Lòng Vị Tha Của Đức Chúa Trời
Lời Nói Giản Dị

Chương 11 · 9 phút đọc · 12 phút nghe

Lời Nói Giản Dị

“Lời nói giản dị” được nhắc đến trong Câu Hỏi Xét Mình thứ ba trước hết có nghĩa là dùng “thee” và “thou” khi nói với một người, thay vì chữ “you” thông thường. Lời chứng này, cùng với lời chứng về y phục giản dị, là một trong những dấu hiệu chính khiến chúng tôi trở thành một dân riêng biệt, khác hẳn mọi người. Nói “you” với một người — dù là Bạn Hữu hay người ngoài — bị xem là tột cùng của sự thế tục và giả dối. Cho đến khi lấy chồng, chưa một lần nào tôi dám vi phạm quy tắc này.

Dĩ nhiên, điều đó khiến việc giao tiếp với thế giới bên ngoài khá khó khăn, vì lối nói kỳ cục của chúng tôi chắc chắn sẽ khiến người ta nhìn chằm chằm tò mò hoặc cố nén tiếng cười.

Gốc rễ của lời chứng này nằm ở sự chân thật tuyệt đối của các Bạn Hữu thời đầu. Họ cho rằng dùng một đại từ số nhiều cho một cá nhân là không trung thực. Hơn nữa, vào thời của họ, người ta có thói quen gọi bề trên là “you”, còn dành “thee” và “thou” cho kẻ dưới. Nhưng các Bạn Hữu, những người tin rằng mọi người đều bình đẳng trước mặt Đức Chúa Trời — và tin điều ấy một cách rất thực tế — không thể chấp nhận những sự phân biệt như vậy. Vì thế, họ xưng hô với mọi người như nhau.

Những Bạn Hữu thời đầu ấy là những người dân chủ trong từng thớ thịt, không phải vì lý thuyết chính trị, nhưng vì xác tín không lay chuyển rằng Đức Chúa Trời “đã làm cho muôn dân sanh ra bởi chỉ một người” trên khắp mặt đất, và rằng mọi người đều là con cái Ngài như nhau. Đó là một nền móng cao quý để xây dựng cả cơ cấu đạo đức của họ, và nó giúp giải thích nhiều thói quen mà nếu không thì có vẻ kỳ cục, thậm chí ngớ ngẩn.

Trong cuốn tự truyện của mình, Thomas Ellwood kể lại những điều ông cảm thấy được kêu gọi phải từ bỏ sau khi đã tin chắc các nguyên tắc của người Quaker. Về lời nói giản dị, ông viết rằng dùng “you” với một người là một “lối nói bại hoại và sai trái”, được du nhập vào “những thời sau này, những thời bại hoại” như một cách để tâng bốc sự phù phiếm thế gian. Vì Đức Chúa Trời luôn xưng “thou” với loài người, và loài người cũng luôn xưng “thou” với Đức Chúa Trời, nên Ellwood xem việc noi theo gương ấy là một bổn phận đạo đức. Dưới sự soi sáng của điều ông gọi là “một tia sáng thuần khiết của ánh sáng thiêng liêng”, ông cảm thấy mình buộc phải từ bỏ nhiều “thói tục xấu xa” như thế, vốn đã nảy sinh trong suốt đêm dài tối tăm thuộc linh.

Thời thơ ấu của tôi, lời chứng này được giữ khắt khe đến nỗi nói “you” với một người sẽ bị xem là thế tục một cách đáng sợ, gần như “hoa hòe” chẳng kém gì mặc lụa hay mặc đồ đỏ thắm. Ngay cả khi tôi đã lớn hơn và bước ra đời nhiều hơn, gặp những Cơ Đốc nhân tốt lành và sốt sắng dùng chữ bị cấm ấy mà chẳng chút áy náy, tôi vẫn phải cố gắng rất nhiều mới uốn được đôi môi Quaker của mình thốt ra nó. Dần dần, sự khó khăn ấy phai đi. Giờ đây, sau hơn bảy mươi năm, “thee” và “thou” đối với tôi chỉ đơn giản là ngôn ngữ của tình thương thân thiết, tự nhiên bật ra mỗi khi có ai thật sự tìm được đường vào lòng tôi. Tôi thường dùng phép thử này để xét cảm xúc của chính mình đối với một người: khi nghe mình nói “thee”, tôi biết mình đã bắt đầu thương người ấy. Nhiều bạn bè của tôi — có người chẳng hề dính dáng gì đến người Quaker — đã nhiễm thói quen ấy từ tôi, và dùng những chữ cũ thân yêu đó khi chúng tôi ở riêng với nhau. Người bạn yêu quý của tôi là Frances Willard là một trong số đó; suốt nhiều năm, chúng tôi gọi nhau bằng “thee” và “thou”.

Tác giả mà tôi đã trích dẫn trước đây, trong cuốn Đạo Của Một Cậu Bé (A Boy’s Religion), mô tả cảm nghĩ của ông khi còn nhỏ về lời nói giản dị.

“Tôi nói ‘thee’ và ‘thy’ với mọi người,” ông viết, “và đối với tôi, nói ‘you’ hay ‘yours’ với bất kỳ ai cũng chẳng khác gì nói lời phạm thượng. Tôi nghĩ chỉ có các Bạn Hữu mới được lên Thiên Đàng, nên tôi cho rằng dùng ‘thee’ và ‘thy’ là một trong những điều kiện chính để được vào đó. Chẳng ai từng bảo tôi như thế, và nếu tôi hỏi thì hẳn đã được giảng giải cho đúng — nhưng suốt nhiều năm, đó là niềm tin vững chắc của tôi.”

Ông kể tiếp rằng mình từng thương hại những người hàng xóm mà ông tưởng sẽ chẳng bao giờ được “cho vào”, và thắc mắc sao họ không chịu gia nhập buổi nhóm cho xong và học cách nói năng cho đúng. Ông còn dạy cho một cậu bạn nhỏ “dân ngoại” lối nói giản dị, và cậu bé trung thành dùng lối nói ấy với ông cho đến khi áp lực của thế giới bên ngoài, như ông nói, “trở nên quá nặng nề” vào khoảng mười hai tuổi.

Một lời chứng khác liên quan đến lời nói giản dị là lệnh cấm gọi bất kỳ ai là “Mr.”, “Mrs.” hay “Miss” (ông, bà, cô). Người ta tin rằng những danh xưng này vi phạm tinh thần lời của Đấng Christ: “Cũng đừng chịu ai gọi mình là chủ; vì các ngươi chỉ có một Chủ, là Đấng Christ.” Không một Bạn Hữu thành thật nào có thể dành danh xưng cho người giàu mà lại từ chối nó với người nghèo; vì thế, mọi người đều được gọi bằng tên thánh — Thomas, Samuel, Abigail, Elizabeth, v.v. (Thời ấy chúng tôi chẳng có Reginald, Bertrand, Ethel hay Evelyn nào cả!)

Ở những chỗ tuổi tác đòi hỏi thêm chút kính trọng, người trẻ phải gọi cả họ lẫn tên — Thomas Wistar, Abigail Evans, Samuel Bettle, Elizabeth Pitfield. Thói quen này gây ra vô số rắc rối khi giao thiệp với “người đời”, và đưa đến biết bao cảnh khó xử.

Người cha yêu dấu của chúng tôi rất nghiêm ngặt về điều này, và dù bất tiện đến đâu, chẳng bao giờ có thể thuyết phục được ông dùng những danh xưng “hoa hòe” “Mr.” hay “Mrs.”. Tôi còn nhớ rõ khi chúng tôi đã lớn, chúng tôi thích thú biết bao khi xem những cách khéo léo ông dùng để thoát khỏi chỗ khó mỗi khi ông không biết tên riêng của ai đó. Thay cho “Mr.” hay “Mrs.”, ông bịa ra một chữ thay thế là “Cummishilamus”, và chẳng hạn ông sẽ nói: “Cummishilamus Coleman nói…” hoặc “Cummishilamus Coleman đã làm…” Tuy nhiên, khi phải đề địa chỉ trên một lá thư, dĩ nhiên ông không thể viết một chữ như thế, và lúc ấy ông sẽ quay sang một người trong chúng tôi, đôi mắt thân yêu ánh lên tinh nghịch, mà nói: “Nào, Han, con chẳng có điều gì áy náy — con cứ viết chữ Mr. hay Mrs. lên lá thư này đi.”

Lời nói giản dị cũng cấm chúng tôi chào bạn bè bằng câu “good morning” (chào buổi sáng), “good evening” (chào buổi tối), hoặc nói “good-bye” khi chia tay họ. Người ta tin rằng “good-bye” là biến dạng của câu “God be with you” (Cầu Đức Chúa Trời ở cùng bạn), và vì Đức Chúa Trời vốn luôn ở cùng bạn, nên bày tỏ lời chúc ấy dường như là một kiểu thiếu đức tin. Còn nói “good morning” hay “good evening” — tức là chúc bạn có một buổi sáng hay buổi tối tốt lành — thì ngụ ý nghi ngờ một sự thật mà Bạn Hữu nào cũng biết: theo sự sắp đặt của Sự Quan Phòng Thiên Thượng, buổi sáng và buổi tối của bạn ắt hẳn luôn luôn tốt lành.

Tôi lớn lên với cảm nhận rõ rệt rằng những câu nói ấy rất “hoa hòe” và thế tục, và cách đúng đắn — hay như chúng tôi vẫn nói, cách giản dị — là chào bạn bè bằng câu “How art thou?” hoặc “How does thee do?” (Bạn có khỏe không?), và chia tay họ bằng một chữ đơn sơ “Farewell” (Vĩnh biệt).

Tại sao “Farewell” lại được xem là chân thật hơn “good-bye”, ngay cả khi “good-bye” thật sự có nghĩa là “God be with you”, thì tôi chưa bao giờ hiểu nổi.

Hoàn toàn nhất quán với lý tưởng Quaker về sự bình đẳng tuyệt đối của mọi con người trước mặt Đức Chúa Trời, lời nói giản dị cũng cấm chúng tôi dùng danh hiệu “Thánh” cho bất kỳ Cơ Đốc nhân nào đã qua đời.

Chúng tôi chưa bao giờ được phép dùng chữ ấy, kể cả như một tiền tố. Chẳng hạn, chúng tôi chẳng bao giờ gọi các sách Phúc Âm là “Phúc Âm theo Thánh Ma-thi-ơ” hay “theo Thánh Mác”, nhưng luôn gọi là “Phúc Âm theo Ma-thi-ơ”, hay theo Mác, Lu-ca, hoặc Giăng.

Mới đây, trong một cuốn nhật ký cũ từ thế kỷ mười bảy, tôi đọc được câu chuyện về một Bạn Hữu rất tận tâm với lương tâm mình, bà cảm thấy có một sự “ngăn trở” không cho bà dùng tiền tố “Saint” (Thánh) ngay cả trong tên địa danh. Có lần bà gặp rất nhiều khó khăn khi tìm đường đến St. Mary Axe, vì đã bỏ chữ “Saint”, bà chỉ hỏi đường đến “phố Mary Axe”, mà chẳng ai hiểu bà muốn nói gì.

Như một lời chứng chống lại sự thờ hình tượng, chúng tôi cũng bị cấm gọi các tháng trong năm hay các ngày trong tuần bằng những cái tên “ngoại giáo” của chúng. Chúng tôi được dạy phải giữ “sự đơn sơ của lẽ thật” bằng cách dùng số: “Tháng Thứ Nhất”, “Tháng Thứ Hai”; hoặc “Ngày Thứ Nhất”, “Ngày Thứ Hai”, v.v. Thói quen này phổ biến trong giới của tôi đến nỗi tôi thậm chí chưa bao giờ nghĩ đến việc dùng những cái tên ngoại giáo kia.

Tôi còn nhớ mình đã bàng hoàng biết bao khi sang Anh năm 1873 và phát hiện rằng các Bạn Hữu người Anh đã bỏ thói quen ấy và trở lại dùng những cái tên “ngoại giáo” cũ. Trong một thời gian, tôi khó lòng tự thuyết phục rằng họ thật sự là Bạn Hữu. Và ngay cả bây giờ, mỗi khi ghi ngày tháng trên thư bằng những cái tên ấy, tôi vẫn có cảm giác như mình đang làm một chuyến du ngoạn nho nhỏ bị cấm vào “thế giới hoa hòe”.