዳንድ ፊደሎችን ተምረዋል። ቹኩማ ስመለስ ተስማሚ ሆኖ ካገኘሁት ቤት ሊሠራልን ይችላል ብሎ ያሰበውን በገዛ መኖሪያው አቅራቢያ ያለውን ስፍራ ለሳይመን ጆናስ አሳይቶት ነበር። እርሱም እንዳዘዝሁት ስፍራውን ሁሉ መርምሮ ነበር፤ አሁንም ልዩ ልዩዎቹን ስፍራዎች ራሴ እንድፈርድባቸው ለእኔ ተወው።

ኖቬምበር 2፦ ከቁርስ በኋላ ከካፒቴን ቴለርና ከዶክተር ሃቺንሰን ጋር ወደ ምድር ወረድሁ። አቶ ሪቻርድስ አብሮኝ ነበረ፤ መጀመሪያም ወደ አጄ ቤት ሄድን። በስድስት እንደ ርግብ ቀዳዳ ባሉ መስኮቶች ብርሃን በሚገባበት፣ 10 ጫማ በ5 ጫማ ያህል በሆነ የግል ክፍል ውስጥ ተቀምጠን ስለ ክፍሎቹ ርዝመትና ስፋት ስንነጋገር፣ ከሁለት እስረኞች ዘንድ በአጄ ፊት ስለ እነርሱ እንድንማልድላቸው በሳይመን ጆናስ በኩል ልመና መጣ። እንድሸመግል ስለ ተለመንሁ የአለቃውን ትኩረት ወደ ጕዳዩ ሳብሁ። በመጀመሪያ መልካሙን መሸለምና ክፉውን መቅጣት ፍትሕ እንደ ሆነ፣ ይህም በዓለም ክፍሎች ሁሉ እንዲሁ እንደ ሆነ አስረዳሁ። ነገሩ በልቡ ላይ ተጽዕኖ እንዲያሳድር ከተውሁት በኋላ ስለ እኛ ብሎ እስረኞቹ እንዲፈቱ ማለድሁላቸው። አጄ ልቡ ተነካ፤ ጥቂት ዝም አለ፤ ከአገልጋዮቹ ለአንዱ ተናገረ፤ ከዚያም እስረኞቹ ላለፉት ሃያ ቀናት አንገታቸውንና እግራቸውን በሰንሰለት ታስረው ወደነበሩበት አደባባይ እንድንመጣ ለመነን። በዚያም አስቀመጠን፤ በግል እልፍኙ የነገርሁትን እንድደግመው ለመነኝ። በዚያ የነበሩትና እስረኞቹ ራሳቸው እየሰሙ ይህንኑ አደረግሁ። አጄም በሕዝቡ ፊት እንዲህ ብሎ መለሰ፦ እኛ እውነተኛ ሰዎች እንደ ሆንን፣ እንድናደርግ የምንፈልገውን ማንኛውንም ነገር እምቢ እንደማይል፤ አንድን ሰው ሊገድል ሲል ተው ብንለው እንደሚተው፤ አንድን ሰው ሊሸጥ ሲል ብንከለክለው እንደሚቆጠብ፤ አሁንም እንደ ልመናችን እንደሚያደርግ ተናገረ። ከዚያም ሁለቱ እስረኞች ነጻ እንዲለቀቁ ወዲያውኑ አዘዘ። ወደ ምድር የወረድሁት በከተማዪቱ ሁሉ ለመዘዋወር በማሰብ ስለ ነበረ ሳይመን ጆናስን ይዤ ካፒቴን ቴለርንና ዶክተር ሃቺንሰንን ስለ ንግድ እንዲነጋገሩ ከአለቃው ጋር ተውኋቸው። ቹኩማን ጎበኘሁት፤ ከእርሱም ጋር ጥቂት ተነጋገርሁ፤ በአቦ ሁሉ በእግሬ ልዘዋወር እንደ ሆነም ነገርሁት። እርሱም በመስቀለኛ መንገዶቹ ውስጥ ባለው ጭቃና ውኃ የተነሣ ይህን ማድረግ አስቸጋሪ እንደሚሆን እንደሚገምት ተናገረ፤ እኔ ግን ለዚሁ ዓላማ እንደ መጣሁና በከተማዪቱ ሁሉ ለመዘዋወር እንደ ቈረጥሁ ነገርሁት። ቹኩማ ልብሶቹን የሚያስቀምጥበት ሣጥን እጅግ ያስፈልገው ነበር። ሳይመን ጆናስ በ1841 በዚህ በነበረ ጊዜ ከሣጥኖቹ አንዱን ሰጥቶት ነበር፤ አለቃውም አሁን ለጆናስ የአገር ልብስ በስጦታ ሰጠው፤ በምትኩም ሣጥን ፈለገ፤ ሳይመን ግን ያለችውን ብቸኛ ሣጥን ሊሰጥ አልቻለም፤ እኔም በገባሁ ጊዜ ቹኩማ ሳይመን ስጦታውን ለመቀበል እምቢ እንዳለ ነገረኝ። ሳይመንም ነገሩን አስረዳ፤ አለቃውም ልብሱን ወይም ጨርቁን እንዲቀበል አጥብቆ ለመነው፤ እኔም እንዲቀበለው ነገርሁት። ቹኩማ ሣጥን እንደሚያስፈልገው በማስታወሻ ደብተሬ ጻፍሁ፤ በሚቀጥለው ዓመት እንደሚደርሰው ተስፋ አድርጌ እስከዚያ ድረስ እንዲታገሥ ለመንሁት። አውራ በግ በስጦታ ሊሰጠኝ ፈለገ፤ እኔም እግዚአብሔር ቢፈቅድ ለሚመጡት ወዳጆቼ መስተንግዶ እንዲሆን እስከ ሚቀጥለው ዓመት ድረስ እንዲያቆየው ለመንሁት፤ ከዚያም ተሰናብተን ሄድን። ቀጥሎም የንጉሡ አማካሪ ልለው የምችለውን ኢሳባ የተባለውን አንድ ሽማግሌ ጎበኘሁ። እርሱ ንጉሡ የሕዝቡ ሉዓላዊ ገዥ ሆኖ የሚታወቅበትን ሥርዓት በሚፈጽምበት ጊዜ የሚለብሳቸውን ልብሶችና ሌሎች ዕቃዎች የሚጠብቅ ነው። የቀድሞው ኦቢ ኦሳይ ከሞተ ጀምሮ በምትኩ ማንም ንጉሥ ሆኖ አልተመረጠም፤ ኢሳባም የአቦ ፕሬዚዳንት ሆኖ እየሠራ ነው። ስለዚህ ጠቃሚ ጕዳዮች ሁሉ ውሳኔ እንዲሰጥባቸው ወደ እርሱ ይቀርባሉ፤ ምንም እንኳ አጄ በሀብቱ፣ በተሰሚነቱና በኃይሉ የተነሣ የንጉሥነትን ግርማ ቢያሳይም፤ ትጉና አስተዋይ ሰው በመሆኑም ሕዝቡ ይፈሩታል። ኢሳባ እኔን በማየቱ እጅግ ደስ አለው፤ ቹኩማ ስሙን አልጠቀሰልህም ወይ ብሎ ጠየቀኝ፤ ስላልጠቀሰልኝም ቹኩማ የነገርሁትን ሁሉ ለዋና ዋናዎቹ አለቆች ሁሉ እንደሚነግር ቃል እንደ ገባ ለኢሳባ ገለጽሁለት፤ የታሰበውም ዋናው ሰው እርሱ ኢሳባ እንደ ሆነ እንደማልጠራጠር አመለከትሁ። እንዳልተናቀ ማሰቡ ደስ አሰኘው፤ ከዚያም ታላቅ ስሙን እንደ ሰማሁና አንዳንድ የኢቦ አስተማሪዎችን ወደ አቦ ልከን በዚያ እንዲኖሩና ሕዝቡን የእግዚአብሔርን መጽሐፍና የነጮችን ልማድ እንዲያስተምሩ ያለንን አሳብ ላሳውቀው እንደ መጣሁ ለኢሳባ ነገርሁት። በአሳቡ ደስታውን ገለጸ፤ በሴራ ሊዮን አንዲት ሴት ዘመድ እንዳለችውና እርሷን በአቦ ቢያያት እጅግ ደስ እንደሚለው ተናገረ። ይህች ዘመዱ ከኢቦ አስተርጓሚዎች አንዱ የሆነው፣ ባለፈው ምሽት ኢሳባን የጎበኘው የጄ. ግራንት ሚስት እንደ ሆነች በኋላ ተረዳሁ። በኮላ ፍሬም አስተናገደን። ከኢሳባ ቤት ከወጣሁ በኋላ ከተማዪቱን ከሰሜን ምሥራቅ እስከ ደቡብ ምዕራብ መመርመር ጀመርሁ፤ ርዝመቷ ሙሉ አንድ ማይል፣ ስፋቷም 200 ያርድ ያህል ሲሆን ከጅረቱ ጋር ትይዩ ሆና ትገኛለች፤ በጅረቱ አጠገብም ሰፊ ክፍት ቦታ አለ፤ መስቀለኛ መንገዶቹም በግምት ከምሥራቅ ወደ ምዕራብ ይሄዳሉ። ለአቦ ትልቁ ጕዳት ወንዙ ከፍ በሚልበት ጊዜ በመንገዶቻቸው ላይ የሚፈጠሩት ጅረቶች ናቸው። ሕዝቡ ራሳቸው በመንገዶቹና በቤቶቻቸው ፊት ለፊት የሸክላ አፈር በመቈፈር ለዚህ ብዙ አስተዋጽኦ ያደርጋሉ፤ ጕድጓዶቹም ወንዙ ከፍ ባለ ቍጥር ውኃ ያስገባሉ። በዚህም ቀድሞ ሥርዓታማ መንገዶች የነበሩት አሁን በከተማዪቱ ውስጥ የሚያልፉ ብዙ ትናንሽ ጅረቶች ብቻ ሆነዋል። ከዚህም በላይ ውኃው ከፍ በሚልበት ጊዜ ታንኳዎችን ወደ ቤቶቻቸው ለማቅረብ መንገዶቹን ያሰፉታል፤ ያጠልቁታልም። በእነዚህ ምክንያቶች የረጃጅሞቹና የመስቀለኛ መንገዶቹ ሁኔታ እንዲህ ስለ ነበረ፣ አንድ ሳምንት ቀድመን ብንመጣ ኖሮ ምርመራዬን ይበልጥ በቀላሉ ባደረግሁ ነበር፤ ከቤት ወደ ቤት በሚቀዘፍ ታንኳ ሆኜ ሁሉንም ባየሁት ነበርና፤ ነገር ግን ወንዙ አስቀድሞ አራት ጫማ ስለ ጐደለ ታንኳ ለመንሳፈፍ በቂ ጥልቀት ካለው ውኃ በቀር ጭቃ ብቻ ቀረ፤ እኔም በመንገዶቹ ውስጥ እየሰጠምሁ ማለፍ ነበረብኝ። የቤቶቹ ቦታዎችና ግዙፎቹ የጥጥ ዛፎች ምንም እንኳ ገና ጸንተው ቢቆሙም ሰርጎ በሚገባው ውኃ ከሥራቸው እየተሸረሸሩ ናቸው። ነገር ግን የአንድ ዛፍ መውደቅ የብዙ ቤቶችን ጥፋት ያስከትላል፤ የነዋሪዎቻቸውንም ሕይወት አደጋ ላይ ይጥላል። በተቀደሱ ጫካዎችና ቍጥቋጦዎች የተከለሉ ሌሎች ስፍራዎች እንዲጸዱ አይፈቀድም፤ የቆሻሻ ማጠራቀሚያ እንዲሆኑ ሳይነኩ ይተዋሉ እንጂ። ይህ ሁኔታ አቦ በሕዝቡ ሞኝነት ከመበላሸቷ በፊት ከውኃው ደረጃ በላይ የነበራትን እውነተኛ ከፍታ ለማሳየት አገለገለ። የከተማዪቱ ደቡብ ምዕራብ ጫፍ ሰው መኖር የጀመረበት በቅርቡ በመሆኑ እንደ ሰሜን ምሥራቁ ገና ያን ያህል አልተጎዳም፤ ነገር ግን በመንገዶቹ ውስጥና ከውኃው ዳር ጕድጓድ የመቈፈሩ ልማድ በዚያም ይፈጸማል። በዚህ በከተማዪቱ ጫፍ፣ ወደ ጅረቱ መግቢያ፣ መርከቧ በዋናው ወንዝ ውስጥ መልሕቅ ከጣለችበት ስፍራ ብዙም ሳይርቅ፣ ሊቋቋም ለታሰበው የሚስዮን ማዕከል አንድ ቦታ መርጫለሁ፤ ውኃም ሰርጎ ገብቶ ያንንም ክፍል እንዳያበላሸው ከሕዝቡ ማንም ቦታውን እንዳይነካ፣ የቅርብ ጎረቤቶችም አፈሩን (እርሱም በአብዛኛው አሸዋማ ነው) ቈፍረው እንዳይወስዱ አጥብቆ እንዲጠብቅ ለአጄ ጥብቅ አደራ ሰጥቼዋለሁ። አጄም መሬቱ የእርሱ እንደ ሆነና ለእኛ እንደሚጠብቅልን ተናገረ። በዚያን ጊዜ ላገኘው ከቻልሁት ሁሉ የተሻለ በመሆኑ ቦታውን ወዲያውኑ ለማስጠበቅ ይህንን እርምጃ ወስጃለሁ። በዚህ የሚስዮን ሥራ የሚጀምሩት ሰዎች በስፍራው በደረሱ ጊዜ በራሳቸው ማስተዋል እንዲጠቀሙ ይተዋል። ነገር ግን የሚቻለው ሁሉ ከተደረገ በኋላም ስፍራው ሊያዝ የሚችለው በአገሬው አስተማሪዎች ብቻ ነው። ለአውሮፓውያን ሚስዮናውያን መኖሪያነት ልመክረው አልችልም፤ ምንም እንኳ ይበልጥ ጤናማ ከሆኑት ከአገሩ ላይኛው ክፍሎች ተነሥተው አልፎ አልፎ ሊጎበኙት ቢችሉም።

የአለቆቹንና የሕዝቡን በጎ ፈቃድ፣ ከእነርሱ ይልቅ የተሻለ ዕድል ላገኙት ወገኖቻቸው ያላቸውን አክብሮት፣ ለመማር ያላቸውን ፈቃደኝነት፣ በዚህም ረገድ ለሟቹ ንጉሣቸው ከብዙ ጊዜ በፊት የተገባውን ቃል ስንፈጽም ለማየት ያላቸውን የጓጓ ተስፋ ካረጋገጥሁ በኋላ — ወንጌልን ትሰብክላቸው ዘንድ ጌታ ቤተ ክርስቲያንን እንደ ጠራት በእርግጥ ተረድቻለሁ ብዬ ስለ አቦ ያቀረብሁትን ሪፖርት ከመደምደም በቀር ሌላ ማድረግ አልችልም።

ምሽት ላይ ከመልሕቅ ስፍራችን ተነሥተን ከአቦ አንድ ማይል ዝቅ ብለን ወደ ክፍቱ የወንዙ ፍሰት ወረድን።

ኖቬምበር 3፦ ዛሬ በማለዳ መልሕቃችንን አንሥተን ከአቦ ግዛት በታች የመጀመሪያዋ የኦሩ መንደር በሆነችው በአግቤሪ ፊት ለፊት መልሕቅ ጣልን። በዚህ ማገዶ ገዛን፤ ሕዝቡ ለራሳቸው ጥቅም ብዙ ማገዶ ነበራቸው፤ ቤቶቻቸውን ለማድረቅና በዴልታ ነዋሪዎች ላይ እጅግ ጕዳት የሚያደርሰውን እርጥበት ለመቋቋም በቤቶቻቸው ውስጥ ሁልጊዜ ማለት ይቻላል እሳት እያነደዱ ያቆያሉና። በመንደሩ ሁለት አለቆች ነበሩ፤ አንዱ ኢግቤማ የሚባል ሽማግሌ ሲሆን ሌላው ደግሞ አግቤኩን የሚባል እጅግ ወጣት ሰው ነበረ። ይህ ኋለኛው በጁላይ 18 ቀን ከትሩሮ ደሴት በላይ ሳለን መርከባችንን ጎብኝቶ ነበር። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ አግቤኩን በኢሶአማ አቅራቢያ ባለው በዚያው ስም በሚጠራው ግዛት ዋና ከተማ በአሮ ቆይቶ ነበር፤ በዚያም የኢቦዎች ታላቅ አምላክ ቹኩ ይኖራል። አግቤኩን ልጅ ስላልነበረው አምላኩን ለመጠየቅ ወደዚያ ሄዶ ነበር። በዚያ ሳለ ብዙ ሥርዓቶችን ፈጸመ፤ ብዙ መሥዋዕቶችንም አቀረበ፤ ከቹኩም መልካም መልስ ይዞ ገና መመለሱ ነበር፤ ነገር ግን ከእርሱ ጋር የሚደረግ ግንኙነት ሁሉ በካህናቱ በኩል ብቻ መሆን ስላለበት እርሱ ራሱ ቹኩን አላየውም። በእውነት በቹኩ ስፍራ እንደ ነበረ ማስረጃ እንዲሆን ከቹኩ ዘንድ የጠባቂ አማልክት ምስሎችን ይዞ መጣ፤ ከእነርሱም ሦስቱን አሳየን። ይህ ስፍራ ሁልጊዜ የሦስት ወር መንገድ ያህል እንደሚርቅ ይነገራል፤ አግቤኩን ግን ሥርዓቶቹን ሁሉ ፈጽሞ ደርሶ መልስ በዚያው ጊዜ ውስጥ ጨረሰው። ይህም ስለ እውነተኛው አምላክ እንድናገረው ዕድል ሰጠኝ፤ ለሥጋዊም ሆነ ለመንፈሳዊ በረከቶች ወደ እርሱ እንዲመለከት ትኩረቱን ወደ እርሱ ለመመለስ ጣርሁ። እርሱም ከቹኩ እንደሚበልጥ ወደሚያውቀው ወደ ታላቁ አምላክ እንዴት መጸለይ እንዳለበት ለማወቅ ፈለገ። እኔም አንድ ትንሽ ልጅ የሚያስፈልገውን አባቱን እንደሚለምን ልክ እንዲሁ እንዲለምን ነገርሁት። አግቤኩን ስለ ኢቦዎቹ ቹኩ ብዙ ለመናገር እጅግ ያፍር ነበር፤ የሚኖርበት ስፍራ እንኳ በታላቅ ምስጢር የተከበበ ነውና። ከተመለሰ ጀምሮ አንዳንድ ሥርዓቶችን እየፈጸመ ነው፤ ለእነርሱም የተመደበው ጊዜ እስኪያልፍ ድረስ በአደባባይ ሊታይ ወይም ብዙ ሊነጋገር አይችልም፤ ይህም በሁለት ቀን ያህል ውስጥ ይፈጸማል። ስለዚህም ወደ ገበያ አልወጣም ነበር፤ ነገር ግን እኛ ከነጮች አገር የመጣን ስለ ሆንን ከእኛ ጋር በመነጋገሩ ሥርዓቱ እንደማይበላሽ ተነገረው። እርሱም «በነጮች አገር እንደ ጥቁሮች አገር ጥላቻ የለም» ብሎ መለሰ። እኔም እኔን እንዲመለከት ነገርሁት፤ እኔ በትውልድ ዮሩባ ነኝ፤ ሳይመን ጆናስ ኢቦ ነው፤ ዶክተር ቤይኪ ደግሞ እንግሊዛዊ ነው፤ ከተለያዩ ሕዝቦች ብንሆንም እንደ ወንድማማቾች አብረን እንኖራለን፤ አምላካችንም ሰዎችን ሁሉ እርስ በርሳቸው እንዲዋደዱ እንዲሁ ያስተምራል። ይህንን ፍቅር በቅርቡ ልናስተምራቸው እንደምንችል ተስፋ እንዳለኝ ገለጽሁ፤ እርሱም ይህንን በመስማቱ ደስ አለው። የኦሩንና የብራስን ወይም የኢቴቡን ቃላት እያነጻጸርን ሳለ ውጭ ስለ እንጨቱ ግዢ የተፈጠረውን አንድ ስሕተት ለማስተካከል ትኩረቱ ወደዚያ ተሳበ። ዶክተር ቤይኪ ኦኮሪ የሚባለውን፣ በቅርቡ ከልጁ ጋር ወደ አግቤሪ የመጣውን አንድ የአሮ ሰው አሳየኝ፤ እርሱም አንጥረኛ ነበረ፤ ከእርሱም ጋር ጥቂት ተነጋገርን። ከአቦ በላይ ባለው በቦኒ ወንዝ በኩል ወደ አሮ በሚወስደው መንገድ ላይ ያሉትን አንዳንድ ጠቃሚ ስፍራዎች ስም ነገረን፤ በኢሶአማ ከአሮ ብዙም የማትርቀውን የሳይመን ጆናስን ከተማም ያውቃት ነበር። ቀትር ላይ ከአግቤሪ መልሕቃችንን አንሥተን «ዊልበርፎርስ» በመረመረችው የወንዙ ቅርንጫፍ ታችኛው ጫፍ፣ ከአንጊያማ አንድ ወይም ሁለት ማይል በላይ መልሕቅ ጣልን።* ኖቬምበር 4፦ አለቃውን ለመጎብኘትና ጥቂት እንጨት ለመግዛት ወደ አንጊያማ ወረድን። ይህ ስፍራ ፈጽሞ በውኃ ተጥለቅልቆ ነበር፤ ሕዝቡ በዚያ እንዴት ሊኖሩ እንደሚችሉ በእውነት ሊገባኝ አልቻለም። ባልተጠናቀቀ ቤት ውስጥ ተቀምጠን ሳለ አለቃው ንዳዋ ብቅ አለ። እርሱ ሽቅብ ስንወጣ መርከቧ ቆማ እንድትነግድ የለመነው ያው ሰው ነበረ። ሕዝቡ እንጨት እንዲሸጡ ለማበረታታት ዶክተር ቤይኪ ቀይ ጨርቅ በስጦታ ሰጠው፤ እንጨቱም በብዛት ነበራቸው፤ ባለቤቶቹም ሴቶቹ ሲሆኑ ከጎተራዎቻቸው ሥር በትልልቅ ክምር ተከምሮ ነበር። እነዚህ ጎተራዎች እርጥበትን ለመከላከል ከመሬት አራት ጫማ ያህል ከፍ ብለው በእንጨቶች ላይ የተሠሩ ናቸው፤ በመካከላቸው ሊነሣ የሚችል እሳትን ለማስወገድም ከመኖሪያ ቤቶቻቸው ምድብ ተለይተው ይቆማሉ። በእጅግ አጭር ጊዜ ውስጥ በመቀሶች፣ በመርፌዎች፣ በትምባሆ ሣጥኖችና በናስ ቃጭሎች ብዙ ደረቅ እንጨት ተገዛ፤ እነርሱም በእነዚህ እጅግ ደስ አላቸው። አለቃው ዶክተር ቤይኪን ወደ ምድር ወደ ቤቱ ጋበዘው፤ በግ፣ ቦዬና ኮኮናትም በስጦታ ሰጠው። ዶክተሩም * የሾንና የክራውዘርን የጉዞ ማስታወሻ፣ ገጽ 38ን ተመልከት።

ከእርሱ ጋር፣ ደግሞም ከውስጠኛው አገርና በወንዙ ላይ ካሉት ከሌሎች አለቆች ጋር ንግድ ይካሄድ ዘንድ ከነጮች ጋር ወዳጅነትን መጠበቅ አስፈላጊ እንደ ሆነ አጥብቆ አሳሰበው። ከዚያም ለአለቃው ቀይ የሱፍ ካባ ሰጠው፤ እርሱም እጅግ ተቀባይነት አገኘ፤ ወንዙን ሽቅብ ወይም ቍልቍል በሚሄድ በእኛ በማንኛውም ጀልባ ወይም ታንኳ ላይ ምንም ዓይነት ትንኮሳ እንዳይደርስ እንደሚጠብቅም ቃል ገባ። አቶ ላንደር ለሞት የሚያደርስ ቍስል የቈሰለው በዚህ ስፍራ እንደ ነበረ ይታወሳል። በአንጊያማ ጕዳያችንን ከጨረስን በኋላ ከጠዋቱ 3 ሰዓት ገደማ መልሕቃችንን አንሥተን ከቀኑ 8 ሰዓት ከሩብ ላይ እንደገና የጨው ውኃውን አየን፤ ከአንድ ሰዓት ያህል በኋላም መልሕቅ ጣልን — ስፍራውን ለቅቀን ከሄድን ልክ በዚህች ቀን አሥራ ስድስት ሳምንት ሆነ።

በዚህም እንደገና ያወጣንን፣ ያስገባንንም፣ አውሮፓውያኑንም የአገሬውንም ሰዎች በሕመምም ሆነ በአደጋ አንድ ሰው እንኳ ሳናጣ በደኅና የመለሰንን አምላክ በማሰብ አቤንኤዘራችንን ለእግዚአብሔር የምናቆምበት ምክንያት አለን።

ኖቬምበር 5፣ እሑድ፦ መልሕቅ ጥለን ቆየን፤ ሰኞም የአሸዋውን ግርዶሽ ለማቋረጥ ዝግጅት ተደረገ። አቶ ሜይ ከአቶ ሪቻርድስ ጋር በጅረቱ በኩል የብራስን ወንዝ ለመጎብኘት በማለዳ ከመርከቧ ተነሥቶ ሄደ። ፀሐይ ከመጥለቋ ጥቂት ቀደም ብለው ተመለሱ፤ ነገር ግን ምንም ጠቃሚ ዜና፣ ደብዳቤም ሆነ ጋዜጣ አላመጡም። ከጠዋቱ 4 ሰዓት ተኩል የአምልኮ ሥርዓት አካሄድሁ፤ ከኢያሱ 14:6 እና 7 ሰበክሁ። በመርከቧ ላይ የነበሩት መኰንኖች ሁሉ ወንዙን ሽቅብ በተጓዝንበት ጊዜ እንዲህ በምሕረት ላደረገልን ለጌታ ምስጋና ለማቅረብ ልባዊ ፍላጎት አሳዩ።

ኖቬምበር 6፦ ጎሕ ሳይቀድ እንፋሎት ተዘጋጀ፤ በበቂ ሁኔታ ማየት እንደ ቻልንም ከፍተኛውን የውኃ ሙላት ተጠቅመን ከጠዋቱ 1 ሰዓት ላይ «ፕሌያድ» በአቶ ሪቻርድስ እየተመራች በክላረንስ ወሽመጥ የምትጓዝ ይመስል በጸጥተኛ ውኃ ላይ የአሸዋውን ግርዶሽ አቋረጠች። ይህም ደግሞ በበቂ ልናመሰግንበት የማንችለው ተጨማሪ ምሕረት ነው። ቀትር ገደማ የካፒቴን ሮበርትሰን «ሜሪ» የተባለችው ባለ ሸራ መርከብ ከቦኒ እየመጣች ታየች። ወደ እርሷ ቀረብን፤ አቶ ሮበርትሰንም ወደ መርከባችን ተሳፍሮ እስከ ኦገስት 19 ድረስ ያለውን ዜና የያዘ ጋዜጣ አመጣልን። ስለ ባሕሩ ዳርቻም አንዳንድ ዜና ሰጠን፤ «ኢትዮፕ» የተባለችው የፖስታ እንፋሎት መርከብ የሄደችው ከሁለት ቀን ያህል በፊት ብቻ እንደ ነበረም ተናገረ። ከወዳጆቻችን ጋር ምንም ግንኙነት ሳይኖረን በወንዙ ውስጥ አራት ወር ከቆየን በኋላ የሠለጠነውን ዓለም ዜና እንደገና መስማት ልብን የሚያበረታታ ነበር።

ኖቬምበር 7፦ ዛሬ ጠዋት ፈርናንዶ ፖ ታየች፤ ከቀኑ 11 ሰዓት ገደማም በክላረንስ ወሽመጥ መልሕቅ ጣልን፤ ከዚህ ጥቂት ቀደም ብሎ አቶ ማኬንዚ ወደ መርከባችን ተሳፍሮ ነበር። ወዲያውኑ ወደ ምድር ወረድን፤ አገረ ገዥ ሊንስላገር፣ የባፕቲስት ሚስዮናዊው ቄስ ዳይቦልና የአገሬው ነዋሪዎች ሁሉ ሁላችንም በመልካም ጤናና በደስተኛ መንፈስ ከወንዙ ለመመለስ በሕይወት በመትረፋችን ከልብ በመነጨ ምስጋና ተቀበሉን።

ይህ ልዩ የእግዚአብሔር ሞገስና ጥበቃ ምሳሌ ወደ ጸጋው ዙፋን ይበልጥ እንዲያቀርበን፣ እኛም መሣሪያዎቹ በሆንንለትና በማይሳሳተው ጥበቡ እንደ ወደደ አገልግሎታችንን ሊያስቀጥል ወይም ሊያስቀር በሚችለው በአምላካችን ፊት ራሳችንን እንድናዋርድ ያድርገን።

ሳሙኤል ክራውዘር።