Chương 12 · 12 phút đọc · 16 phút nghe
Lời Chứng Của Hội Bạn Hữu Chống Lại Tiểu Thuyết, Âm Nhạc Và Nghệ Thuật
Một điểm khác nêu ra trong chính Câu Hỏi Xét Mình thứ ba ấy cũng gây cho chúng tôi không ít phiền toái: đó là câu hỏi liệu các Bạn Hữu có cẩn thận nuôi dạy con cái mình trong việc “thường xuyên đọc Kinh Thánh, và ngăn giữ chúng khỏi đọc những sách độc hại” hay không. Các Bạn Hữu thời ấy coi mọi loại truyện hư cấu đều là “độc hại”. Về điểm này, mẹ chúng tôi rất nghiêm khắc, và chúng tôi không được phép đọc ngay cả những câu chuyện Trường Chúa Nhật hiền lành nhất, được chọn lọc kỹ lưỡng nhất. Còn về tiểu thuyết, chỉ riêng chữ ấy thôi đã bị coi là xấu xa, và cho đến ngày nay, mỗi lần dùng đến nó, tôi vẫn thoáng có một cảm giác bản năng rằng mình đang vượt rào, như thể tôi đang cố tình làm một điều sai trái.
Khi chúng tôi lớn hơn, lẽ tự nhiên là vòng kiềm tỏa được nới lỏng dần, và khi đã đủ lớn để tự mình nắm lấy phần nào việc định hướng đời mình, đôi khi chúng tôi lén hưởng một niềm vui đầy sợ hãi từ một cuốn truyện mượn của bạn học. Một trong những kỷ niệm sống động nhất của tôi là về một dịp như thế, càng sống động hơn vì đó là lần đầu tiên tôi dám công khai và mạnh dạn nếm trái cấm.
Đó là một buổi chiều Ngày Thứ Nhất (tức Chúa Nhật), khi dường như chẳng có gì đáng kể xảy ra. Tôi đã mượn một cuốn sách của một bạn cùng trường, người bảo tôi rằng nó “hay tuyệt”, và tôi mang cuốn sách — cùng một đĩa táo và bánh gừng — rồi nằm duỗi dài trên tấm khăn phủ giường để thong thả vừa đọc vừa ăn.
Câu chuyện tôi đọc hôm ấy, trong hoàn cảnh thú vị như thế, dường như đem lại cho tôi điều gần nhất với niềm hạnh phúc trọn vẹn mà tôi từng nếm trải, và nó còn lại trong ký ức tôi như một trong những ngày hạnh phúc nhất đời. Cuốn sách ấy là Con Gái Ngài Bá Tước (The Earl’s Daughter) của Grace Aguilar. Đối với tâm trí một cô bé Quaker người Mỹ như tôi, một vị Bá tước giống một thiên sứ trưởng hơn là một con người bình thường, và làm con gái một Bá tước gần như là làm con gái của thiên đàng. Và cho đến ngày nay — bất chấp mọi sự vỡ mộng mà cuộc đời đã đem đến cho tôi về các bá tước và con gái họ — cảm giác huy hoàng xưa cũ từng khiến linh hồn tôi đầy kính sợ trong buổi chiều Ngày Thứ Nhất xa xưa ấy vẫn luôn trở lại trong chốc lát mỗi khi có ai nhắc đến các bá tước hay nữ bá tước trước mặt tôi.
Nhưng dù tôi say mê thưởng thức câu chuyện ấy và những câu chuyện khác, lòng tôi luôn luôn áy náy, và phải mất năm mươi năm tôi mới thoát khỏi cảm giác rằng đọc bất cứ điều gì hư cấu đều là tội lỗi.
Nhật ký của tôi đầy những cuộc giằng co mà tôi đã chịu vì điều này, và giờ đọc lại, tôi không khỏi thương xót sâu sắc cho linh hồn trẻ dại, đói khát và thiếu hiểu biết ấy, bị dày vò mãi bởi khuynh hướng biến một thú giải trí hoàn toàn vô hại thành một sự vi phạm đạo đức.
Điều cuối cùng giải cứu tôi là một sự nhận biết bất chợt rằng chính Chúa chúng ta luôn dùng các ẩn dụ — mà ẩn dụ chẳng qua cũng là những câu chuyện — để minh họa và làm vững mạnh sự dạy dỗ của Ngài. Vậy thì truyện hư cấu tự nó không phải, như tôi vẫn luôn nghĩ, là đồng nghĩa với tội lỗi. Phẩm chất đạo đức của nó hoàn toàn tùy thuộc vào loại truyện hư cấu ấy là gì, và thường thì truyện hư cấu có thể trở thành một sự trợ giúp vô giá cho đức hạnh.
Nhưng tôi đã biết nhiều Bạn Hữu bị những điều áy náy lương tâm về vấn đề này dày vò cho đến tận tuổi già.
Âm nhạc là một vấn đề khác mà các Bạn Hữu thời tôi có một lời chứng phản đối rất mạnh mẽ. Trong một cuốn Sách Kỷ Luật (Discipline) của Philadelphia năm 1873, tôi tìm thấy đoạn sau đây nói về âm nhạc, diễn tả rõ ràng quan điểm của người Quaker: “Chúng tôi một lần nữa khuyên răn tất cả các thành viên của chúng ta đừng buông mình theo âm nhạc, hay giữ nhạc cụ trong nhà mình, vì tin rằng thói ấy có khuynh hướng nuôi dưỡng một tâm trí nhẹ dạ và hư không, và làm cho người ta không còn đủ khả năng suy nghĩ nghiêm trang, là điều xứng hợp với một hữu thể phải khai trình, đang vội vã tiến đến ngày phải trả lẽ sau cùng.… Tinh thần và lời lẽ của Sách Kỷ Luật cấm các Bạn Hữu dùng âm nhạc, không có ngoại lệ nào cho thứ âm nhạc được gọi là thánh nhạc.… Những thành viên nào buông mình vào việc dùng âm nhạc, hoặc giữ nhạc cụ trong nhà mình, tự đặt mình vào phạm vi áp dụng của điều khoản thứ hai này của Sách Kỷ Luật.… Và nếu họ không được cải hóa nhờ sự khuyên bảo thêm, đến mức tự lên án hành vi sai trái của mình cho thỏa lòng buổi nhóm, thì buổi nhóm nên tiến hành làm chứng về sự bất đồng của chúng ta với họ.”
Sách Kỷ Luật được tuân giữ nghiêm ngặt về mặt này đến nỗi tôi không nhớ, thời tôi còn trẻ, có một người nào trong giới tuyển chọn của chúng tôi sở hữu bất cứ loại nhạc cụ nào, nhất là một cây dương cầm, thứ bị coi là phù phiếm bậc nhất trong mọi thứ phù phiếm. Mỗi khi thấy mình ở trong một căn phòng có cây dương cầm, tôi cảm thấy như mình đang bước ngay trên bờ mép địa ngục.
Nhiều năm sau khi đã trưởng thành, tôi chưa bao giờ nghe nhạc ở bất cứ đâu mà không có một cảm giác thầm kín, nửa ngọt ngào, như đang nếm trái cấm. Ngay cả ca hát hay huýt sáo cũng bị chau mày. Tôi nhớ có lần, khi một nhóm Bạn Hữu trẻ cùng nhau nghỉ hè ở Newport, một cụ Bạn Hữu già đáng mến gọi chúng tôi vào phòng cụ và nghiêm trang bảo rằng cụ rất đau lòng khi nghe vài người trong chúng tôi huýt sáo ngoài vườn hôm trước, và cụ mong chúng tôi sẽ không bao giờ vi phạm những lời chứng của Hội Bạn Hữu như thế nữa.
Sách Kỷ Luật về vấn đề này không phải là chữ chết, điều đó được chứng minh bởi sự thật là khi tôi lớn hơn, lúc lời chứng này bắt đầu mất dần sức ảnh hưởng trên những thành viên ít “mang gánh nặng” hơn, tôi biết nhiều trường hợp các Bạn Hữu — dù về mọi mặt khác đều gương mẫu — thật sự bị khai trừ chỉ vì có một cây dương cầm trong nhà.
Và mãi đến năm 1865, khi chúng tôi tặng Frank, con trai chúng tôi, một cây đàn đạp hơi nhỏ (chúng tôi không dám tặng nó một cây dương cầm, vì cảm thấy đàn đạp hơi dường như “giản dị” hơn), chúng tôi vẫn buộc phải giấu nó trong một căn phòng trên tầng cao nhất của ngôi nhà để khỏi làm phật lòng bà con Quaker của chúng tôi.
Tôi sẽ không bao giờ quên sự kinh ngạc của mình khi lần đầu nhận ra rằng Kinh Thánh không những cho phép dùng nhạc cụ, mà chúng ta còn thật sự được truyền phải dùng chúng. Một hôm, đang đọc Thi Thiên, tôi gần như không tin vào mắt mình khi đọc đến Thi Thiên 150: “Ha-lê-lu-gia! … Hãy thổi kèn ngợi khen Ngài, Gảy đàn sắt đàn cầm mà ca tụng Ngài! Hãy đánh trống cơm và nhảy múa, mà hát ngợi khen Ngài! Hãy gảy nhạc khí bằng dây và thổi sáo, mà ca tụng Ngài!” Tôi chưa bao giờ nghe một Bạn Hữu nào giải thích họ biện minh thế nào cho việc làm ngơ trước lời này.
Vào thời tôi, “sự giản dị” cũng loại bỏ tranh ảnh ở mọi nơi, ngoại trừ trong sách. Không một người Quaker đáng kính nào treo tranh trên tường, và họ cũng không thấy mình được tự do để người ta chụp hay vẽ chân dung mình. Ngay cả những tấm ảnh daguerreotype, khi mới xuất hiện, cũng bị mọi Bạn Hữu thật sự “vững vàng” coi là “phù phiếm”. Tôi nghĩ ý tưởng là việc có ảnh của mình có thể khuyến khích sự hư vinh. Và vì một lý do khó hiểu nào đó, tranh ảnh hay tượng điêu khắc bị cho là nguy hiểm về mặt thuộc linh — là những cám dỗ dẫn đến thờ hình tượng. Tôi lớn lên với niềm tin vững chắc rằng đến thăm một phòng trưng bày nghệ thuật hay ngắm một pho tượng là điều tội lỗi.
Tôi nhớ rõ, vào khoảng mười bảy tuổi, tôi đã vùng thoát khỏi mọi truyền thống mà mình được dạy dỗ và bước vào — tim đập thình thịch như đang dấn thân vào một cuộc phiêu lưu tội lỗi đầy hiểm nguy — Học viện Mỹ thuật ở Philadelphia. Ở đó có một nhóm tượng cẩm thạch Hero và Leander, mà Leander thì không được che thân cho lắm. Tôi vẫn thấy mình đứng trước nó, tim như nghẹn nơi cổ họng, thầm nói trong lòng: “Chắc mình sẽ đi thẳng xuống địa ngục vì việc này, nhưng mình không cưỡng lại được. Nếu phải đi thì đành phải đi — , nhưng mình sẽ ngắm pho tượng này.” Không lời nào diễn tả nổi tôi cảm thấy mình là một tội nhân táo bạo đến mức nào. Và tôi còn nhớ rõ sự kinh ngạc của mình khi sau đó thấy mình đứng bình an trên phố Broad, hoàn toàn vô sự, không hề phải chịu sự phán xét mau chóng của một Đấng Tạo Hóa bị xúc phạm.
Tôi vẫn còn thấy nhóm tượng cẩm thạch ấy thật sống động, sống động hơn nhiều so với bất cứ tác phẩm điêu khắc nào tôi thấy về sau.
Dù tôi ngờ rằng ngày nay nó khó được xem là nghệ thuật lớn, nó vẫn sống trong ký ức tôi như đỉnh cao của mọi nghệ thuật, vì nó đánh dấu sự giải phóng của tôi để bước vào một thế giới hoàn toàn xa lạ. Chẳng có điều gì khủng khiếp xảy đến với tôi, và tôi dần dần có thêm can đảm, cho đến khi tôi học biết rằng năng khiếu nghệ thuật cũng thật là một sự ban cho từ Đức Chúa Trời như năng khiếu toán học vậy, và vì thế vun trồng nó không thể là sai trái. Và dần dần các Bạn Hữu cũng học biết điều đó; những điều áy náy lương tâm xưa kia đối với nghệ thuật và âm nhạc đã gần như biến mất hoàn toàn.
Một lời chứng khác thuộc về “sự giản dị trong y phục” thời tôi còn trẻ là lời chứng chống lại việc để râu.
Khi các phong tục của Hội Bạn Hữu mới định hình, mặt cạo nhẵn là kiểu thời thượng phổ biến khắp nơi. Vì thế, theo đúng nguyên tắc không chạy theo những thời trang thay đổi của thế gian, khi râu trở nên thịnh hành, người Quaker vẫn bám lấy gương mặt cạo sạch râu. Khi trào lưu để râu càng lấn tới, sự kháng cự của người Quaker càng thêm cứng rắn, cho đến khi — dần dần, và chẳng vì một lý do thật sự nào mà tôi từng nghe — nó trở thành một “lời chứng tôn giáo”. Đến lúc tôi chào đời, đó là một trong những lời chứng nghiêm ngặt nhất.
Tôi còn nhớ rõ lần đầu tiên thấy một “người giảng đạo” để râu. Ông là một Bạn Hữu từ nước Anh sang thăm, nơi người ta ít nghiêm ngặt hơn. Thế nhưng, bất chấp lòng kính trọng sâu xa của tôi đối với các Bạn Hữu người Anh, bộ râu của ông đối với tôi rõ ràng là dấu hiệu của Kẻ Ác đến nỗi tôi cảm thấy nghe ông giảng gần như là một tội. Tại nhiều buổi nhóm “nghiêm ngặt”, ông bị từ chối không cho lên hàng ghế trên chỉ vì bộ râu, và tôi còn nhớ rõ mối lo ngại nghiêm trọng mà các Trưởng Lão ở Philadelphia bày tỏ trước bằng chứng đáng buồn này về “sự xâm lấn dần dần của một tinh thần thế tục trong Hội Nghị Thường Niên London”.
Lời chứng chống lại việc để râu này, theo tôi nghĩ, cũng được các linh mục Công giáo La Mã và các giáo sĩ phái Thượng Giáo Hội của Giáo hội Anh chia sẻ — dù có lẽ vì những lý do khác. Nhưng các Bạn Hữu đã từ bỏ nó từ lâu, cùng với nhiều lời chứng nghiêm ngặt khác thời thơ ấu của tôi. Họ vẫn giữ sự chừng mực trong cách ăn mặc và lời nói, trong việc bày biện nhà cửa và sắp đặt đời sống; nhưng phần lớn họ đã bỏ đi ý nghĩ rằng một kiểu cắt may y phục đặc biệt, hay việc đè nén những năng khiếu tự nhiên trong văn chương, nghệ thuật hoặc âm nhạc, là điều cần thiết để được ơn Đức Chúa Trời.
Thế nhưng, người ta không thể không khâm phục sự trung kiên vững vàng với điều mà các thánh đồ già đáng mến ấy thành thật tin là một bổn phận tôn giáo, dù ngày nay đối với chúng ta điều ấy dường như là một sai lầm.