Lòng Vị Tha Của Đức Chúa Trời
Đạo Quaker

Chương 4 · 15 phút đọc · 20 phút nghe

Đạo Quaker

Trước khi đi vào đề tài ảnh hưởng của đạo Quaker trên đời sống tuổi trẻ của tôi, tôi muốn người đọc hiểu thật rõ rằng tôi hoàn toàn không cố gắng trình bày một bản chép trung thực về đạo Quaker như các bậc cha chú tôi đã hiểu và đã sống, mà chỉ nói về đạo ấy như nó đã ảnh hưởng trên một cô gái chưa trưởng thành, đầy hăm hở, có một phần bản tính rõ ràng hướng về tôn giáo, nhưng lại quá tràn đầy sức sống và hứng khởi để có thể thật sự quan tâm nghiêm túc đến bất cứ vấn đề trừu tượng nào nằm ngoài những bổn phận và những trò vui hằng ngày của mình.

Tôi không thể truy những ý niệm của mình về một lời dạy cụ thể nào, và vào thời ấy tôi cũng chưa hề diễn đạt chúng thành lời; nhưng giờ đây tôi thấy những ấn tượng mình còn giữ về những ngày ấy dường như đã nảy sinh từ chính bầu không khí chung bao quanh tôi. Những người lớn trong họ hàng và bạn bè của gia đình tôi có lẽ chẳng hề có ý tạo nên một bầu không khí như thế, và nếu họ còn sống đến nay, hẳn họ sẽ rất ngạc nhiên trước một vài cách tôi hiểu sự việc. Nhưng sự thật vẫn là đạo Quaker của thời tuổi trẻ tôi đã để lại những ấn tượng mạnh mẽ mà tôi ghi lại đây, và tôi muốn thuật lại chúng trung thực hết sức mình, như một phần lịch sử đời riêng tôi, chứ hoàn toàn không phải như một sự trình bày có thẩm quyền về các quan điểm của người Quaker.

Lần ngược dòng tổ tiên, chúng tôi thấy họ đã từ nước Anh sang đây vào thế kỷ thứ mười bảy, cùng với một đoàn đông người Quaker. Vì không tìm được trên chính quê hương mình tinh thần tự do tôn giáo vốn là một tín điều nền tảng trong đức tin của họ, những người ấy đã tìm nơi nương náu nơi Tân Thế Giới phương Tây, mong lập nên tại đó một xứ sở mà con cái họ có thể vui hưởng quyền tự do thờ phượng Đức Chúa Trời theo tiếng gọi của lương tâm mình — quyền tự do mà chính họ đã bị chối từ nơi Cựu Thế Giới.

Những người Quaker này phần đông đã định cư trong các thuộc địa do William Penn lập nên, ở Philadelphia và vùng chung quanh, trên cả hai bờ sông Delaware, và đến lúc tôi chào đời thì họ đã trở thành một cộng đồng hết sức có ảnh hưởng và được kính trọng.

Tuy vậy, phần lớn sự tươi mới và lòng nhiệt thành ban đầu của họ đã phai đi, và những gì còn lại là một thứ tôn giáo rất điềm đạm, lặng lẽ, ít khi được bày tỏ ra ngoài, và hoàn toàn thu vào bên trong đến mức mà giờ đây tôi thấy là không khôn ngoan. Từ những ngày trước còn sót lại một niềm tin vững chắc vào điều mà người ta luôn gọi là “sự dẫn dắt có thể nhận biết được của Đức Thánh Linh”, nghĩa là tiếng phán rõ ràng và có ý thức của Đức Chúa Trời trong lòng; cùng với một lòng trung thành tận tụy đối với điều được gọi là “lời chứng của các Bạn Hữu”. Những lời chứng ấy là sự bày tỏ ra bên ngoài những xác tín về lẽ thật mà, theo họ tin, đã được “ánh sáng bên trong” trực tiếp bày tỏ cho George Fox, người sáng lập Hội, và cho những môn đồ đầu tiên của ông.

Nhiều xác tín trong số đó trái ngược với những ý tưởng thông thường của những người chung quanh chúng tôi, và vì thế việc giữ theo chúng đã khiến người Quaker thời tôi trở nên rất khác người. Nhưng chúng tôi được dạy rằng được làm “dân riêng” của Đức Chúa Trời là một vinh dự lớn lao, và riêng tôi thì tin chắc hoàn toàn rằng người Quaker chúng tôi chính là những người được nói đến trong sách Phục Truyền Luật Lệ Ký: “Đức Giê-hô-va đã chọn ngươi trong các dân trên mặt đất, hầu ngươi làm dân riêng của Ngài.”

Trước một vinh dự như thế, những điều khiến chúng tôi “khác người” — mà tôi thừa nhận thường gây cho chúng tôi không ít bối rối, thậm chí thử thách — lại dường như là một thứ “dấu ấn” chứng nhận ơn đặc biệt của Đức Chúa Trời; và thay vì xấu hổ về những nét khác thường của mình, người Quaker thời tôi lại thầm hãnh diện về chúng, và về sự lạ lùng mà chúng gây ra. Lũ trẻ Quaker chúng tôi cũng thấm phần nào cảm nghĩ ấy, và khi chúng tôi đi dọc phố trong bộ y phục Quaker cổ lỗ, và đám trẻ đường phố gọi với theo, như chúng vẫn thường làm, “Quaker, Quaker, mash potato” (Quaker, Quaker, khoai tây nghiền), chúng tôi cảm thấy một ý thức mình hơn người nâng đỡ mình, làm vơi đi phần nào cái đau của lời nhục mạ cố ý ấy, và giúp chúng tôi đáp trả lại với vẻ khinh khỉnh đắc thắng, như thể mình đã chiếm hẳn phần hơn: “Dutchy, Dutchy, Mash-pay-touchy!” Nếu chúng tôi là người Quaker, thì có lẽ chúng là con cháu của những người Đức thuở ban đầu, hay như người ta vẫn gọi, những “Dutch Redemptioner” — những người di dân làm công để trả nợ tiền vượt biển, từng là đầy tớ của những người khai hoang đầu tiên; và dù sao đi nữa, chúng tôi cũng quyết làm cho chúng biết rằng chúng tôi nghĩ chúng là như vậy.

Tôi nhớ rằng sau khi mấy chị em tôi tìm ra câu đối đáp hiệu nghiệm này, chúng tôi đã làm cho hầu hết những kẻ bắt bớ mình phải im tiếng. Nhưng đôi khi lũ trẻ Quaker chúng tôi thấy thật khó khi buộc phải gánh phần bắt bớ của mình “vì cớ lương tâm”, bởi đó là lương tâm của người lớn chứ đâu phải của chính chúng tôi; và cùng với niềm hãnh diện được làm dân riêng của Đức Chúa Trời, chúng tôi cũng thường có cảm giác bị gạt ra ngoài, một cảm giác mà khi nhìn lại, tôi thấy lẽ ra chúng tôi không nên bị bắt phải chịu đựng.

Dầu vậy, tôi không nghi ngờ gì rằng điều đó đã hun đúc trong tính cách chúng tôi một thứ tự lập cứng cỏi, thật sự có giá trị cho chúng tôi trong cuộc đời về sau. Riêng tôi, tôi luôn biết ơn vì đã được giải thoát khỏi sự sợ loài người. Sự dửng dưng trước lời chỉ trích, tôi tin chắc, đã được vun trồng trong tâm hồn tôi bởi chính những sự bắt bớ thuở nhỏ “vì cớ lương tâm” ấy.

Như tôi đã nói, vào thời tôi, những người Quaker trẻ tuổi nhận được rất ít sự dạy dỗ trực tiếp về tôn giáo.

Đôi khi chúng tôi được nghe giảng trong các buổi nhóm, khi một Bạn Hữu ngồi ở hàng ghế trên khuyên lơn “các bạn trẻ thân yêu” hãy trung tín với Đấng Dẫn Dắt Thiêng Liêng của mình, nhưng chúng tôi chẳng bao giờ được dạy một giáo lý hay tín điều nào cả. Trừ khi một người được thức tỉnh cách đặc biệt nào đó, những người trẻ trong giới của tôi chưa từng mơ đến bất cứ câu hỏi nào trong những câu hỏi đang làm bận tâm giới trẻ ngày nay, ít ra là theo chỗ tôi biết. Trong thời hiện đại này, khó mà hình dung nổi một con người hoàn toàn mù tịt về mọi điều gọi là lẽ thật tôn giáo như tôi cho đến năm mười sáu tuổi, khi tôi được thức tỉnh. Đối với tôi, toàn bộ vấn đề tôn giáo chỉ đơn giản là tôi có đủ tốt để được lên thiên đàng, hay hư hỏng đến mức đáng sa địa ngục. Còn chuyện có một “chương trình cứu rỗi”, hay bất cứ điều gì như “sự xưng công bình bởi đức tin”, thì chưa bao giờ được nghe đến giữa chúng tôi.

Điểm sống còn duy nhất trong quan niệm tôn giáo của chúng tôi là chúng tôi có tìm kiếm và vâng theo “sự dẫn dắt có thể nhận biết được” của Đức Thánh Linh hay không — điều mà chúng tôi luôn được hướng về; và sự dạy dỗ rõ ràng duy nhất mà chúng tôi nhận được về đời sống tôn giáo của mình gói gọn trong “lời chứng của các Bạn Hữu”, và trong những “Câu Hỏi Xét Mình” được đọc lên và trả lời mỗi tháng trong “Hội Nghị Hằng Tháng để bàn công việc”, vốn được mọi hội chúng Quaker tổ chức đều đặn.

Chúng tôi không có trường Chúa nhật, cũng chẳng có lớp học Kinh Thánh; thật ra, như tôi đã nói, những điều này bị xem là một hình thức “hoạt động theo sức loài người”, chỉ đáng được miễn chấp nơi “người thế gian” (tức là tất cả những ai không phải người Quaker), vì theo chúng tôi tin, họ không biết đến những sự dạy dỗ cao trổi hơn nhiều của Đức Thánh Linh, là cơ nghiệp đặc biệt của chúng tôi. Hội của chúng tôi cũng không dạy chúng tôi một bài cầu nguyện thường lệ nào, vì các Bạn Hữu tin rằng mình chỉ có thể cầu nguyện cách đẹp lòng Chúa khi được Đức Thánh Linh thúc giục cầu nguyện. Khi chúng tôi còn bé, cha mẹ đã dạy chúng tôi một bài cầu nguyện trẻ thơ, mà chúng tôi đọc lại mỗi tối sau khi được đắp chăn nằm trên giường, trước những nụ hôn chúc ngủ ngon cuối cùng.

Nhưng khi chúng tôi lớn dần, và cha mẹ ngày càng nhìn nhận sự tự lập riêng của từng đứa, thì những lời cầu nguyện trẻ thơ mỗi tối ấy bị bỏ đi, và bầu không khí Quaker về sự cầu nguyện dần dần chiếm ưu thế; rồi đến lúc, ít ra là tôi, cảm thấy như thể vì tính vô tư lự, cẩu thả và thờ ơ của mình, việc tôi cố gắng cầu nguyện gần như là điều sai trái.

Có thể thấy những gì đạo Quaker này dạy về sự cầu nguyện qua đoạn trích sau đây trong các trước tác của Isaac Pennington. Ông viết: “Cầu nguyện là một ân tứ. Con người không thể cầu nguyện khi nào mình muốn; nhưng phải tỉnh thức và chờ đợi, cho đến khi Đức Cha nhóm lên trong người ấy những hơi thở sống động hướng về chính Ngài.”

Vì thế, chúng tôi không biết một bài cầu nguyện theo nghi thức nào, thậm chí cũng không được dạy Bài Cầu Nguyện Chung. Mãi đến khi đã thành một thiếu phụ, tôi thật sự vẫn chưa thuộc lòng bài ấy, và ngay cả đến ngày nay, mỗi khi cố đọc lại, tôi vẫn thường lúng túng trong chốc lát. Sự thật là khi còn nhỏ, chẳng hiểu sao tôi có ấn tượng rằng Bài Cầu Nguyện Chung là “diêm dúa”, và chỉ những người “diêm dúa” mới được trông đợi dùng đến nó. Chữ “diêm dúa” chúng tôi dùng để chỉ bất cứ điều gì không theo lối Quaker. Người Quaker thì “giản dị”, còn tất cả phần còn lại của thế gian, và thậm chí của Hội Thánh, đều là “diêm dúa”.

Tôi còn thấy quỳ gối cầu nguyện rõ ràng là một việc “diêm dúa”. Các Bạn Hữu chúng tôi luôn đứng khi có lời cầu nguyện dâng lên trong các buổi nhóm, và nếu có khi nào chúng tôi cầu nguyện trước lúc đi ngủ, thì đó là sau khi đã lên giường. Và khi, như đôi lúc vẫn xảy ra, một người trong nhóm bạn nhỏ của chúng tôi dám quỳ bên giường để cầu nguyện buổi tối, chúng tôi luôn cảm thấy đó là một sự nhượng bộ đáng buồn trước tinh thần thế gian, và đáng được than khóc như một sự sa sút khỏi đức tin chân chính.

Thật ra, mọi buổi lễ ở nhà thờ hay nhà nguyện đều dường như rất “diêm dúa” và thế tục đối với chúng tôi, và việc tham dự những buổi ấy gần như tương đương với phạm tội; cho đến khi lập gia đình, tôi thật sự chưa từng bước chân vào bất cứ nơi thờ phượng nào ngoài các nhà nhóm của Bạn Hữu. Nếu làm vậy, hẳn tôi đã thấy mình rõ ràng là “mất ân điển”.

Tôi không nhớ là chúng tôi đã được dạy rõ ràng bất cứ điều nào trong những điều này, hoặc có ai từng nói thẳng với tôi rằng người Quaker là “dân riêng” mà Kinh Thánh nói là đặc biệt quý báu trước mặt Đức Chúa Trời. Nhưng lối giảng mà chúng tôi được nghe, và dĩ nhiên chỉ hiểu được một nửa, về những đặc ân và phước hạnh của những nét khác người của chúng tôi, đã để lại trong sự ngây ngô non trẻ của tôi ấn tượng rằng bằng cách nào đó, chính vì những “nét khác người” ấy, chúng tôi là đối tượng của ơn đặc biệt từ Đức Chúa Trời. Tôi còn nhớ rất rõ mình từng có cảm giác hẳn hoi rằng chúng tôi là những người Y-sơ-ra-ên thật mà Kinh Thánh nói đến, còn tất cả những ai không phải người Quaker đều thuộc về “dân ngoại bên ngoài”. Nói cho hết sự thật, hồi nhỏ trong trí tôi có một ý nghĩ lộn xộn rằng người Quaker chúng tôi có một Đức Chúa Trời khác và cao trọng hơn nhiều so với người khác, còn vị thần mà các Cơ Đốc nhân khác thờ phượng là một trong những “thần của dân ngoại” mà Kinh Thánh lên án.

Tôi không phải là người duy nhất có những cảm nghĩ ấy, điều này sẽ được thấy qua những đoạn trích sau đây trong tập hồi ký mới xuất bản gần đây của một Bạn Hữu người Mỹ, một nhà giáo dục tài năng của thời nay.

Ông viết: “Tôi tin chắc rằng chẳng có người Y-sơ-ra-ên nào trong thời Y-sơ-ra-ên thịnh vượng lại xác tín chắc chắn hơn tôi rằng mình thuộc về một dân riêng mà Chúa đã chọn làm của Ngài. Đối với tôi, có một sự cách biệt tuyệt đối giữa ‘chúng tôi’ và bất cứ ai khác. Thói Pha-ri-si này chưa bao giờ được dạy cho tôi, cũng chẳng được ai trực tiếp khuyến khích, nhưng dầu vậy tôi vẫn có nó. Nếu trên đời có điều gì để tôi khoe mình, thì đó là việc tôi là một người Quaker. Những người khác quanh tôi có nhiều thứ hữu hình hơn tôi rất nhiều. Đời sống họ dễ dàng hơn, và họ không phải vất vả tranh đấu để có được những thứ mình muốn như chúng tôi. Nhưng họ không được ‘chọn’, còn chúng tôi thì được! Càng lần ngược về xa trong ký ức, tôi càng thấy ý thức mình hơn người này — một thứ quyền thừa hưởng từ lúc lọt lòng đối với ân điển và ơn của Đức Chúa Trời. Tôi nghĩ nó đến một phần từ những ấn tượng tôi nhận được nơi các ‘Bạn Hữu đi giảng đạo khắp nơi’, mà những cuộc viếng thăm của họ có một ảnh hưởng khó tả trên tôi. Dĩ nhiên điều đó sẽ có vẻ là một cái nhìn rất hẹp hòi, và quả thật là vậy, nhưng ảnh hưởng của nó trên tôi hết sức quan trọng. Nó đem lại phần nào phẩm giá cho cuộc đời nhỏ bé của tôi khi cảm thấy mình thuộc về chính dân của Đức Chúa Trời; rằng giữa cả thế gian, chúng tôi đã được chọn để thuộc về Ngài, rằng những việc lạ lùng của Ngài đã được làm vì chúng tôi, và chúng tôi là đối tượng của tình yêu thương và sự chăm sóc đặc biệt của Ngài.

“Mọi người trong nhà, cũng như nhiều vị khách của chúng tôi, đều tin tuyệt đối vào sự dẫn dắt trực tiếp của Đức Chúa Trời. Những người từ buổi nhóm của chúng tôi ra đi để thi hành công tác tôn giáo dài ngày — và có rất nhiều chuyến đi như thế đã được thực hiện — luôn dường như được chọn trực tiếp cho những sứ mạng hệ trọng ấy chẳng khác gì các đấng tiên tri thuở xưa. Xa nhất trong ký ức, tôi còn thấy các Bạn Hữu ngồi trò chuyện với bà tôi về một ‘gánh nặng’ nào đó đang ‘đè nặng trên họ’, và cả sự việc dường như hệ trọng như thể họ đã được một vị vua trần gian gọi đến để điều hành công việc của cả một đế quốc. Chính phần nào những trường hợp được Đức Chúa Trời tuyển chọn này, cùng với ấn tượng thường xuyên rằng Đức Chúa Trời đang dùng những người tôi quen biết ấy làm sứ giả của Ngài, đã khiến tôi tin chắc đến thế rằng chúng tôi là dân được chọn của Ngài. Dù sao đi nữa, tôi đã lớn lên với ý tưởng ấy in sâu trong lòng.”

Tôi tin rằng mọi “Bạn Hữu” trẻ trong giới mà tôi thuộc về đều sẽ thừa nhận có cùng những cảm nghĩ ấy. Chúng tôi là “dân được chọn” của Đức Chúa Trời, và vì thế, thuộc về một tầng lớp quý tộc tôn giáo thật chẳng kém bất cứ tầng lớp quý tộc trần gian nào; và tôi không tin có bá tước hay công tước nào từng hãnh diện về địa vị quý tộc trần gian của mình hơn chúng tôi hãnh diện về địa vị quý tộc thiên thượng của mình.