Chương 16 · 17 phút đọc · 22 phút nghe
Đức Tin Bị Che Khuất
Sự tự xét mình bệnh hoạn này kéo dài, lúc nồng nhiệt lúc nguội lạnh, cho đến khi tôi lấy chồng năm mười chín tuổi. Nó chẳng đem lại kết quả gì, và xét theo bản chất của sự việc, nó cũng không bao giờ có thể đem lại kết quả gì. Đó là một thứ tôn giáo xoay quanh bản thân, hoàn toàn không dính dáng gì đến những sự thật thiêng liêng. Giờ đây tôi thấy rằng thật là một sự thương xót khi cuộc hôn nhân của tôi, cùng với đời sống mới và những mối quan tâm rộng lớn hơn mà tôi được bước vào, ít nhiều đã kéo sự chú ý của tôi sang những hướng khác, khiến những xúc động và cảm giác tôn giáo của tôi lùi lại phía sau một thời gian, để rồi về sau tâm trí tôi được tự do nhìn đời sống tôn giáo theo một cách hoàn toàn khác.
Tuy vậy, tôi tin rằng những trải nghiệm của tôi trong những năm ấy đã có ích theo một phương diện: chúng dạy tôi không bao giờ khuyến khích những người trẻ mà tôi quen biết sống bất cứ thứ đời sống nội tâm nào chỉ biết đắm mình vào bản thân. Sự đắm mình vào bản thân luôn là một cám dỗ đối với người trẻ, và nếu tôn giáo của họ thuộc loại làm tăng thêm sự đắm mình ấy, thì tôi cho rằng đó là một sai lầm nghiêm trọng. Nếu được làm theo ý mình, tôi sẽ gạt bỏ hoàn toàn toàn bộ vấn đề cảm giác và xúc động trong đời sống tôn giáo.
Cảm giác thì hẳn nhiên vẫn sẽ có, nhưng tuyệt đối không được nương cậy vào chúng, cũng không được xem chúng, dù theo nghĩa nào, là thước đo hay tiêu chuẩn cho tôn giáo của mình. Phải gạt chúng hoàn toàn ra khỏi mọi sự tính toán. Bạn có thể cảm thấy tốt hay cảm thấy tệ, nhưng cả cảm giác tốt lẫn cảm giác tệ đều không ảnh hưởng gì đến điều có thật. Nó có thể ảnh hưởng đến sự an ủi bạn có được trong điều ấy, nhưng chẳng liên quan gì đến tính chân thật của điều ấy. Nếu Đức Chúa Trời yêu bạn, thì xét về chính sự thật ấy, việc bạn có cảm thấy Ngài yêu bạn hay không cảm thấy cũng chẳng hề gì; dù rằng, như tôi đã nói, nó ảnh hưởng đáng kể đến sự an ủi của bạn. Dĩ nhiên, nếu bạn thật sự tin rằng Ngài yêu bạn, bạn không thể không vui mừng về điều đó; nhưng nếu bạn bắt niềm tin của mình phải lệ thuộc vào cảm giác vui mừng, thì bạn đang đảo ngược trật tự của Đức Chúa Trời theo cách vô vọng nhất.
Tôi rất thích câu chuyện về Luther, khi ma quỷ hỏi ông: “Luther, ngươi có cảm thấy mình là con của Đức Chúa Trời không?” và Luther đáp: “Không, ta chẳng cảm thấy gì cả, nhưng ta biết điều đó. Ớ Sa-tan, hãy lui ra đằng sau ta.”
Suốt những năm tháng vật lộn với cảm giác của mình, tôi chưa bao giờ làm cho chúng trở nên như tôi nghĩ chúng phải là; và hậu quả là phần tôn giáo trong đời tôi trở thành một nỗi khổ sở. Nhưng sau khi tôi học biết rằng những sự thật của tôn giáo quan trọng hơn nhiều so với cảm giác của tôi về những sự thật ấy, và vì thế đã thôi nhìn vào cảm giác của mình, chỉ tìm cách khám phá những sự thật, thì tôi luôn luôn vui vẻ trong đời sống tôn giáo, và chẳng cần cố gắng gì, tôi có được chính những cảm xúc yêu mến Đức Chúa Trời, cùng sự an nghỉ, bình an và vui mừng trong linh hồn mà trước kia tôi đã cố gắng khơi dậy một cách vô ích biết bao. Không lời nào diễn tả được tôi coi điều này là hệ trọng đến mức nào, cũng như từ khi tự mình khám phá ra nó, tôi đã khao khát biết bao làm cho mọi người khác cũng thấy được.
Nhiều năm sau khi mọi sự đã trở nên sáng tỏ với tôi, một trong các con tôi đến với tôi, rõ ràng đang rất bối rối, và hỏi: “Mẹ ơi, khi mình hư thì Đức Chúa Trời mất bao lâu mới tha cho mình?”
“Ngài chẳng mất đến một phút,” tôi đáp.
“Ồ,” con bé nói, “con không tin vậy đâu. Con nghĩ mình phải ăn năn buồn rầu nhiều ngày trước đã, rồi phải xin Ngài thật dễ thương, thật ngoan, rồi may ra Ngài mới tha cho mình.”
“Nhưng con gái à,” tôi nói, “Kinh Thánh chép rằng nếu chúng ta xưng tội mình, thì Ngài là thành tín công bình để thatội cho chúng ta, ngay tức khắc.”
“Vậy thì,” con bé nói, “dù năm mươi cuốn Kinh Thánh nói thế con cũng không tin, vì con biết là mình phải buồn rầu ăn năn một thời gian khá lâu, rồi phải xin Đức Chúa Trời thật dễ thương, rồi phải đợi cho đến khi Ngài sẵn lòng tha cho mình.”
Tôi thấy chuyện này thật sự nghiêm trọng, nên tôi bế con lên lòng, mở Kinh Thánh ra và bảo con đọc to câu Kinh Thánh tôi vừa trích, rồi giải thích cho con rằng Đức Chúa Trời yêu chúng ta đến nỗi đã sai Con Ngài đến chết thay cho chúng ta, và vì lòng yêu thương ấy, Ngài luôn sẵn sàng thathứ cho chúng ta ngay giây phút chúng ta cầu xin, cũng như các bà mẹ luôn sẵn sàng thathứ cho con mình ngay khi con muốn được tha.
Cuối cùng đứa bé đã tin, và chắp đôi bàn tay nhỏ xíu lại, con nói bằng giọng bé nhỏ đầy cung kính: “Lạy Chúa Giê-xu yêu dấu, con muốn Chúa tha cho con ngay bây giờ hết mọi điều hư của con, và con chắc chắn luôn là Chúa sẽ tha, vì Chúa yêu con.” Rồi con nhảy xuống khỏi lòng tôi và chạy đi, reo hò vui vẻ với niềm hớn hở trẻ thơ.
Con gái bé nhỏ của tôi vui vì đã tìm ra một sự thật đáng vui và tin vào nó. Nhưng trong cách nhìn ban đầu, con chỉ nói lên ý tưởng tự nhiên của lòng người. Tất cả chúng ta, cũng như con bé, đều cảm thấy rằng mình phải đến với Đức Chúa Trời trong sự nghi ngại và rụt rè lớn lao, như đến với một Đấng mà mình biết rất ít và sợ hãi rất nhiều; và rằng ân huệ của Ngài hoàn toàn tùy thuộc vào vẻ đẹp và sự thích đáng của những xúc động nơi chúng ta, cùng với nghi thức chỉnh tề trong cách chúng ta đến gần Ngài.
Được “vững lòng đến gần ngôi ơn phước, hầu cho được thương xót và tìm được ơn để giúp chúng ta trong thì giờ có cần dùng” là điều chỉ có thể xảy ra với linh hồn đã được đưa vào sự quen biết thật sự với lòng nhân từ của Đức Chúa Trời.
Tuy nhiên, suốt những năm tháng mà tôi đang kể, từ mười sáu đến hai mươi sáu tuổi, tôi chẳng biết gì về điều này. Đối với tôi, Đức Chúa Trời là một Đấng xa xôi, không thể đến gần, mà dù tôi đã tìm kiếm khắc khoải và đau đớn đến đâu, tôi vẫn hoàn toàn không tìm được Ngài. Tôi không hề có chút khái niệm nào về ý nghĩa của câu “Đức Chúa Trời là sự yêu thương”. Trong ý nghĩ của tôi, Ngài là một ông chủ khắt khe và ích kỷ, có lẽ nếu người ta tạo được những cảm xúc và cách cư xử vừa lòng Ngài thì Ngài mới chịu để mắt chút ít đến nhu cầu của con cái Ngài, nhưng phần lớn thời gian Ngài mải mê với những suy nghĩ về vinh hiển của chính Ngài, về sự kính trọng và tôn sùng mà người ta phải dành cho Ngài, đến nỗi hầu như không thể nào được Ngài đoái hoài, trừ khi đạt đến một mức độ hoàn hảo vượt quá sức loài người.
Đối với tôi, Ngài dường như là một Bạo Chúa ích kỷ tột bậc, nắm số phận tôi trong tay, nhưng chỉ quan tâm đến tôi tùy theo mức tôi có thể làm tăng thêm sự tôn trọng và vinh hiển cho Ngài.
Về lòng vị tha đầy yêu thương và tuyệt đẹp của Ngài, điều mà về sau tôi sẽ khám phá, thì suốt những năm ấy tôi không hề thoáng thấy dù chỉ mờ nhạt nhất. Hơn nữa, cách duy nhất tôi biết để có thể chắc rằng Thần Linh không thể đến gần ấy thật sự hạ mình lắng tai, dù chỉ một chút, nghe tiếng kêu cầu của con cái Ngài, là phải có một thứ cảm giác nào đó ở bên trong về điều ấy. Vì vậy, mỗi khi tôi sùng đạo, toàn bộ năng lực của tâm hồn tôi đều dồn vào nỗ lực, như tôi đã nói, để đạt được bằng một cách huyền bí nào đó cái cảm giác bên trong cần thiết này.
Lối tự xét nội tâm mà tôi đã thấm nhiễm từ sự dạy dỗ của người Quaker dễ dẫn đến sự tự xét mình liên tục thuộc loại khó khăn nhất, vì đó không phải là xét những hành động cho bằng xét những xúc động của mình. Và khi nghĩ đến việc những xúc động của chúng ta thất thường biết bao, và chúng tùy thuộc biết bao vào tình trạng sức khỏe, vào thời tiết, hay vào ảnh hưởng của tâm trí người khác, thì theo tôi, chẳng có việc gì tai hại hơn việc buông mình vào lối tự xét mình như thế. Không thể tìm được thước đo nào kém đáng tin cậy hơn về tình trạng thuộc linh của một người cho bằng thước đo mà chính những xúc động bên trong của người ấy đưa ra.
Nhưng tôn giáo của tôi trong những năm từ mười sáu đến hai mươi sáu tuổi chẳng là gì khác hơn một tôn giáo cố gắng để cảm thấy; và vì tôi là một con người rất tự nhiên, khỏe mạnh, nên cảm giác của tôi khó mà ủy mị hay mộ đạo được. Những nỗ lực quằn quại, vô ích mà tôi đã kể nhằm nâng chúng lên đúng cung bậc tôn giáo là điều đáng thương khi nghĩ lại.
Linh hồn tôi khao khát Đức Chúa Trời, nhưng tôi không thể tìm thấy Ngài. Ngay cả niềm an ủi của sự cầu nguyện cũng bị khước từ đối với tôi, vì như tôi đã nói, tôi đã thấm nhiễm ý tưởng rằng người ta không thể cầu nguyện cách đẹp lòng Chúa nếu không cảm thấy bên trong mình ân huệ của Đấng Thiêng Liêng, và rằng mọi lời cầu nguyện dâng lên mà không có cảm nhận ấy thật ra là một sự nhạo báng, thậm chí có lẽ còn là một tội lỗi. Và vì cảm nhận bên trong về ân huệ của Đức Chúa Trời chính là điều tôi đang tìm cách đạt được, vậy mà tôi lại không được cầu xin điều đó cho đến khi tôi có nó trước đã, nên tôi dường như bị quăng ra, bơ vơ và tuyệt vọng, giữa bóng tối thê lương.
Điều Kinh Thánh nói về tình yêu của Đức Chúa Trời hoàn toàn chỉ là chuyện thứ yếu so với điều tôi có thể cảm thấy về nó; thật vậy, theo chỗ tôi còn nhớ được, tôi chẳng hề để ý gì đến Kinh Thánh cả. “Tôi cảm thấy thế nào?”
chứ không phải “Đức Chúa Trời phán gì?” là tiếng kêu hằng ngày của tôi. Tôi giống như một tội phạm đứng trước mặt quan tòa, thay vì lo lắng xem quan tòa cảm thấy thế nào về mình, thì lại dồn hết sức lực để xem mình cảm thấy thế nào về quan tòa.
Khó mà tưởng tượng nổi một thái độ tâm hồn nào vừa lố bịch vừa đáng thương hơn thế. Vậy mà dường như chẳng ai trong số những người tôi tìm đến hỏi về vấn đề này hiểu biết hơn tôi; và tôi cứ chới với trong tuyệt vọng, sợ không dám buông bỏ những cuộc vật lộn thuộc linh kẻo bị hư mất đời đời, mà vẫn nhận biết rằng chúng chẳng giúp ích gì; và tôi liên tục bị cám dỗ trách móc Đức Chúa Trời vì Ngài làm ngơ trước tiếng kêu cầu của tôi.
Tôi giống như một người quỳ trong căn phòng tối, tuyệt vọng cầu xin ánh sáng, mà không biết rằng bên ngoài mặt trời đang chiếu rạng, và chỉ cần mở cửa sổ ra là ánh sáng sẽ tràn vào. Xét theo bản chất của sự việc, ánh sáng, dù trong thế giới vật chất hay thế giới thuộc linh, không thể tự mình phát sinh ra được. Tôi đã bắt tay làm việc theo một cách hoàn toàn sai. Tôi cố cảm thấy trước khi biết, và thay vì đặt cảm giác mình trên nền tảng sự hiểu biết, tôi lại tìm cách đặt sự hiểu biết mình trên nền tảng cảm giác.
Điều đó cũng hệt như một người muốn đi đến một nơi nào đó, bước vào nhà ga xe lửa đầu tiên mình gặp, rồi chẳng hỏi han gì, ngồi vào toa tàu đầu tiên ở gần đó, rồi nhắm mắt lại và cố cảm nhận xem mình có lên đúng chuyến tàu hay không. Chẳng người tỉnh táo nào lại làm một việc ngu xuẩn như vậy. Thế mà đó chính xác là điều tôi đang làm trong đời sống tôn giáo của mình. Tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc thử tìm hiểu những sự thật của tôn giáo. Tôi thậm chí còn không biết là có những sự thật nào để tìm hiểu. Đối với tôi, mối quan hệ giữa tôi với Đức Chúa Trời dường như hoàn toàn là chuyện cảm xúc của tôi đối với Ngài, chứ chẳng hề là chuyện cảm xúc của Ngài đối với tôi; và vì thế mọi năng lực tôn giáo tôi có đều dồn vào việc khơi dậy những cảm xúc cần thiết ấy.
Dĩ nhiên, đó là một nhiệm vụ bất khả thi, và thời gian trôi qua, dù tôi gắng sức bao nhiêu những cảm xúc đúng đắn vẫn không đến, nên tôi càng ngày càng nản lòng. Cuối cùng, khi tôi khoảng hai mươi ba, hai mươi bốn tuổi, tôi thấy mình bị đẩy vào sự vô tín hoàn toàn. Tôi lập luận rằng nếu thật sự có một Đức Chúa Trời ở đâu đó, thì hẳn Ngài đã ban cho tôi một lời đáp nào đó cho tất cả những cuộc vật lộn lâu dài và thathiết của tôi; và vì Ngài chẳng đưa ra dấu hiệu nào, nên Ngài không thể nào hiện hữu.
Hơn nữa, khi lớn lên, tôi bắt đầu hiểu biết thêm phần nào về tình trạng khủng khiếp của mọi sự trên thế gian vì tội lỗi; và những bằng chứng hiển nhiên mà tôi dường như thấy được về một cuộc sáng tạo bất toàn trong đời sống của chính tôi và của người khác, nơi thất bại thường là quy luật còn thành công chỉ là ngoại lệ, đối với tôi dường như không thể dung hòa với ý niệm về một Đấng Tạo Hóa khôn ngoan và sáng suốt, huống chi là một Đấng Tạo Hóa nhân lành, như người ta đã bảo tôi phải tin. Và dần dần cuộc sáng tạo đối với tôi dường như là một sự thất bại thảm hại đến nỗi tôi cảm thấy bị dồn đến kết luận rằng hoặc chính một Đức Chúa Trời độc ác đã tạo dựng chúng ta, hoặc chúng ta hoàn toàn không được Đức Chúa Trời tạo dựng, mà bởi một quyền lực xấu xa, hiểm độc nào đó chống nghịch Ngài.
Trong nhật ký của tôi, ngày 5 tháng Mười Một năm 1855, tôi đặt đầu bài viết bằng mấy chữ đầy điềm gở sau đây: “Đức Tin Bị Che Khuất.” “Năm vừa qua đã chứng kiến một sự thay đổi lớn trong tôi. Mọi năng lực trong bản chất tôi đều đã được đánh thức hoàn toàn. Tôi cảm thấy tâm trí mình mở rộng ra và đã ý thức được một sự tăng trưởng trí tuệ thật sự và nhanh chóng. Tôi đi từ giai đoạn trải nghiệm này sang giai đoạn khác, bỏ lại sau lưng hết chỗ đứng này đến chỗ đứng khác, và giờ đây tôi đang ở — đâu! Ôi Đấng Christ, ước gì tôi thật sự biết là ở đâu!
Một chuỗi lập luận không thể tránh được về ý chí tự do đã làm lung lay mọi chỗ đặt chân, và tôi không biết phải nương tựa nơi đâu, nếu quả thật còn có chỗ nào để nương tựa. Tôi chẳng hề lường trước kết quả, nhưng những ý nghĩ và lập luận cứ từ từ vây quanh đức tin của tôi và lao vào đập phá nó, cho đến cuối cùng, bằng một cú sốc bất ngờ, nó đã sụp đổ; và tôi hư mất rồi!
Mọi sự đến với tôi như thế này. Lòng nhân từ chắc chắn là một thuộc tính tất yếu của Đấng Toàn Năng. Người ta bảo chúng ta rằng tình yêu của Ngài vượt xa tình yêu của cha mẹ trần gian hơn rất nhiều so với những gì chúng ta có thể tưởng tượng. Nhưng điều đó hoàn toàn mâu thuẫn với giả định rằng Ngài có thể biết trước số phận của những con người Ngài tạo dựng. Vì dĩ nhiên, nếu Ngài biết, lòng nhân từ của Ngài sẽ không cho phép Ngài tạo dựng ai khác ngoài những con người được định sẵn cho hạnh phúc đời đời. Vậy thì Ngài không thể là Đấng toàn tri.
Hơn nữa, nếu Ngài toàn năng, như người ta bảo chúng ta, thì Ngài hẳn đã điều chỉnh bản chất con người sao cho ít ra công cuộc cứu rỗi bớt khó khăn hơn và xảy ra thường xuyên hơn nhiều. Vậy thì Ngài không thể vừa là Đấng yêu thương trọn vẹn lại vừa là Đấng quyền năng trọn vẹn. Thiếu một trong hai điều này, Ngài không còn là Đức Chúa Trời nữa. Hoặc Ngài đã khởi động một sức mạnh sáng tạo mà Ngài không thể kiểm soát cũng không thể chấm dứt, và ngay từ đầu Ngài đã làm công việc của mình một cách bất toàn và mù quáng đến nỗi hậu quả thật tai hại khủng khiếp; hoặc Ngài chẳng có liên quan gì đến cuộc sáng tạo, và chúng ta được tạo dựng bởi một Quyền Lực khác, một Quyền Lực xấu xa.
Lại thêm một kết luận nữa buộc tôi phải chấp nhận. Sự công bình là một thuộc tính tất yếu khác của một Đức Chúa Trời nhân lành. Nhưng thật hoàn toàn bất công nếu giờ đây chúng ta phải chịu hậu quả từ sự sa ngã của A-đam, giả như từng có một việc như thế. Vậy chúng ta buộc phải gạt bỏ khả năng một Đấng Tạo Hóa công bình lại bắt những con người độc lập phải chịu khổ đời đời vì tội lỗi của nhau. Mặt khác, lòng nhân từ không thể cho phép tạo dựng những bản chất vốn gian ác từ trong bẩm sinh, còn sự công bình thì không thể dự phần vào việc trừng phạt chúng.
Không có lối thoát! Hàng ngàn câu hỏi ùa đến từ mọi phía. Tôi là một kẻ hoài nghi!”