Lòng Vị Tha Của Đức Chúa Trời
Chiếc Mũ Trùm “Muỗng Đường”

Chương 9 · 18 phút đọc · 23 phút nghe

Chiếc Mũ Trùm “Muỗng Đường”

Một trong những nét đặc trưng nhất của “y phục giản dị” thời tôi là chiếc mũ trùm mà mọi phụ nữ đứng đắn trong các Bạn Hữu đều đội. Vì hình dáng của nó, bọn trẻ chúng tôi đã bất kính gọi nó là cái “muỗng đường”, dù việc gán một cái tên hỗn hào như thế cho một vật mà chúng tôi xem là thiêng liêng thường có vẻ gần như phạm thánh. Chẳng một thiếu niên Quaker nào thời tôi lại nghĩ khác. Một tác giả, khi nói về một giai đoạn muộn hơn thời tôi đôi chút, đã tả nó thật hoàn hảo: “Với một người được nuôi dạy trong bầy, đụng đến một đề tài đáng kinh sợ như chiếc mũ trùm Quaker quả không phải chuyện nhỏ. Nó mang một vẻ trang nghiêm sinh ra từ nỗi khiếp sợ. Dù nó ngự ở hàng ghế đầu của buổi nhóm phụ nữ, hay liều mình ra giữa những cơn bão mùa đông, được bọc trong chiếc bao sa-tanh hoặc vải dầu dưới cây dù của người Bạn Hữu, hay thậm chí nằm một mình đầy uy nghi trên giường phòng khách — bất cứ nơi đâu, ở mọi nơi, nó đều là một vật trang nghiêm.”

Tại sao chiếc mũ trùm này — mỏng manh với lớp lụa nhẹ, cực kỳ đắt tiền, khó làm và chắc chắn là chẳng dễ chịu chút nào — lại được xem là “giản dị”, trong khi một chiếc mũ rơm đơn sơ, không trang trí, giá chỉ bằng một phần nhỏ mà lại dễ chịu hơn nhiều, thì bị coi là “phù hoa”, quả là một điều bí ẩn. Nhưng sự thể là như vậy. Hễ nói đến “mũ giản dị” thì bao giờ cũng có nghĩa là cái muỗng đường.

Phần còn lại trong bộ y phục giản dị của một phụ nữ Bạn Hữu gồm một chiếc khăn choàng lụa mềm màu lông chim bồ câu, gấp phủ trên chiếc áo dài màu xám bồ câu hoặc màu nâu, eo trơn, cổ khoét thấp, có lớp vải mút-xơ-lin trắng mỏng lấp kín phần cổ và bắt chéo trước ngực. Một chiếc mũ vải mút-xơ-lin, hình dáng như mũ trùm, buộc dưới cằm bằng những dải ruy-băng trắng mềm, được đội cả trong nhà lẫn ngoài đường, bên dưới cái muỗng đường. Khi trời lạnh, phụ nữ khoác những chiếc khăn choàng len cashmere màu bồ câu lớn hơn, hoặc áo choàng cashmere kiểu Mother Hubbard xếp ly trên một cầu vai, có mũ trùm lót lụa. Khăn choàng bao giờ cũng được gấp chính xác tuyệt đối: một mũi nhọn rủ xuống sau lưng, ba nếp gấp gọn gàng ở cổ được cài bằng một chiếc ghim chắc, thêm những chiếc ghim giấu kín trên vai để giữ phần vải rộng cho yên chỗ, khiến người ta tưởng như nếp vải tự nó sắp đặt lấy.

Y phục giản dị của đàn ông là chiếc áo khoác vạt xéo với cổ đứng thẳng kiểu giáo sĩ và một chiếc mũ rộng vành. Cả bộ trang phục trông thật cổ kính, nhưng nhất là phụ nữ thì trông duyên dáng vô cùng, và tôi nghĩ mình chưa bao giờ thấy những gương mặt dịu dàng, thanh thản hơn những gương mặt được ôm khung trong những chiếc mũ vải và mũ trùm Quaker xưa. Thế gian đã đánh mất một điều thật đáng yêu khi chúng biến mất.

Bởi vì mọi người Quaker — trẻ cũng như già — đều được đối xử như thể họ đã ở sẵn “trong bầy”, và chẳng bao giờ được khuyên giục phải trải qua sự hoán cải, nên dấu hiệu duy nhất mà chúng tôi nhận biết về một sự thay đổi trong kinh nghiệm tôn giáo của một người là điều chúng tôi gọi là “trở nên nghiêm trang” hay “trở nên giản dị”. Bề ngoài, điều này được đánh dấu bằng việc mặc lấy y phục giản dị của Hội.

Giữa chúng tôi, việc mặc y phục giản dị được xem như một số phận không thể tránh đang chờ sẵn mọi đứa trẻ Quaker, một số phận mà chúng tôi tìm cách hoãn lại càng lâu càng tốt. Ở Philadelphia, sự thay đổi ấy thường diễn ra vào kỳ Hội Nghị Thường Niên mùa xuân trong tháng Tư, khi ai nấy đều xuất hiện trong bộ quần áo mới của mùa. Đó chính là lúc cuộc biến đổi đáng sợ dễ xảy ra nhất. Những thành viên trẻ đã “trở nên nghiêm trang” cảm thấy mình buộc phải xuất hiện với mũ trùm muỗng đường, hoặc áo khoác cổ đứng và mũ rộng vành — những dấu hiệu bề ngoài của một sự thay đổi bên trong. Chúng tôi, những đứa còn chưa bị “gọi”, thường đến sớm và chọn chỗ đứng có thể nhìn thấy các lối vào, nôn nóng muốn biết người bạn nào đã bị tiếng gọi trang nghiêm ấy kéo ra khỏi hàng ngũ của mình.

Chúng tôi chỉ biết lờ mờ về những cuộc giằng co riêng tư và những cuộc vật lộn thuộc linh đi trước sự tuyên bố công khai này, nhưng biến cố ấy đủ hệ trọng để khiến chúng tôi cảm thấy rằng những người bạn của mình, một khi đã đổi khác, là thuộc về một thế giới khác. Và nếu việc mặc y phục giản dị lại đi kèm với vài lời run rẩy cất lên trong buổi nhóm, thì hố ngăn cách giữa chúng tôi dường như tuyệt đối — một hố sâu không thể vượt qua cho đến khi chính chúng tôi cũng rơi vào cùng số phận ấy.

Với trí óc non nớt của tôi, chẳng lời nào có thể diễn tả trọn vẹn vẻ trang nghiêm khủng khiếp của viễn cảnh này. “Đội mũ trùm giản dị” dường như gần như đồng nghĩa với sự chấm dứt của đời sống con người bình thường. Từ đó trở đi, người ta không bao giờ còn được sống như những người khác nữa. Nếu còn trẻ, sẽ không còn vui đùa gì nữa — không chạy đua, không leo cây, không trèo lên đống cỏ khô — chắc chắn chẳng có trò nào trong số ấy khi đang đội một cái muỗng đường màu bồ câu. Nếu đã lớn tuổi hơn, lòng người ấy phải hướng trọn về các buổi nhóm của Bạn Hữu, các lời chứng và những gánh nặng tôn giáo. Người ấy phải yêu quý cuốn Kỷ Luật (Book of Discipline), cuốn Biện Giải (Barclay’s Apology) của Barclay, và các Nhật Ký Tôn Giáo của Bạn Hữu (Friends’ Religious Journals), và quay lưng lại với mọi điều dễ chịu, xinh xắn hay thuộc về thế gian.

Vì theo trí tưởng tượng của tôi, “trở nên nghiêm trang” chẳng có nghĩa gì khác hơn là đội lên chiếc mũ trùm đáng kính sợ này, nên viễn cảnh ấy làm cho tâm hồn ham vui của tôi tràn ngập một nỗi khiếp sợ khôn tả. Chẳng hiểu sao, tôi đã đinh ninh rằng người mẹ yêu dấu của chúng tôi, để vâng theo Câu Hỏi Xét Mình về “sự giản dị trong y phục”, có ý định bắt mỗi cô con gái của bà phải đội mũ trùm giản dị khi lên mười lăm tuổi.

Khi còn nhỏ, chính bà đã bị buộc phải đội loại mũ ấy từ lúc gần như còn ẵm ngửa. Dù tấm lòng bà đã được rèn tập để biết vâng phục, có một lần bà cũng đã nổi loạn.

Bà thường kể cho chúng tôi nghe, như một lời cảnh cáo nghiêm trọng, rằng khi bà chín hay mười tuổi, các nữ sinh trêu chọc bà không thương tiếc vì chiếc mũ trùm, và bà khao khát đến tuyệt vọng được thoát khỏi nó. Cha mẹ bà vẫn một mực không lay chuyển và từ chối. Một buổi sáng, khi băng qua cây cầu vắng vẻ bắc ngang con lạch Woodbury trên đường đến trường, nỗi chán ghét bùng lên dữ dội đến nỗi bà giận dữ đá văng chiếc mũ trùm đi trước mặt mình. Suốt cả ngày, lương tâm hành hạ bà. Lúc trở về khi trời chạng vạng, bà thấy một cái bóng đen trên bờ lạch. Trước trí tưởng tượng đang bị kích động của bà, nó hóa thành một hình thù dữ tợn đang tiến về phía bà. Bà tin rằng đó chính là Ma Quỷ, đến bắt bà vì tội độc ác của bà. Kinh hoàng, bà chạy trốn về nhà, thề sẽ không bao giờ nổi loạn chống lại chiếc mũ trùm giản dị của mình nữa.

Bọn trẻ chúng tôi bị câu chuyện này ám ảnh sâu sắc, và lúc nào cũng nhìn cây cầu ấy với một nỗi kính sợ đầy mê tín. Tôi còn nhớ biết bao lần mình chạy băng qua nó với tốc độ đứt hơi, hầu như không dám thở vì sợ rằng bằng cách nào đó mình có thể gọi bóng ma khủng khiếp kia hiện ra. Với kinh nghiệm của mẹ tôi trước mắt, tôi chưa bao giờ dám nghĩ trong chốc lát rằng mình có thể thoát khỏi số phận của “chiếc mũ trùm giản dị”, và nỗi kinh hoàng mà tôi, lúc còn là một đứa trẻ, nhìn những năm tháng của mình đều đặn bò dần đến cái tuổi định mệnh mười lăm thì thật không sao tả xiết. May thay, trước khi tôi đến tuổi ấy, sự thay đổi tinh tế trong các quan niệm, vốn đã âm thầm ảnh hưởng đến toàn Hội, cũng đã tác động đến mẹ tôi, và những chiếc “mũ trùm giản dị” đáng sợ kia chẳng bao giờ xuất hiện.

Thay vào đó, chúng tôi đội những chiếc mũ rơm kiểu nhà quê nhỏ xinh, đơn sơ nhất mà người ta có thể tìm được. So với những chiếc “mũ trùm giản dị” mà chúng tôi từng khiếp sợ, chúng có vẻ phù hoa và thế tục đến nỗi, theo trí tưởng tượng Quaker của chúng tôi, chúng tôi cảm thấy mình hệt như những “quý bà sang trọng” khi đội chúng đi ra ngoài, dù giờ đây tôi tin chắc rằng hẳn trông chúng tôi vẫn là những cô bé Quaker khép nép, nghiêm nết nhất có thể có.

Khi cái số phận — như tôi gọi nó — của “chiếc mũ trùm giản dị” giáng xuống một Bạn Hữu trẻ nào đó, các Bạn Hữu lớn tuổi thường đón nhận điều ấy với một sự dịu dàng đầy yêu thương, khiến “thập tự giá” bớt nặng nề hơn.

Nhưng đôi khi nó lại giáng xuống một thành viên trong một gia đình hoàn toàn không mong muốn điều đó.

Giữa chúng tôi có những mức độ giản dị khác nhau: một số là các Bạn Hữu “nghiêm khắc” — thường được gọi là các Bạn Hữu “vững vàng” — trong khi những người khác, vốn chiều theo những kiểu cách phù phiếm của thế gian nhiều hơn, thì được gọi là các Bạn Hữu “phù hoa”. Trong một gia đình “phù hoa” như thế mà tôi quen biết, có một cô con gái lanh lợi, hoạt bát tên là Elizabeth, trạc tuổi tôi, đã trải qua trong những năm đầu thiếu nữ một kinh nghiệm mà nay đối với tôi thật sự là bi thảm.

Một hôm, sau khi Câu Hỏi Xét Mình về “sự giản dị trong y phục” được đọc lên và có khoảng lặng thường lệ theo sau, một người giảng đạo lưu động đứng dậy và nói một cách đầy ấn tượng rằng bà tin Chúa đã ban cho bà một sứ điệp dành cho một tấm lòng trẻ nào đó đang có mặt, một người được kêu gọi vác thập tự giá và mặc lấy “y phục giản dị”. Chẳng biết vì sao, cô bé Elizabeth xúc động sâu xa. Một tiếng nói bên trong dường như bảo cô rằng sứ điệp ấy là dành cho cô. Cô òa khóc, và khi buổi nhóm kết thúc, một trưởng lão thấy cô bối rối liền đến bên cô, đặt tay lên vai cô và nghiêm trang nói: “Con yêu quý, ta tin rằng Chúa đã phán với con. Nguyện con đừng chống cự với sự hiện thấy trên trời.” Điều này xác nhận ấn tượng trong tâm trí Elizabeth, và cô về nhà, trĩu nặng dưới một cảm thức khủng khiếp về một tiếng gọi Thiên Thượng mà cô cảm thấy mình không dám cưỡng lại.

Rồi một cuộc giằng co kinh khủng bắt đầu. Cô biết gia đình sẽ hoàn toàn phản đối, và cô chắc chắn họ sẽ không cho cô tiền để mua những vật liệu cần thiết cho việc thay đổi y phục mà cô tin là mình được đòi hỏi. Cô sợ hãi và xấu hổ, không dám nói với ai về những gì mình đang chịu đựng. Cuối cùng, cô quyết định phải tự mình may lấy một bộ “y phục giản dị”. Cô dành dụm từng đồng xu trong số tiền tiêu vặt ít ỏi của mình, và dần dần gom góp đủ để mua những vật liệu rẻ nhất cô có thể tìm được. Ban đêm, một mình trong phòng sau khi mọi người đã đi ngủ, cô bắt đầu, với biết bao công sức và nước mắt, cắt may bộ trang phục được đòi hỏi. Cô không dám hỏi xin chỉ dẫn hay mẫu cắt, và đêm này qua đêm khác cô cặm cụi với công việc lạ lẫm ấy cho đến khi cuối cùng, một cách vụng về và chẳng mấy hoàn hảo, bộ trang phục nhỏ tội nghiệp cũng được hoàn tất. Rồi đến ngày cô bỏ đi bộ quần áo “thế tục” của mình và xuất hiện trước gia đình trong chiếc mũ vải, khăn quàng cổ và khăn choàng màu xám nhạt mà các Bạn Hữu cao tuổi vẫn mặc.

Điều ấy đã khiến cô phải trả giá thế nào, cô không bao giờ chịu kể cho tôi nghe, và ngay cả khi đã đến tuổi trung niên, cô vẫn không thể nói về cách gia đình kinh hoàng đón nhận mình mà không rơi nước mắt vì thương xót sâu xa cho cuộc tử đạo thời niên thiếu của chính mình. Thế nhưng cô nói rằng, dù mình đúng hay sai, ít ra cô cũng đã trung tín với điều mình tin là bổn phận. Sự trung tín ấy đem lại cho cô một sự bình an sâu xa đến thế, và sự thay đổi triệt để trong đời sống cô tỏ ra có ích lợi lâu dài cho tính cách cô đến thế, đến nỗi cô chẳng bao giờ muốn từ bỏ nó, và cho đến lúc qua đời, cô vẫn tiếp tục mặc đúng kiểu trang phục mà cô đã chọn lấy giữa nỗi thống khổ trong tâm hồn khi còn là một thiếu nữ.

Có lẽ một đoạn trích từ nhật ký của tôi, viết không lâu sau sự thức tỉnh tôn giáo của tôi năm mười sáu tuổi, có thể giúp hiểu phần nào cách những điều áy náy tương tự đã tác động trên tấm lòng nhạy cảm, đầy lương tâm của một cô gái trẻ khác, một người bạn thân và là người tâm sự của tôi trong mọi điều thuộc linh. Dưới ngày 13 tháng 11 năm 1849, tôi tìm thấy những dòng sau: “A. đã ở chơi với tôi một tuần, và tôi chẳng nhớ đã có lúc nào mình vui hơn thế.

Sự tương giao thuộc linh giữa hai chúng tôi thật trọn vẹn. Tôi nghĩ chúng tôi chẳng giấu nhau bất cứ cảm xúc nào. Bạn kể cho tôi nghe về nỗi thống khổ trong tâm trí — một nỗi thống khổ lớn hơn bạn từng tưởng là có thể chịu nổi — đi trước việc ý muốn của Đức Chúa Trời được tỏ ra trong linh hồn bạn, và về nỗi đau đớn trong tâm hồn khi ý muốn ấy được bày tỏ. Bạn tin rằng mình được đòi hỏi phải lập tức từ bỏ hết mọi y phục phù hoa, phải đốt những chiếc ghim cài áo và cái đê vàng của mình, cùng nhiều món quần áo, ngay cả những chiếc áo dài. Đó là một thử thách lớn; bạn thấy điều ấy thật quá phí phạm, và bản tính con người thì chùn lại. Và còn có một thử thách lớn hơn nữa. Bạn đã vẽ một bức tranh đơn sắc khổ lớn mà cha mẹ bạn đã cho đóng khung và treo trong phòng khách, và họ rất mực ưa thích nó. Bạn cảm thấy mình phải lấy bức tranh này đem đốt luôn, cả khung lẫn tranh. Bạn biết cha mẹ sẽ đau buồn biết bao, và điều ấy sẽ có vẻ dại dột thế nào đối với chị và anh của bạn, và cuộc giằng co thật vô cùng lớn. Nhưng những lời quở trách của Đấng Dẫn Dắt Thiên Thượng làm tan nát lòng bạn đến nỗi cuối cùng bạn không thể chịu đựng thêm được nữa và đã vâng phục. Lúc ấy cha, mẹ và chị của bạn đang ở Cape May, nếu không thì, bạn nói, chắc bạn chẳng bao giờ làm nổi. Khi họ trở về, bạn kể cho họ biết, và rồi, bạn nói, sự bình lặng thánh khiết, thiên thượng theo sau đó thật không sao tả được. Bạn gần như chẳng còn cảm thấy mình đang ở trên đất. Dường như bạn sẽ chẳng bao giờ phạm tội nữa, và phần thưởng thì lớn hơn nỗi đau khổ rất nhiều. Bạn đã hành động cao quý biết bao! Tôi e rằng mình đã từ chối vâng lời và thà chịu bất cứ nỗi đau khổ nào còn hơn là làm những sự hy sinh lớn lao như thế. Và giờ đây bạn đã bằng lòng đội một chiếc mũ trùm giản dị — một cái ‘muỗng đường’, như tôi vẫn gọi chúng. Dù đó là một sự thay đổi lớn và sẽ bị bàn tán nhiều, bạn hầu như chẳng sợ hãi, vì bạn thấy thật đúng là Đức Chúa Trời có thể làm cho những điều khó trở nên dễ, và những điều đắng trở nên ngọt. Liệu tôi có thể vác thập tự giá như bạn đã làm không?”

Việc tôi đã ít nhiều chịu ảnh hưởng bởi kinh nghiệm của bạn mình được thấy rõ qua một đoạn nhật ký khác viết ngay sau đó: “Ngày 17 tháng 11 năm 1849. Đôi lúc hôm nay, khi suy nghĩ về điều ấy, tôi thấy dường như gần như là đúng nếu tôi đội một chiếc mũ trùm muỗng đường giản dị; nhưng tôi hầu như không dám tin rằng một ơn lớn như thế lại được ban cho tôi. Ngay chính tôi cũng thấy lạ là mình lại mong mỏi đến thế cái lúc mình có thể dâng sự hy sinh này, dù thật ra đó chẳng phải là hy sinh gì cả.

Người ta thường rất ác cảm với những chiếc mũ trùm này, và chính tôi cũng vậy, có lẽ cách đây một năm; nhưng giờ đây tôi mong mỏi điều đó thathiết đến nỗi tôi e rằng mình không thể phán đoán một cách bình tĩnh và sáng suốt về nó. Dù tôi sẵn lòng biết bao để dâng sự hy sinh này và bất cứ sự hy sinh nào khác mà Đức Chúa Trời có thể đòi hỏi, tôi biết thật khủng khiếp biết bao nếu chạy đi trước khi được sai đi, và làm điều mà Đức Chúa Trời không hề đòi hỏi. Đôi khi dường như tôi không thể chờ thêm được nữa — rằng tôi phải làm một điều gì đó để đạt được sự cứu rỗi linh hồn mình; và nếu Đức Chúa Trời không đòi hỏi gì, thì tôi phải tự mình dâng lên một điều gì đó. Thế nhưng điều ấy tôi lại không dám làm. Ôi, tôi cảm thấy mình có thể yêu thập tự giá và cả điều sỉ nhục nữa, giá như Đức Chúa Trời đặt chúng trên tôi; nhưng giờ đây bổn phận của tôi là kiên nhẫn và lặng lẽ chờ đợi.”

Qua đoạn trích này, rõ ràng tinh thần tử đạo đã được khơi dậy trong tôi, và tôi khao khát làm một điều gì đó khó khăn vì cớ tôn giáo của mình. Nhưng những cảm xúc ấy chẳng bao lâu đã qua đi, và chiếc mũ trùm “muỗng đường” mà tôi vừa sợ vừa mong ấy chẳng bao giờ được tô điểm trên đầu tôi. Tôi là một cô gái trẻ khỏe mạnh, tràn đầy sinh lực và mải mê với những niềm vui của cuộc sống bên ngoài. Lương tâm tôi lúc nào cũng dễ được xoa dịu, và phần lớn thời thiếu nữ, tôi chỉ ý thức về những đòi hỏi thông thường của bổn phận hằng ngày, những điều mà sự dạy dỗ tôi nhận được và bầu không khí Quaker đầy sức chi phối quanh tôi đã khiến chúng gần như trở thành bản tính thứ hai.

Bạn đã đọc xong Chiếc Mũ Trùm “Muỗng Đường”