Chương 3 · 13 phút đọc · 17 phút nghe
Những Năm Đầu Đời Hôn Nhân
Susanna Wesley hẳn là một người phụ nữ biết tiết kiệm và giỏi quán xuyến việc nhà, vì bà cùng chồng đã sống hai năm trong những căn phòng thuê ở London — trong thời gian ấy, con trai cả của họ là Samuel chào đời — vậy mà với đồng thu nhập ít ỏi, họ vẫn tự lo liệu được mọi chi tiêu và hoàn toàn không mắc nợ. Lúc bấy giờ, người chồng trẻ tham gia một dự án văn chương mà ông hy vọng sẽ đem lại thêm cho mình một nguồn thu đáng kể. Ông cùng ông Dunton và vài người khác sáng lập tờ Athenian Gazette, một ấn phẩm hằng tuần đã tồn tại được vài năm. Các cộng sự họp mặt theo định kỳ tại quán cà phê Smith ở George Yard, nay là phố George, gần Mansion House. Người ta tính rằng trong suốt thời gian tờ báo này tồn tại, ông Wesley đã đóng góp khoảng hai trăm bài viết cho các trang báo, và chính từ ngòi bút của một trong những người cùng làm việc với ông, Charles Gildon — người về sau đã viết một cuốn lịch sử về “Hội Athenian” (Athenian Society) — mà chúng ta có được bức phác họa hay nhất về con người của chồng Susanna trong độ sung sức đầu đời.
“Ông là một người có kiến thức uyên thâm, không chỉ về Kinh Thánh, về các Công đồng và các Giáo phụ, mà còn về mọi môn học khác thuộc hàng các môn khai phóng. Lòng nhiệt thành và tài năng của ông trong việc hướng dẫn thuộc linh thật lớn lao. Với sức mạnh không gì lay chuyển nổi, ông làm vững lòng những kẻ dao động và bác bẻ những kẻ theo tà giáo. Dưới hơi ấm dịu dàng của trí tuệ dí dỏm nơi ông, đề tài khô khan nhất cũng trở nên phong phú và thú vị. Văn phong của ông ngọt ngào mà mạnh mẽ, mềm mại mà không gây nhàm chán, uyên bác mà không khoe chữ. Tính tình và lời ăn tiếng nói của ông hòa nhã. Lòng thương xót của ông đối với nỗi khổ của đồng loại cũng lớn lao như học thức và tài năng của ông. Nếu có ai có thể đảm nhận vai trò của một mục sư cho toàn thể nhân loại, thì hẳn ông sẽ coi việc chăm lo cho phúc lợi thuộc linh của mọi người là bổn phận của mình. Trong mọi trước tác và hành động, ông đều bày tỏ một mối quan tâm sâu xa đến tất cả những ai mang hình ảnh vinh hiển của Đấng Tạo Hóa mình, và ông có một tinh thần thật giống các sứ đồ, đến nỗi những gian khổ, nhọc nhằn, những đêm thức canh và những giờ cầu nguyện đối với ông còn vui thích hơn nhiều so với danh vọng đối với kẻ tham vọng, của cải đối với kẻ hà tiện, hay khoái lạc đối với kẻ ham mê nhục dục.”
Nhìn lại công trình văn chương của Samuel Wesley từ khoảng cách thời gian xa xôi này, rõ ràng ông là một nhà thần học uyên bác và có biệt tài làm thơ trôi chảy. Trí óc và văn phong của ông bị thu hẹp lại vì cứ mãi chuyên chú vào thần học tranh luận, và ông đã viết quá nhiều, quá nhanh theo cùng một lối mòn để kiếm đủ tiền nuôi gia đình đông con, nên ông chưa bao giờ đạt tới tầm cao mà tuổi trẻ của ông từng hứa hẹn đầy triển vọng. Nhưng ông là một người tốt, một mục sư trung tín chăm sóc các linh hồn tại góc khuất hẻo lánh của Lincolnshire, nơi về sau ông được định phận; dầu vậy, nếu ông ở lại London, có lẽ ông đã nổi bật hơn và trở thành một trong những ngọn đèn trí tuệ rực rỡ của thời đại mình.
Bằng cách nào đó, Hầu tước Normanby đã nghe nói về vị mục sư trẻ và cảnh túng thiếu của ông, nên vào năm 1690, khi giáo xứ nhỏ South Ormsby bị khuyết vì vị mục sư quản nhiệm qua đời, ông đã giới thiệu ông Wesley với gia đình Massingberd, những người khi ấy, cũng như ngày nay, là lãnh chúa của thái ấp và là người bảo trợ chức vụ mục sư giáo xứ ấy. Họ lập tức đề nghị và ông vui lòng nhận lời, coi đó là một bước tiến. Bổng lộc là năm mươi bảng mỗi năm; có một ngôi nhà để ở, dù rất tồi tàn, và vì công việc mục vụ không hề nặng nề, nên có triển vọng ông sẽ có nhiều thì giờ rảnh rỗi để viết lách. Vị mục sư mới khi ấy vừa tròn hai mươi tám tuổi, vợ ông đang ở tuổi hai mươi hai, và đứa con bé bỏng của họ mới được bốn tháng, khi họ rời London về miền quê sẽ trở thành mái nhà tương lai của họ, nơi gắn liền không phai mờ với ký ức về họ. Sự đơn điệu của đời sống thôn quê và việc hoàn toàn vắng bóng những điều sôi động mà ông Wesley đã quen thuộc hẳn chẳng bao lâu đã làm tâm hồn ông bứt rứt, dù ông cố gắng sống biết ơn, như có thể thấy qua chính lời ông tự mô tả: — “Trong túp lều hèn làm bằng lau sậy và đất sét, ta phung phí ngày dài buồn bã trong tiếng thở than: gần nơi dòng Humber khắc nghiệt gầm thét, dần dần nuốt chửng những bờ bãi lân cận. Mặc cho trần gian xoay vần thế nào, ta sẽ chẳng than phiền, cũng chẳng thể bất hạnh, bao lâu thiên đàng còn thuộc về ta.” Cả giáo xứ chỉ có ba mươi sáu nóc nhà và khoảng hai trăm sáu mươi cư dân, và ngôi nhà thờ cổ St. Leonard đứng trên một gò đất cao ngay phía trên tư thất mục sư. Đôi vợ chồng trẻ đến nơi vào tháng Sáu và đã ổn định chỗ ở trước khi mùa đông đến. Tháng ngày trôi qua, bé Samuel bắt đầu biết đi, và người mẹ đau lòng nhận thấy rằng dù khỏe mạnh và vô cùng thông minh, cậu bé vẫn chẳng có dấu hiệu nào là biết nói. Điều này khiến bà rất lo lắng, và việc chăm sóc một đứa trẻ mà bà sợ là bị câm, cùng với tình thương dịu dàng rất tự nhiên dành cho đứa con trai đầu lòng, đã khiến “Sammy”, như họ vẫn gọi cậu, trở thành đứa con bà yêu thương nhất — một sự thiên vị mà chính bà, cũng như những người khác, đều hoàn toàn thừa nhận. Năm 1691, một bé gái chào đời và được đặt theo tên mẹ, rồi tháng Giêng năm sau, Emilia ra đời. Tháng Tư năm 1693, bé Susanna qua đời, tạo nên khoảng trống đầu tiên trong gia đình. Năm 1694, một cặp song sinh trai là Annesley và Jedediah chào đời nhưng chết yểu, và vài tháng sau khi hai bé mất, lại có thêm một bé gái nữa, cũng được đặt tên là Susanna, và sống đến tuổi già. Mary, đứa con cuối cùng sinh tại South Ormsby, vì một lần bị ngã mà trở nên dị tật và ốm yếu; như vậy rõ ràng là bà Wesley lúc nào cũng bận rộn tay chân và sức lực của bà bị thử thách nặng nề.
Người ta có thể tưởng rằng ở ngôi làng hẻo lánh này sẽ chẳng nảy sinh khó khăn gì về giao tế xã hội; nhưng không phải vậy. Hầu tước Normanby, cũng như nhiều người cùng thời, là một người có đạo đức buông thả đáng buồn, và ông nuôi một “quý bà” tại một ngôi nhà ở South Ormsby. Người đàn bà ấy rất có cảm tình với người vợ xinh đẹp của vị mục sư quản nhiệm, và rất muốn được thân thiết với bà. Bà Wesley, vững vàng trong địa vị của một người vợ, người mẹ hạnh phúc, dường như đã không gay gắt xua đuổi người chị em sa ngã ấy; nhưng người chồng nóng tính và độc đoán của bà thì không chịu nổi điều đó, và người ta quả quyết rằng một hôm, khi bước vào nhà và thấy người đàn bà tội lỗi ấy đang ngồi với vợ mình, ông đã đưa bà ta ra khỏi nhà một cách khá dứt khoát. John Wesley kể rằng hành động này làm Hầu tước phật lòng đến mức cha ông buộc phải từ bỏ chức vụ mục sư giáo xứ; nhưng lời kể ấy không phù hợp với sự thật. Nếu câu chuyện hoàn toàn chính xác, thì hẳn Hầu tước đã nhận ra cơn phẫn nộ tự nhiên của một người quân tử và nhờ đó càng kính trọng ông hơn, vì ông Wesley vẫn tiếp tục làm tuyên úy riêng cho Hầu tước, vẫn đề tặng sách cho ông và phu nhân Hầu tước, còn vị quý tộc ấy cũng không quên nhắc đến vị mục sư quản nhiệm South Ormsby tại triều đình. Cuộc chạm trán thực sự rất có thể đã xảy ra với một người đàn bà nào đó có liên hệ với Lãnh chúa Castleton, người thuê dinh thự Hall và sống một cuộc đời rất trụy lạc tại đó. Mọi chuyện xảy ra từ rất lâu trước khi John Wesley ra đời, nên ông rất dễ nhầm lẫn về các sự việc.
Khi Samuel được khoảng bốn, năm tuổi, cha mẹ cậu mới hết mọi lo lắng về chuyện cậu biết nói. Cậu rất thích con mèo, hay ôm nó đi khắp nơi và thường mang nó trốn vào những góc yên tĩnh, nơi mà ta có thể đoán là những đứa trẻ khác không theo vào quấy rầy cô mèo hay cậu chủ nhỏ của nó. Một hôm, cậu vắng mặt lâu đến nỗi mẹ cậu bắt đầu lo. Bà tìm khắp nhà và khắp vườn, và cuối cùng, đang khi gọi tên cậu, bà nghe có tiếng nói: “Con ở đây, mẹ ơi!” Tiếng ấy phát ra từ dưới gầm bàn, và khi cúi xuống, bà thấy Sammy cùng con mèo của cậu. Từ đó trở đi, cậu nói được như những đứa trẻ khác: ta có thể hình dung bà Wesley đã biết ơn biết bao.
Chính vào năm 1693, ông Wesley cho xuất bản thiên anh hùng ca mười quyển của mình, nhan đề “Cuộc Đời Của Chúa Và Đấng Cứu Thế Phước Hạnh Của Chúng Ta Là Chúa Giê-xu Christ” (The Life of Our Blessed Lord and Saviour Jesus Christ), và đề tặng Nữ hoàng Mary. Tác phẩm không do người anh em cột chèo thân thiện là Dunton xuất bản, mà được “in cho Charles Harper, tại hiệu Flower-de-Luce, đối diện nhà thờ St. Dunstan, trên phố Fleet; và cho Benjamin Motte, phố Aldersgate.” Thật ra, Dunton không nghĩ rằng tác phẩm sẽ làm tăng thêm danh tiếng cho tác giả, và đã chê nó là “nhạt nhẽo không chịu nổi”, một ý kiến mà Pope cũng đồng tình. Thế hệ ngày nay chắc chắn sẽ tán thành nhận định của họ; vậy mà tác phẩm vẫn được tái bản lần thứ hai vào năm 1697, và một thế kỷ sau lại được in lại dưới dạng sửa đổi và rút gọn. Đoạn thú vị nhất, và cũng là đoạn duy nhất đáng trích dẫn ở đây, là bức chân dung ngọt ngào và đầy trân trọng mà ông Wesley vẽ nên về người vợ đã chung sống với ông khi ấy được khoảng bốn năm: — “Nàng làm rạng rỡ mái nhà đơn sơ và ban phước cho đời ta, ban phước cho ta bằng một danh xưng còn cao quý hơn danh vợ hiền; thế nhưng ta vẫn giữ quyền điều khiển không ai tranh cãi, và vâng phục chẳng phải là gánh nặng mà là niềm vui của nàng: điều gì ta không thuận, nàng hầu như chẳng nghĩ tới, huống chi là làm. Trong căn nhà thấp hèn của chúng ta chẳng có chỗ cho kiêu ngạo; ta cũng chẳng cần chỉ bảo điều chi, vì nàng luôn làm điều phải lẽ, nàng chăm chút cho sự tiện nghi và niềm vui của ta. Ta cũng chẳng phải kẻ vô ơn trước sự chăm sóc của nàng, mà chỉ dùng quyền mình để bày tỏ tình yêu: điều gì nàng xin, ta đều ban cho, chẳng trách móc hay tiếc rẻ, vì nàng luôn xin điều hợp lẽ, còn ta là người phán xét. Mọi mệnh lệnh của ta, đến tay nàng, đều thành lời thỉnh cầu, còn lời thỉnh cầu của nàng đối với ta đều là mệnh lệnh. Nàng hiếm khi ghé bước qua ngưỡng cửa nhà người khác: nhà mình là niềm vui của nàng, còn nàng là niềm vui của ta; nàng hiếm khi ra ngoài, hoặc chẳng bao giờ ra ngoài nếu không có ta, trừ khi lòng thương xót hay việc bác ái gọi nàng đi.” Năm 1694, Hầu tước Normanby đã hết sức tiến cử ông Wesley với cả Nữ hoàng lẫn Tổng giám mục Tillotson vào chức giám mục một giáo phận ở Ireland, khi ấy có hai giáo phận đang khuyết. Xét thấy trong huyết quản gia đình Wesley có biết bao dòng máu Ireland, và những người họ hàng thân thuộc của họ cũng là những người có địa vị trên Hòn Đảo Ngọc Lục Bảo, hẳn ông sẽ rất thích hợp với một tòa giám mục như thế, và sự khác biệt mà điều đó mang lại cho gia đình ông hẳn là không sao kể xiết. Có lẽ cả Nữ hoàng Mary lẫn vị Tổng giám mục đều không biết những hoàn cảnh này, mà chỉ đơn giản nghĩ rằng một mục sư ba mươi hai tuổi thì còn quá trẻ, và người chăn bầy chỉ hai trăm năm mươi người dân quê thì còn quá thiếu kinh nghiệm cho một chức vị như vậy. Tuy nhiên, Nữ hoàng không quên ông, và người ta nói rằng chính vì một ước nguyện bà bày tỏ không lâu trước cơn bệnh cuối cùng mà chức vụ mục sư giáo xứ Epworth đã được trao cho ông.
Chính vào lúc sắp rời South Ormsby, bà Wesley phải chịu nỗi đau mất cha, Tiến sĩ Annesley, người qua đời sau năm tháng lâm bệnh, vào ngày cuối cùng của năm 1696. Dĩ nhiên tin tức không truyền đi nhanh chóng, và cũng chẳng phải là điều bất ngờ; nhưng không vì thế mà bà bớt đau đớn thấm thía. Khi ấy bà hai mươi bảy tuổi và đang mang thai đứa con thứ tám, mà chỉ một trong số các con bà từng được ông ngoại nhìn thấy. Bà tin chắc vào sự tương giao giữa linh hồn những người đã khuất với những người thân yêu của họ còn đang sống trong thân xác, và suốt quãng đời còn lại, bà thích nghĩ rằng cha mình đang ở gần bà hơn nhiều so với lúc bà ở Lincolnshire còn ông thì vẫn sống trong thân xác ở Spital Yard.