Chương 10 · 15 phút đọc · 20 phút nghe
Lời Chứng Về Chiếc Mũ
Một phần của lời chứng về “sự giản dị trong y phục” là lời chứng chống lại điều người ta gọi là “sự tôn kính bằng chiếc mũ.” Người Quaker tin rằng vì việc cởi mũ là một dấu hiệu bề ngoài của lòng tôn kính đối với Đức Chúa Trời, nên dành cùng một cử chỉ ấy cho con người là điều không đúng và không thích hợp.
Barclay nói: “Kẻ đã giở mũ trước loài thọ tạo, thì còn giữ lại điều gì cho Đấng Tạo Hóa?”
Vì việc cởi mũ được xem là một dấu hiệu tôn trọng đặc biệt dành cho một số người hay một số nơi chốn, nên các Bạn Hữu — những người tin rằng mọi người đều đáng được tôn trọng như nhau, vì tất cả đều là con cái của cùng một Cha, và mọi nơi đều thánh như nhau, vì sự hiện diện của Đức Chúa Trời ở khắp mọi nơi — đã bày tỏ niềm tin ấy bằng cách không chịu cởi mũ trước bất cứ ai hay tại bất cứ nơi nào, trừ khi cần cởi ra cho thoải mái. Ngay cả khi bước vào nơi thờ phượng, quy tắc này cũng không được nới lỏng, vì cởi mũ ra sẽ ngụ ý rằng Đức Chúa Trời hiện diện bên trong tòa nhà ấy nhiều hơn là ở ngoài trời. Ý tưởng đó hoàn toàn trái ngược với những niềm tin căn bản của đạo Quaker.
Giáo sư William James, trong cuốn sách quý giá của ông, Những Dạng Thức Của Kinh Nghiệm Tôn Giáo (The Varieties of Religious Experience), khi bàn về những người Quaker đầu tiên và những nét khác thường của họ, đã viết: “Nhiều nét khác thường ấy bắt nguồn từ quyết tâm của họ là không dính dáng gì đến sự giả dối hay màu mè, nhưng phải chân thật và thành thật trong mọi sự giao thiệp với Đức Chúa Trời và với đồng loại.”
George Fox tin rằng Chúa đã cho ông thấy nhiều phong tục xã giao thông thường là giả dối và đạo đức giả. Ông viết: “Khi Chúa sai tôi vào thế gian, Ngài cấm tôi giở mũ trước bất cứ ai, dù sang hay hèn; và tôi buộc phải xưng hô ‘thee’ và ‘thou’ với mọi người, nam cũng như nữ, không thiên vị kẻ giàu hay người nghèo, kẻ lớn hay người nhỏ. Và khi tôi đi đây đi đó, tôi không được chào người ta ‘Chào buổi sáng’ hay ‘Chào buổi tối’; cũng không được cúi mình hay khuỵu chân chào bất cứ ai... Ôi, biết bao khinh miệt, nóng giận và cuồng nộ đã nổi lên! Ôi, biết bao đòn roi, đấm đá, đánh đập và tù đày mà chúng tôi phải chịu vì không chịu giở mũ trước loài người! Nhưng chúc tụng Chúa, nhiều người đã nhận ra sự hư không của tục giở mũ trước loài người, và cảm nhận được sức nặng của lời chứng của Lẽ Thật chống lại tục ấy.”
Tất cả những người theo George Fox đều tiếp nhận những sự mặc khải này như sự dẫn dắt cho chính họ cũng như cho ông. Họ từ bỏ những phong tục thế gian mà ông lên án, xem đó là một sự hy sinh cho Lẽ Thật và là một cách để hành động của mình phản ánh rõ hơn tinh thần mà họ xưng nhận. Sự từ bỏ này còn kéo dài đến tận thời của tôi, dù tôi ngờ rằng nhiều người thực hành nó không còn hiểu trọn lý do đằng sau những nét khác thường ấy nữa.
Thời tôi còn trẻ, có những Bạn Hữu còn đi xa đến mức coi việc đội mũ vào mọi lúc có thể — kể cả trong bữa ăn — như một bổn phận tôn giáo. Có lần, một thanh niên tôi quen đang đi dạo với một vị trưởng lão trên các con phố ở Wilmington, Delaware. Vị trưởng lão khuyên anh về tầm quan trọng của việc giữ vững các lời chứng của Hội Bạn Hữu trong mọi hoàn cảnh, và nói: “Bạn trẻ thân mến, ta đã để ý và rất hài lòng thấy con cẩn thận không cởi mũ khi gặp người quen ngoài phố, cũng không cởi nó ra khi bước vào nhà nhóm cho tới khi đã ngồi vào chỗ. Nhưng ta thấy trong việc này con còn có thể trung tín hơn nữa, và ta thấy mình được tự do nói với con rằng ta tin mình phải đội mũ mọi lúc, trừ khi nằm trên giường. Ta đội nó lên ngay khi thức dậy buổi sáng, và ta không thấy mình được phép cởi nó ra cho tới khi đã mặc đồ ngủ, ngay trước lúc lên giường ban đêm.”
Thói quen giữ mũ trên đầu này thường là nguồn xung đột và thử thách cho những người Quaker vì bổn phận xã giao hay công việc làm ăn mà phải xuất hiện trước những người vốn chờ đợi cử chỉ tôn trọng ấy. Trong các cuốn Nhật Ký xưa của Hội Bạn Hữu, có rất nhiều câu chuyện kể về những nỗi khổ do “lời chứng về chiếc mũ” này gây ra. Trong Nhật Ký của Thomas Ellwood, bạn của Milton, người đã được thuyết phục theo quan điểm của Hội Bạn Hữu, ông mô tả lòng căm ghét dữ dội của cha mình đối với lời chứng này.
Ông viết: “Việc thấy chiếc mũ trên đầu tôi khi tôi bước vào trước mặt ông làm ông giận đến nỗi ông xông tới tôi bằng cả hai tay, giật phăng chiếc mũ và ném đi; rồi, sau khi đánh vào đầu tôi mấy cái, ông nói: ‘Thằng kia, cút lên phòng mày đi.’”
Vào một ngày khác, ông kể việc mình đến bàn ăn tối với chiếc mũ trên đầu: “Vừa bước vào, tôi đã thấy qua nét mặt cha rằng chiếc mũ của tôi vẫn còn làm ông khó chịu. Nhưng khi tôi đã ngồi xuống, và trước khi tôi ăn được miếng nào, ông còn nói rõ hơn nữa: ‘Nếu mày không thể bằng lòng đến bàn ăn mà không đội cái Hise trên đầu (ông gọi chiếc mũ của tôi như thế), thì làm ơn đứng dậy và đi ăn chỗ khác đi.’ Nghe vậy, tôi đứng dậy khỏi bàn và đi xuống bếp, ở đó cho tới khi những người giúp việc ngồi vào ăn, rồi tôi vui lòng ngồi ăn cùng họ.”
Nhiều năm sau kinh nghiệm của Ellwood, một Bạn Hữu người Anh giàu có, Joseph John Gurney, đã kể lại thử thách của chính ông vào năm 1810: “Tôi đã nhận lời từ lâu sẽ dự một bữa tiệc tối. Suốt ba tuần trước đó, tôi bồn chồn vì biết mình phải bước vào phòng khách với chiếc mũ trên đầu. Dù điều này có vẻ lạ lùng và khó hiểu đến đâu, tôi cũng không thể thoát khỏi sự hy sinh ấy. Mặc y phục của một Bạn Hữu và đội mũ trên đầu, tôi bước vào phòng khách vào giây phút đáng sợ ấy, bắt tay bà chủ nhà, rồi quay ra hành lang, đặt mũ xuống, và trở vào. Tôi về nhà với một mức bình an nào đó. Sau đó, tôi lại phải làm đúng như vậy tại nhà vị giám mục. Kết quả là tôi thấy mình đã trở thành một người Quaker dứt khoát, ai cũng hiểu rõ rằng tôi đã chọn lập trường đó, và người ta không mời tôi dự tiệc tối nữa — trừ trong vòng gia đình.”
Sau đó nữa, chính người cha thân yêu của chúng tôi cũng gặp một thử thách tương tự. Có lần, cha hy vọng được bổ nhiệm làm thuyền trưởng một con tàu quan trọng, và trong khi chuẩn bị đến xin các chủ tàu, cha đã giằng co rất nhiều vì tin rằng mình có bổn phận phải bước vào trước mặt họ với chiếc mũ trên đầu. Cha sợ điều này sẽ khiến họ có thành kiến với mình, nhưng cha vẫn đứng vững trong điều cha tin là bổn phận tôn giáo của mình và tin cậy rằng Chúa sẽ cho mình được thịnh vượng. Trong nhật ký, cha viết: “Vài người bạn của tôi nghĩ rằng y phục và lời nói giản dị của tôi sẽ cản đường tôi, nhưng tôi bảo họ hãy chờ xem tôi có giành được vị trí ấy nhờ phước lành của Đức Chúa Trời hay không, là Đấng mà tôi quy mọi thành công trong đời mình về cho Ngài. Con tàu New Jersey được hạ thủy vào ngày mồng 1 Tháng Mười Hai năm 1824, và đến ngày 3, ông Whitton Evans, chủ tàu, đã giao quyền chỉ huy cho tôi.”
Gần đây, khi đọc một cuốn sách rất thú vị, Chúc Thư Của Ignatius Loyola (The Testament of Ignatius Loyola), tôi ngạc nhiên thấy vị thánh già của thế kỷ mười sáu này cũng có nhiều điều áy náy giống những người Quaker đầu tiên. Ông viết rằng thói quen của ông khi xưng hô với người khác là bỏ đi mọi tước hiệu như “Đức Ông” hay “Đức Cha,” vì tin rằng sự đơn sơ ấy là cách làm của Đấng Christ và các Sứ Đồ của Ngài. Ông cũng kể rằng vì sợ hậu quả, ông đã bị cám dỗ nới lỏng thói quen này trong trường hợp một vị đại úy nọ, và ngay khi nhận ra đó là cám dỗ, ông quyết định: “Đã vậy thì ta sẽ không gọi ông ta là Đức Ông, cũng không tỏ lòng tôn kính, cũng không giở chiếc mũ khỏi đầu.”
Thật vậy, suốt dòng lịch sử Cơ Đốc, một trong những cách các tín hữu tận hiến bày tỏ sự cam kết của mình là qua những nét khác thường trong cách ăn mặc hay lời nói, và ngoài hình thức đặc thù mà điều ấy mang lấy, các Bạn Hữu thời đầu không có gì khác thường về mặt này. Nhưng khác với nhiều nhóm Cơ Đốc khác, họ còn giữ một lời chứng đặc biệt chống lại mọi màu sắc rực rỡ, những màu mà vì những lý do không hoàn toàn rõ ràng, bị coi là thuộc về thế gian. Màu nâu và màu xám nhạt được coi là không thế gian, và phần lớn quần áo của chúng tôi đều là một biến thể nào đó của những màu ấy. Thỉnh thoảng một chút màu xanh lá được cho phép, và lạ thay, đôi khi màu tím sẫm cũng được chấp nhận, nhưng đỏ, xanh dương, hồng hay vàng thì bị cấm hẳn vì “quá lòe loẹt.” Tôi còn biết vài Bạn Hữu rất nghiêm cẩn không thấy mình được tự do trồng phong lữ đỏ thắm trong vườn hay chưng một bình hoa đỏ thắm trong phòng khách.
Sau khi tôi trở thành một người dạy đạo được công nhận, những người gặp khó khăn thuộc linh thường tìm đến tôi để được giúp đỡ. Trong số đó có một Bạn Hữu trẻ có lương tâm rất nhạy cảm, một hôm đến gặp tôi, lòng vô cùng bối rối về chuyện hoa phong lữ đỏ thắm. Chị sống trong một nửa căn nhà song lập ở ngoại ô Philadelphia. Trước cả hai căn nhà có một khu vườn nhỏ dùng chung với một bồn hoa hình bầu dục, mà chị và người hàng xóm thay phiên nhau trồng hoa mỗi mùa xuân. Năm ấy đến lượt chị, và vì muốn làm vui lòng người hàng xóm, chị hỏi bà nên trồng hoa gì. Người hàng xóm thích phong lữ đỏ thắm, và bạn tôi sắp đặt mua thì bỗng nhiên một điều áy náy chụp lấy chị, không cho phép những bông hoa rực rỡ như vậy tô điểm khu vườn trước nhà mình. Chị giằng co và cầu nguyện về chuyện đó, và càng cầu nguyện, tiếng nói bên trong dường như càng lớn tiếng bảo chị rằng trồng phong lữ đỏ thắm là không đúng. Nhưng làm sao giải thích điều này với người hàng xóm — một người chẳng biết gì về Hội Bạn Hữu — thì chị không sao nghĩ ra, và chị đến với tôi trong nỗi khổ tâm lớn để xin giúp đỡ.
Tôi luôn thấy rằng không gì khó chống lại bằng những điều áy náy lương tâm. Dù tôi đã cố gắng hết sức để thuyết phục người bạn đáng thương đang rối trí của tôi rằng trong đời sống Cơ Đốc còn có những điều quan trọng hơn nhiều so với màu sắc của hoa trong vườn — và rằng Chúa có lẽ còn vui lòng về sự lịch thiệp và tử tế đối với người hàng xóm hơn là về bất cứ quy tắc cứng nhắc nào về màu hoa, những bông hoa mà rốt cuộc chính Ngài đã dựng nên và vì thế không thể thấy chướng mắt — tất cả đều vô ích.
Cuối cùng, tôi buộc phải cho chị một lời khuyên mà chính tôi cũng chẳng mấy ưng: tôi bảo chị hãy “hỏi Josiah.”
Josiah là chồng chị, và tôi biết anh có khá nhiều lẽ thường. Dù nói chung tôi không tán thành việc để các ông chồng quyết định những chuyện như thế thay cho vợ mình, nhưng trong trường hợp này, điều đó dường như gần như là cần thiết. Lòng tin của tôi đã được chứng minh là đúng, vì Josiah nói — rất hợp lý — rằng anh sẽ gánh lấy trách nhiệm về những cây phong lữ đỏ thắm trên vai mình, và anh tin chắc Chúa sẽ không phật lòng khi thấy trước nhà họ những bông hoa mà chính Ngài đã dựng nên.
Dĩ nhiên, theo thời gian, những quan điểm cực đoan này bắt đầu được điều chỉnh, và trong đời mình tôi đã chứng kiến những thay đổi dần dần mà hồi còn nhỏ, tôi hẳn đã nghĩ rằng chỉ cần tưởng tượng thôi cũng đã là phạm thượng.
Khi những người trẻ thuộc thế hệ tôi — những người chỉ xem các lời chứng xưa này là “lời truyền khẩu của người xưa” chứ không phải là xác tín của riêng mình — lớn lên và trưởng thành, họ dần dần buông bỏ chúng. Hết Hội Nghị Thường Niên này đến Hội Nghị Thường Niên khác đã quen dần với những thay đổi mà trước kia hẳn đã khiến họ cúi rạp xuống đất vì xấu hổ và đau buồn.
Theo như tôi nhớ, các Bạn Hữu người Anh là những người nhượng bộ trước tiên; nhưng các Hội Nghị Thường Niên ở Mỹ, trừ Hội Nghị của chính chúng tôi ở Philadelphia, cũng chẳng chậm hơn bao nhiêu. Chúng tôi ở Philadelphia giữ chặt những phong tục cũ của mình lâu hết mức có thể, nhưng rốt cuộc ngay cả chúng tôi cũng phải nhượng bộ.
Một người em gái của tôi lấy chồng và định cư trong phạm vi Hội Nghị Thường Niên Baltimore — một Hội Nghị đón nhận những thay đổi này nhanh hơn chúng tôi nhiều, và bị chúng tôi ở Philadelphia xem là “lòe loẹt” đến đáng buồn. Tuy vậy, em tôi mang theo tinh thần Philadelphia, và khi đàn con gái đông đúc của em lớn lên, em đã thathiết cố giữ chúng theo chuẩn mực giản dị của Philadelphia. Nhưng tất cả đều vô ích; hết điều mới mẻ này đến điều mới mẻ khác len lỏi vào, và em thấy mình bất lực không ngăn được.
May thay, em được phú cho một óc hài hước tuyệt vời, và ngay giữa những cuộc vật lộn vì sự giản dị, em vẫn nhìn ra được cái phi lý của tình cảnh. Một hôm em đến kể cho tôi nghe những khó khăn của mình và xin tôi lời khuyên. Khi đã trình bày mọi sự với tôi, em bỗng bật dậy, mắt lấp lánh tinh nghịch, nhấc một chân lên không trung và nói: “Nào, chị Hannah, xin chị cho em biết em đặt chân xuống chỗ nào thì mới an toàn. Có lần em đã đặt chân xuống ở chuyện váy khoác ngoài, nhưng chẳng bao lâu lại phải nhấc lên. Rồi em đặt nó xuống ở chuyện hoa giả trên mũ của bọn trẻ, và lại phải nhấc lên lần nữa. Kế đến, em đặt nó xuống ở chuyện nhẫn trên ngón tay chúng, và lại một lần nữa phải nhấc lên. Giờ thì em không muốn đặt chân xuống nữa cho tới khi em hoàn toàn chắc rằng mình sẽ không phải nhấc nó lên. Chị có nghĩ, chị Hannah,”— đến đây em làm ra vẻ nghiêm trang đến buồn cười —“rằng em có thể yên tâm mạo hiểm đặt chân xuống ở chuyện vòng đeo mũi không?”
Đến đây thì tôi hết giữ được vẻ nghiêm trang. Tôi phá lên cười, và em tôi cũng cười theo. Bằng cách nào đó, bầu không khí trở nên nhẹ nhõm, và em quyết định không thể tiếp tục nỗ lực vô ích là áp đặt những ý tưởng của Philadelphia lên Baltimore nữa. Em sẽ chấp nhận những thay đổi không thể tránh khỏi, những điều chắc chắn sẽ đến, ngay cả trong một tập thể bảo thủ như Hội Bạn Hữu.
Sự thật đơn giản, như tôi đã cho thấy, là mục đích của người Quaker xưa nay luôn là tránh chạy theo “những thời trang phù phiếm của thế gian.” Họ chỉ chấp nhận một kiểu mới khi kiểu ấy đã trở nên cũ và đang qua đi. Các Bạn Hữu ở Baltimore chỉ đơn giản là sẵn sàng làm điều này sớm hơn một chút so với các Bạn Hữu ở Philadelphia. Một trong những cháu gái ở Baltimore của tôi kể rằng cháu nhớ có lần đến Philadelphia dự một buổi tiệc do các anh chị em họ ở Philadelphia tổ chức, và cảm thấy mình thế gian và tội lỗi khủng khiếp vì chiếc áo của cháu được may theo mốt hơn áo của họ.
Những người Quaker trẻ ngày nay mới hiểu được điều này ít ỏi biết bao! Vậy mà đối với chúng tôi, tất cả những điều ấy đã thật đến mức nào.