Chương 3 · 13 phút đọc · 17 phút nghe
Tuổi Thơ Quaker Của Tôi
Bên cạnh ảnh hưởng của cha mẹ trên đời sống thơ ấu của tôi là ảnh hưởng của Hội tôn giáo mà tôi là thành viên “từ lúc lọt lòng”. Tôi không nghĩ mình có thể diễn tả bằng lời ảnh hưởng ấy mạnh mẽ và thấm khắp đến mức nào. Mọi lời nói, ý nghĩ và hành động trong đời chúng tôi đều đẫm chất đạo Quaker. Chưa một giây phút nào chúng tôi thoát ra khỏi nó.
Không phải chúng tôi muốn thoát, vì chúng tôi chẳng biết điều gì khác; nhưng như câu chuyện của tôi sẽ cho thấy, từng chút ý thức của chúng tôi đều thấm nhuần và bị nó chiếm hữu. Mỗi ngày tôi cảm tạ Đức Chúa Trời vì đó là một ảnh hưởng công chính và nâng cao con người đến thế.
Nhưng dù có sức mạnh bao trùm như vậy trong đời chúng tôi, đạo Quaker thời tôi không tạo ảnh hưởng bằng nhiều sự dạy dỗ bề ngoài. Một trong những niềm tin sâu xa nhất của đạo là sự dạy dỗ trực tiếp, bên trong, của Đức Thánh Linh cho từng linh hồn, và điều này khiến người ta ngần ngại dạy dỗ nhiều bằng môi miệng loài người. Người Quaker tin theo nghĩa đen lời tuyên bố của Sứ đồ Giăng rằng có “sự sáng thật, khi đến thế gian soi sáng mọi người”, và giáo huấn nền tảng của họ là “Sự Sáng” ấy, nếu được trung tín tìm kiếm và vâng theo, sẽ dẫn mỗi người vào mọi lẽ thật. Vì vậy, họ cảm thấy rằng chen vào bằng bất cứ sự dạy dỗ thuần túy nào của loài người là xen ngang giữa linh hồn với Đấng Dẫn Đường và Thầy Dạy Thiên Thượng của nó. Họ dạy chúng tôi lắng nghe và vâng theo tiếng phán của Đức Chúa Trời trong linh hồn mình, và họ tin rằng nếu chúng tôi làm như vậy theo hết sự hiểu biết tốt nhất của mình, thì Đấng Dẫn Đường Thiên Thượng sẽ dạy chúng tôi mọi điều cần biết về giáo lý hay tín điều.
Có một điều gì đó thật cao cả trong sự tôn trọng cá tính con người như thế. Nó để mỗi linh hồn hoàn toàn độc lập trước Đấng Tạo Hóa của mình, sẵn sàng được chính Ngài dạy dỗ trực tiếp, không có sự can thiệp của bất cứ con người nào, trừ khi người ấy được chính Ngài soi dẫn. Và dù trong những ngày niên thiếu tôi chưa ý thức mà diễn đạt điều này thành lời, thì bầu không khí nó tạo ra, cùng phẩm giá cá nhân nó ban cho mọi linh hồn con người — dù khôn ngoan hay chất phác, giàu hay nghèo, có học hay thất học, già hay trẻ — đã khiến mỗi chúng tôi ngay từ thuở nhỏ nhất cảm nhận một sự độc lập nội tâm vương giả mà không ai, kể cả cha mẹ chúng tôi, có thể chạm đến.
Khi Kinh Thánh được đọc cho chúng tôi nghe, điều thường xuyên diễn ra, nhất là vào những buổi chiều “Ngày Thứ Nhất”, hầu như không bao giờ có ai cố gắng giải thích. Thay vào đó, khi đọc xong luôn có vài khoảnh khắc im lặng sâu lắng, để “Ánh Sáng Bên Trong”, nếu đó là Ý Muốn Thiên Thượng, có thể bày tỏ cho chúng tôi ý nghĩa của những gì vừa đọc. Tuy vậy, tôi e rằng riêng tôi khi ấy vẫn còn quá mê ngủ nên chẳng mấy khi được bày tỏ điều gì. Nhưng thời tôi, cảm nhận này trong vòng người Quaker mạnh mẽ đến nỗi đối với tôi, sự dạy dỗ tôn giáo trực tiếp từ môi miệng loài người, trừ lời giảng được soi dẫn, luôn có vẻ là thuộc về thế gian — thật là thế tục. Tôi cảm thấy điều ấy chỉ tốt cho “người thế gian”, là những người vì không biết gì về ánh sáng bên trong nên buộc phải tìm sự dạy dỗ từ bên ngoài. Thật vậy, mọi sự giải nghĩa Kinh Thánh, trừ những gì có thể được soi dẫn trực tiếp, đều bị xem là thế tục; còn các lớp học Kinh Thánh và trường Chúa Nhật bị coi là nơi giải trí thế tục mà không người Quaker chân chính nào nên lui tới. Sự dạy dỗ dành cho chúng tôi phải đến, không phải từ môi miệng của các thầy dạy loài người, mà từ tiếng nói bên trong của chính Thầy Dạy Thiên Thượng.
Ở điểm này, các Bạn Hữu thuở ban đầu chỉ tin điều mà Thánh Augustine đã dạy khi ông nói: “Chính Thầy bên trong là Đấng dạy dỗ, chính sự soi dẫn là điều dạy dỗ; nơi nào thiếu sự soi dẫn và sự xức dầu, thì những lời từ bên ngoài có nện vào cũng vô ích.”
Vì thế, lời giảng của họ phần lớn là những lời khuyên giục hãy lắng nghe “tiếng nói bên trong” ấy, và vâng theo khi đã nghe; và suốt thời niên thiếu, chưa một lần nào tôi nhớ mình từng nghe một kiểu giảng nào khác. Tuy nhiên, không phải là không có cả những bài giảng về giáo lý, nếu như tôi có tai mà nghe; nhưng thực tế là cho đến năm mười sáu tuổi, chẳng có câu hỏi tôn giáo nào chiếm chỗ trong tâm trí tôi, ngoại trừ một xác tín áp đảo rằng bằng cách này hay cách khác, tôi phải xoay xở để trở nên ngoan. Tôi chỉ sống trong thế giới tuổi thơ lạ lùng, huyền bí ấy, cách thật xa “thế giới người lớn” bao quanh nó, nơi mọi thứ bên ngoài dường như chỉ là một cảnh tượng thoáng qua. Trong thế giới của tôi, mọi sự đều rõ ràng và đơn sơ, chẳng cần phải thắc mắc gì. Những người lớn quanh tôi dường như có những mối quan tâm lố bịch và những nỗi phiền muộn ngớ ngẩn của họ, nhưng những điều ấy chẳng là gì đối với tôi trong cõi mê hoặc của mình.
Đôi khi, lúc một trong những người lớn ngớ ngẩn ấy gợi ý rằng sẽ có ngày chính tôi cũng thành người lớn, thì một nỗi nhói đau ập đến với tôi trước ý nghĩ khủng khiếp đó, và tôi quyết tâm hoãn cái ngày đen tối ấy càng lâu càng tốt bằng cách không chịu búi tóc ra sau gáy, hay để váy dài quá đầu gối. Tôi có ý nghĩ rằng người lớn cũng muốn sống đời trẻ con, chơi trò trẻ con, và vui đùa kiểu trẻ con y như chúng tôi, chỉ có điều là có một luật lệ cấm họ làm vậy. Và khi người ta nói trước mặt tôi về sự cần thiết phải “vác thập tự giá” khi mình lớn lên, tôi tưởng họ muốn nói rằng mình sẽ phải thôi trèo cây, lăn vòng, chạy đua, hay đi trên đầu hàng rào, dù suốt thời gian đó mình vẫn muốn làm những việc ấy như xưa; và lòng con trẻ của tôi thường đầy một niềm thương hại sâu xa cho những người lớn khốn khổ, bất hạnh quanh mình.
Tôi là một đứa trẻ hoang dã, tính tình bộp chộp, và cho đến năm mười sáu tuổi chẳng là gì khác ngoài một đứa trẻ vô tư, vô trách nhiệm, quyết tâm tận hưởng hết mọi niềm vui có thể có trong đời, và không hề có chút tự ý thức bệnh hoạn vốn thường là nỗi dày vò của biết bao người trẻ.
Sự thật là, theo như tôi còn nhớ, tôi hầu như chưa bao giờ nghĩ đến bản thân mình như một con người riêng biệt. Bây giờ những người bạn cũ kể với tôi rằng hồi ấy tôi được xem là một cô gái rất xinh, nhưng tôi chẳng hề biết. Câu hỏi về dung mạo của mình chưa bao giờ nảy ra trong đầu tôi. Câu hỏi duy nhất thật sự khiến tôi quan tâm là chuyện vui chơi, còn mình trông thế nào, hay người ta nghĩ gì về mình, là những điều dường như chẳng dính dáng gì đến tôi cả.
Tôi nhớ rõ lần đầu tiên những câu hỏi như thế len vào lòng mình, và cách tôi phẫn nộ gạt chúng đi. Tôi nghĩ khi ấy tôi khoảng mười một tuổi. Mẹ sai tôi vào phòng khách để gặp mấy người bạn của bà đã hỏi thăm tôi. Chẳng chút sợ hãi, tôi bỏ dở bài học và đi về phía phòng khách; thì bỗng nhiên, ngay lúc sắp bước vào, tôi hoàn toàn bất ngờ và sững sờ vì một cơn rụt rè ập đến. Trước đó tôi chưa từng có cảm giác này, và tôi thấy nó khó chịu vô cùng. Và khi xoay nắm cửa, tôi tự nhủ: “Thật là lố bịch.
Sao mình lại phải sợ những người trong kia? Mình chắc chắn họ sẽ không bắn mình, và mình cũng chẳng tin họ sẽ nghĩ gì về mình; mà dù họ có nghĩ, thì cũng chẳng hại gì, và mình nhất quyết không sợ.” Vừa nói vậy, tôi cố ý ném sự rụt rè ra sau lưng và mạnh dạn bước vào phòng, để nó lại hết bên ngoài cánh cửa.
Tôi đã khám phá ra, dù khi ấy chưa đủ hiểu biết để diễn đạt thành lời, rằng sự rụt rè chẳng qua chỉ là nghĩ về chính mình, và quên mình đi là phương thuốc chắc chắn; và tôi không nhớ mình từng thật sự khổ vì rụt rè thêm lần nào nữa. Nếu nó có đến, tôi chỉ việc ném nó ra sau lưng như lần đầu, và theo đúng nghĩa đen là không thèm để ý đến nó.
Vậy, theo như tôi còn nhớ, đời tôi cho đến năm mười sáu tuổi, khi sự thức tỉnh tôn giáo đến với tôi, hoàn toàn là đời sống vô tư lự của một đứa trẻ. Sự tự soi xét nội tâm và sự xét mình là những điều tôi chẳng biết gì, còn những câu hỏi tôn giáo thì tôi chưa hề mơ tới. Nhìn lại, tôi kinh ngạc vì một con người vô tư lự đến thế lại được gìn giữ khỏi những tội lỗi bộc phát như tôi đã được, nhưng tôi nhận biết rằng về điều này tôi phải cảm tạ bầu không khí Quaker cao cả, bao trùm mọi sự, đầy sự tốt lành và công chính mà tôi đã sống trong đó, và chính bầu không khí ấy khiến mọi sự bộc phát như thế gần như không thể xảy ra.
Tôi đã nói về Hội Thánh nơi tôi sinh ra như một hội tôn giáo. Thời tôi còn nhỏ, nó luôn được gọi là “Hội Tôn Giáo Của Các Bạn Hữu”, và chẳng bao giờ, dù tình cờ, được gọi như bây giờ người ta thường gọi, là “Hội Thánh Quaker”.
Những người Quaker đầu tiên có một lời chứng mạnh mẽ chống lại việc tự gọi mình là một Hội Thánh, vì họ không coi mình là một Hội Thánh theo bất cứ nghĩa loại trừ hay bao gồm nào của từ ấy. Theo quan điểm của họ, Hội Thánh là thân thể vô hình gồm những người tin thuộc về mọi tín điều và mọi dân tộc, còn họ, với tư cách là “các Bạn Hữu”, chỉ là một “Hội” ở bên trong Hội Thánh hoàn vũ vô hình vĩ đại ấy.
Họ lấy tên mình từ lời Chúa chúng ta trong Giăng 15:14–15: “Ví thử các ngươi làm theo điều ta dạy, thì các ngươi là bạn hữu ta. Ta chẳng gọi các ngươi là đầy tớ nữa, vì đầy tớ chẳng biết điều chủ mình làm; nhưng ta đã gọi các ngươi là bạn hữu ta, vì ta từng tỏ cho các ngươi biết mọi điều ta đã nghe nơi Cha ta.” Mục đích duy nhất trong đời họ là làm mọi điều Chúa truyền dạy, và vì thế họ tin rằng mình đã được nhận vào vòng thân hữu thánh khiết của tình bạn Thiên Thượng này. Ban đầu họ hoàn toàn không có ý lập một giáo phái riêng, nhưng trong suy nghĩ của họ, sự kết hợp của họ chỉ là một hội của những người bạn (không viết hoa chữ H cũng chẳng viết hoa chữ B), cùng nhóm lại để chia sẻ với nhau như những người bạn những sự mặc khải Thiên Thượng được ban cho mỗi người, và để khích lệ nhau gắng sức theo đuổi sự công chính mà tình bạn Thiên Thượng đòi hỏi.
Việc “hội của những người bạn” này dần dần tự khoác lấy mạo từ xác định và chữ viết hoa, trở thành “Hội Tôn Giáo Của Các Bạn Hữu”, rồi phát triển thành một giáo phái riêng, theo tôi nghĩ, là kết quả tất yếu của mọi phong trào như thế. Nhưng đối với tôi, điều đó luôn có vẻ là một sự sa sút khỏi tính đơn sơ và phổ quát của ý tưởng ban đầu.
Tên gọi Quaker được gán cho họ từ những ngày đầu, vì khi giảng trong các Buổi Nhóm, người ta thấy họ “quake” — tức run rẩy hay rung động — dưới điều mà họ tin là quyền năng của Đức Thánh Linh. Chính tôi, ngay cả trong những thời yên ả hơn khi còn bé, vẫn thường thấy những người giảng đạo trong các Buổi Nhóm của chúng tôi run rẩy từ đầu đến chân, và tôi thú nhận rằng tôi luôn cảm thấy những sứ điệp được truyền ra trong tình trạng ấy có một sự soi dẫn và sự xức dầu đặc biệt riêng, vượt xa mọi sứ điệp khác. Thật vậy, nếu một người giảng đạo không có ít nhất đủ sự “run rẩy” này để tim đập dồn và chân run lên, thì nhiều người không coi người ấy thật sự có “sự kêu gọi” vào chức vụ giảng đạo; vì vậy, chẳng lạ gì khi tên “Quaker” đã dính chặt vào hội.
Nhưng cái tên do chính họ chọn thì hay hơn nhiều, và diễn tả đúng hơn nhiều con người thật của họ. Rốt cuộc, sự “run rẩy” chỉ là một chi tiết phụ trong tôn giáo của họ, còn tình thân hữu mới chính là cốt lõi. Vì tin mình là bạn hữu của Đức Chúa Trời, họ nhận biết rằng mình phải là bạn, theo nghĩa chân thật nhất, của mọi tạo vật Ngài đã dựng nên. Họ tin theo nghĩa đen rằng Ngài đã làm cho muôn dân sanh ra bởi chỉ một người, và vì thế mọi người đều là anh em của họ. Không ai có thể không nhận ra ý thức về tình bạn phổ quát ấy xuyên suốt mọi sự thờ phượng và công việc của hội; và riêng tôi, điều đó đã khắc sâu vào đời sống thơ ấu của tôi đến nỗi cho đến ngày nay, là thành viên của Hội Bạn Hữu đối với tôi có nghĩa là làm bạn của mọi người. Và hễ ở đâu trên thế giới có sự áp bức hay đau khổ, tôi theo bản năng tin chắc rằng trong số những người đầu tiên vội vã đến cứu giúp sẽ có một ủy ban của Hội Bạn Hữu.
Thật vậy, họ có một ủy ban thường trực họp định kỳ để xem xét những trường hợp bị đối xử bất công và lâm cảnh túng thiếu, và nó được gọi bằng một cái tên đầy ý nghĩa: “Buổi Nhóm Vì Những Người Đau Khổ”. Hội này đang là, và xưa nay luôn là, bạn của mọi người bị áp bức. Vì thế, trong khi thế giới bên ngoài thường gọi họ là “người Quaker”, tôi mừng vì chính họ đã kiên định giữ lấy cái tên thân thương là “các Bạn Hữu”.