Chương 15 · 24 phút đọc · 31 phút nghe
Những Năm Cuối Đời
Tin Samuel Wesley qua đời được một người bạn kiêm láng giềng báo cho Charles, lúc ấy đang ở Bristol, và có lẽ cũng báo cho John tại Foundery. John vốn thường bị người nhà trêu chọc vì cái tính kín đáo về chuyện gia đình, và dường như ông đã thật sự lên đường đi gặp Charles để cùng em đến Tiverton thăm người chị dâu góa bụa mà không hề báo tin buồn cho mẹ, lúc ấy đang ốm nằm trong phòng riêng. Rất có thể ông không đủ can đảm để nói, vì cả nhà đều biết bà yêu thương đứa con đầu lòng đến dường nào, và anh ấy đã là một người con mẫu mực đối với bà ra sao. Có lẽ ông đã nhờ một trong các chị em nhẹ nhàng báo cho bà biết. Chính bà đã kể cho Charles nghe bà chịu đựng nỗi đau ấy như thế nào: — “Charles con yêu dấu, “Ngày 29 tháng 11 năm 1739.
“Ngay khi vừa nghe tin anh con mất, mẹ đã lập tức thuận phục ý muốn Đức Chúa Trời, chẳng chút miễn cưỡng nào. Chỉ có điều mẹ lấy làm lạ là Jacky đã không báo cho mẹ trước khi đi, vì nó đã biết chuyện; nhưng nó không biết cách Đức Chúa Trời đối đãi với mẹ trong những cảnh ngộ đặc biệt, mà điều đó thật ra cũng chẳng lạ gì; vì dù mẹ đã bao lần kinh nghiệm lòng thương xót và quyền năng vô hạn của Ngài nâng đỡ mẹ, ban cho tâm hồn mẹ sự bình tĩnh bên trong khi thử thách lẽ ra đã quá sức mẹ, thì đường lối Ngài hành động đối với chính mẹ vẫn là điều không thể thấu hiểu và không sao diễn tả được. Anh con vô cùng quý báu đối với mẹ trong đời nầy, và có lẽ mẹ đã sai khi yêu nó quá mức. Đã có lúc mẹ nghĩ rằng mình không thể nào chịu nổi sự mất mát nó, nhưng chẳng ai biết mình chịu đựng được đến đâu cho tới khi bị thử thách. Như ông ngoại tốt lành của con vẫn thường nói: ‘Hoạn nạn thật là hoạn nạn khi Đức Chúa Trời khiến nó thành hoạn nạn.’ Hẳn sự bày tỏ của sự hiện diện và ơn huệ Ngài là sự nâng đỡ quá đủ trong bất cứ nỗi khổ nào. Nếu Ngài rút lại sự yên ủi của Ngài và ẩn mặt khỏi chúng ta, thì nỗi khổ nhỏ nhất cũng không chịu nổi. Nhưng, nguyện danh thánh Ngài được ca ngợi và tôn thờ, mẹ đã không phải chịu như vậy, dù mẹ vô cùng không xứng đáng nhận ngay cả ơn thương xót nhỏ nhất trong mọi ơn thương xót của Ngài. Mẹ vui mừng vì có niềm hy vọng an ủi về sự cứu rỗi của đứa con yêu dấu. Giờ nó đã được yên nghỉ, và dù được cả thế gian, nó cũng chẳng muốn trở lại trần thế. Vậy cớ sao mẹ phải than khóc? Nó đã đến bến trước mẹ, nhưng chẳng bao lâu mẹ sẽ theo nó. Nó không thể trở lại cùng mẹ, nhưng mẹ sẽ đi đến cùng nó, để không bao giờ phải chia lìa nữa.
“Mẹ cảm ơn con đã lo cho những việc vật chất của mẹ. Người ta nghĩ mẹ sẽ phiền muộn về cái chết của đứa con yêu dấu vì lẽ ấy cũng là tự nhiên, bởi một phần đáng kể nguồn sinh sống của mẹ đã bị cắt mất. Nhưng nói thật, mẹ chưa từng có một ý nghĩ lo âu nào về những chuyện như thế; vì ngay lập tức trong trí mẹ nảy ra ý nghĩ rằng qua sự mất đứa con, Đức Chúa Trời đã gọi mẹ nương cậy Ngài vững vàng hơn; rằng dù con trai mẹ là người tốt, nó không phải là Đức Chúa Trời của mẹ; và rằng giờ đây Cha trên trời dường như đã trực tiếp nắm lấy duyên cớ của mẹ vào tay Ngài; và vì vậy, mẹ đã cậy trông khi chẳng còn lẽ trông cậy, cứ tin rằng mẹ sẽ không bao giờ phải chịu thiếu thốn nữa.
“Mẹ không viết được nhiều, vì còn yếu lắm. Đã hơn mười tuần nay mẹ chưa xuống được dưới nhà, dù giờ đã khá hơn trước. Xin con chuyển lời thương yêu và chúc phước của mẹ đến con dâu mẹ và bé Philly. Mẹ cầu xin Đức Chúa Trời nâng đỡ và chu cấp cho nó.
“SUSANNA WESLEY.”
Khoảng một tháng sau, bà lại viết, có lẽ để hồi đáp một lá thư của Charles, lúc ấy đóng trụ sở tại Bristol: — “Foundery, ngày 27 tháng 12 năm 1739. “Charles con yêu dấu, “Con mong gặp mẹ bao nhiêu thì mẹ cũng mong gặp con bấy nhiêu. Anh con — người từ nay mẹ sẽ gọi là ‘Con Wesley’, vì Sam yêu dấu của mẹ đã về nhà Cha — vừa đến thăm mẹ và đã làm cho tinh thần mẹ phấn chấn lên nhiều. Thật vậy, mẹ thường nhận thấy hễ nó nói điều gì trước mặt mẹ, mẹ đều nhận được ích lợi thuộc linh nào đó. Nhưng những lần nó đến thăm thì hiếm và ngắn ngủi, điều mà mẹ chẳng bao giờ trách nó, vì mẹ biết nó bận rộn vào việc tốt, và, cảm tạ Đức Chúa Trời, chức vụ của nó đang rất thành công. Nhưng, Charles con yêu dấu, mẹ vẫn cần hoặc nó hoặc con; vì quả thật, theo nghĩa đen nhất, mẹ đã trở nên như một đứa trẻ nhỏ và cần được đỡ nâng luôn luôn. ‘Sắt mài nhọn sắt. Cũng vậy người bổ dưỡng diện mạo bạn hữu mình.’ Mẹ được an ủi và nâng đỡ rất nhiều nhờ những cuộc chuyện trò về đạo khi có được. Trước kia mẹ vui mừng khi vắng người lui tới, và nhận thấy càng ít được an ủi từ loài thọ tạo thì mẹ càng được an ủi nhiều hơn từ Đức Chúa Trời. Nhưng, than ôi! mẹ đã sa sút khỏi sự tương giao thuộc linh mà mẹ từng được hưởng.
Mà vì sao lại như vậy? Vì mẹ thiếu đức tin. Đức Chúa Trời là Đức Chúa Trời có mặt khắp nơi và không hề thay đổi, trong Ngài chẳng có một sự thay đổi, cũng chẳng có bóng của sự biến cải nào; lỗi là ở nơi chính mẹ, và mẹ cho rằng mọi sai lầm trong sự phán đoán và mọi lỗi lầm trong việc làm đều do thiếu đức tin nơi Chúa Giê-xu đáng ngợi khen. Ôi, con yêu dấu, khi mẹ suy ngẫm về phẩm vị của Ngài, sự trọn vẹn trong sự thanh sạch của Ngài, sự lớn lao của những khổ hình Ngài chịu, nhưng trên hết là tình yêu vô bờ bến của Ngài, thì mẹ kinh ngạc và hoàn toàn bối rối; mẹ chìm đắm trong suy tưởng. Mẹ trở nên hư không trước mặt Ngài! Ôi, thật không thể bào chữa cho người đã biết những điều ấy mà vẫn nghèo nàn, thấp kém trong đức tin và tình yêu. Mẹ nói như một người mắc lỗi trong việc nầy. Mẹ đã bị cản trở không viết xong được thư. Mẹ đã than rằng không có ai trò chuyện với mẹ về những điều thuộc linh, nhưng mấy ngày nay mẹ đã được chuyện trò cùng nhiều Cơ Đốc nhân tốt, là những người đã phần nào làm tươi tỉnh tâm hồn mòn mỏi của mẹ; và dù họ làm mẹ không viết được, đó lại là một sự gián đoạn dễ chịu, và mẹ mong là không vô ích. Mẹ hy vọng chẳng bao lâu chúng ta sẽ được mặt đối mặt chuyện trò; và khi ấy, nếu Đức Chúa Trời cho phép, mẹ sẽ bày tỏ ý nghĩ của mình đầy đủ hơn. Nhưng rồi, than ôi! khi con đến thì anh con lại rời mẹ. Dẫu vậy, đó là ý muốn của Đức Chúa Trời, Đấng mà các con đang phục vụ trong công việc phước hạnh của Ngài, Đấng cho đến nay đã ban phước cho công lao của các con và gìn giữ thân thể các con. Nguyện Ngài tiếp tục làm cho công việc các con được thịnh vượng như thế, bảo vệ cả hai con khỏi điều ác, và ban cho các con sức lực cùng lòng can đảm để giảng Phúc Âm chân thật, chống lại những lời cầu khẩn hiệp nhau của người ác và thiên sứ ác — ấy là lời cầu nguyện hết lòng của, Charles yêu dấu, “Người mẹ thương yêu con, “SUSANNA WESLEY.”
Vào khoảng thời gian nầy, Emilia Wesley, người đã kết hôn được vài năm với ông Harper — người từng làm dược sĩ ở Epworth và vô cùng túng thiếu — trở thành góa phụ, và rời Gainsborough cùng với một người đầy tớ trung tín được bà quý mến, đến ở với mẹ tại Foundery.
Hẳn cũng chính vào lúc nầy mà bà Wesley đã lên tiếng làm chứng, ít nhất là trong một trường hợp, ủng hộ việc người không được phong chức giảng đạo. Công việc của John Wesley là công việc của một nhà truyền giảng và người tổ chức, mà giáo xứ của ông là cả thế giới; ông cưỡi ngựa từ nơi nầy đến nơi khác để củng cố các hội thánh, và cần phải có người được để lại coi sóc tại Foundery. Người được chọn là ông Thomas Maxfield, “một thanh niên khôn ngoan và tin kính.” Nhiệm vụ của ông là nhóm họp các lớp và các nhóm (bands), đọc và giải nghĩa Kinh Thánh. Từ đó đến chỗ giảng một bài giảng chỉ còn một bước, và chẳng bao lâu ông đã làm như thế, giảng rất sốt sắng và hùng hồn. John Wesley vô cùng bối rối khi nghe tin ấy và vội vã trở về. Mẹ ông thấy có điều gì không ổn, bèn hỏi chuyện gì. “Con thấy Thomas Maxfield đã thành người giảng đạo rồi,” đó là câu trả lời cộc lốc của con người vốn có khao khát tự nhiên là đứng đầu và làm chủ trong mọi việc mình đảm nhận. Bà Wesley liền cho ông biết ý kiến của bà về việc ấy: — “John, con biết quan điểm của mẹ xưa nay thế nào. Con không thể nghi mẹ dễ dàng ủng hộ những việc như thế nầy. Nhưng hãy cẩn thận về điều con sẽ làm đối với người thanh niên ấy; vì cậu ta được Đức Chúa Trời kêu gọi để giảng đạo chắc chắn như con vậy. Hãy xem xét bông trái của sự giảng dạy của cậu ta, và hãy tự mình nghe cậu ta giảng.” Lời người mẹ có sức nặng, và Maxfield đã giảng trước mặt thầy mình. John Wesley thốt lên: “Ấy là Đức Giê-hô-va, nguyện Ngài làm điều đẹp ý Ngài! Ta là ai mà ngăn trở Đức Chúa Trời được?”
Và như thế, vị mục sư đã được phong chức, người từng khăng khăng bảo vệ đặc quyền của hàng giáo sĩ, nhà học giả và “Thành viên Viện Lincoln” (Fellow of Lincoln), đã được dẫn dắt đến chỗ chấp thuận việc người không được phong chức giảng đạo — điều đã được định sẵn để trở thành một yếu tố quan trọng trong phong trào Giám Lý do ông sáng lập. Người ta cho rằng bà Wesley rất quan tâm đến những phụ nữ gia nhập các lớp tại Foundery và đến đó để được dạy dỗ và khuyên bảo. Hẳn bà tự nhiên sẽ làm như vậy mỗi khi đủ khỏe.
Đúng là tính cách của một người trẻ đầy nhiệt huyết như Charles Wesley khi cho rằng quan điểm của mẹ mình về chương trình cứu rỗi là chưa đầy đủ và tìm cách sửa lại trong một lá thư dài. Bà chẳng những đón nhận những lời ông nói cách rất nhu mì mà còn để tâm suy ngẫm; và lời hồi đáp khiêm nhường nhưng đầy phẩm cách của bà gửi ông là lá thư cuối cùng người ta biết bà đã viết: — “Charles con yêu dấu, “Foundery, ngày 2 tháng 10 năm 1740.
“Mẹ hết lòng cùng con dâng lời cảm tạ Đức Chúa Trời vì con đã bình phục. Ngài có nhiều lý do khôn ngoan cho mỗi biến cố của sự quan phòng, vượt xa sự hiểu biết của chúng ta, và mẹ không nghi ngờ gì rằng việc Ngài đã cho con lại được phần nào khỏe mạnh sẽ đáp ứng nhiều mục đích mà hiện nay con chưa biết.
“Mẹ cảm ơn con về lá thư tử tế của con; mẹ gọi nó như vậy vì mẹ thật tin rằng nó được viết ra bởi một lòng chân thành mong điều tốt thuộc linh và đời đời cho mẹ. Trong nhiều lời con buộc tội mẹ có quá nhiều điều đúng: mẹ cũng chẳng định nói một lời nào để bào chữa cho mình, nhưng muốn phó thác mọi sự cho Đấng biết cả mọi sự. Điều nầy mẹ phải nói với con: con có phần hiểu lầm về tình trạng của mẹ. Than ôi! nó còn tệ hơn nhiều so với con tưởng! Mẹ không phải là một trong những người chưa hề được soi sáng, hay chưa hề được dự phần về sự ban cho từ trên trời, hoặc về Đức Thánh Linh, nhưng đã được thức tỉnh trọn vẹn từ nhiều năm trước, và cảm biết sâu sắc tội lỗi, cả nguyên tội lẫn tội tự mình phạm. Tình trạng của mẹ đúng hơn là giống như Hội Thánh Ê-phê-sô; mẹ đã không trung tín với những ta-lâng được giao phó, và đã bỏ lòng kính mến ban đầu. ‘Dầu vậy, về việc nầy, hãy còn sự hi vọng nào cho Y-sơ-ra-ên chăng?’ Mẹ không tuyệt vọng, và nhờ ân điển Đức Chúa Trời, mẹ sẽ không tuyệt vọng; vì từ khi mẹ sa sút cách đáng buồn, khi mẹ gần như không còn hy vọng, khi mẹ đã quên Đức Chúa Trời, thì ngay lúc ấy mẹ lại thấy Ngài chưa hề quên mẹ. Ngay khi ấy, bởi Thánh Linh Ngài, Ngài đã áp dụng công đức của sự chuộc tội lớn lao cho linh hồn mẹ, khi phán với mẹ rằng Đấng Christ đã chết vì mẹ. Lẽ nào Đức Chúa Trời của chân lý, Đấng Cứu Thế Toàn Năng, phán với mẹ rằng mẹ có phần trong huyết và sự công bình của Ngài, mà mẹ lại không tin Ngài sao? Không đời nào! Mẹ tin, mẹ sẽ tin; và dù mẹ là kẻ có tội lớn nhất, điều đó cũng không làm mẹ nản lòng; vì mọi sự vi phạm của mẹ là tội của một con người hữu hạn, còn công đức của sự thương khó và sự công bình của Chúa chúng ta là vô hạn! Nếu mẹ còn thiếu điều gì mà không có thì không thể được cứu (điều mà hiện nay mẹ chưa nhận thấy), thì mẹ tin rằng mẹ sẽ không chết trước khi sự thiếu thốn ấy được bù đắp. Con hỏi nhiều câu mà mẹ không muốn trả lời; nhưng mẹ chỉ con đến với Chúa yêu dấu của chúng ta, Đấng sẽ làm cho con thỏa lòng trong mọi điều cần thiết cho con biết. Mẹ không hiểu nổi vì sao con quả quyết rằng mình không phải là Cơ Đốc nhân, điều đó thật chẳng khác gì nói thẳng vào mặt Đấng Christ rằng con chẳng có gì để cảm tạ Ngài, vì con chẳng được tốt hơn chút nào nhờ bất cứ điều gì Ngài đã làm hay đã chịu cho con. Ôi! thật là một sự sỉ nhục lớn lao, một sự vô ơn lạ lùng biết bao đối với Chúa Giê-xu đời đời đáng ngợi khen! Mẹ nghĩ mình còn xa mới là một Cơ Đốc nhân tốt như con, hay tốt như mẹ phải là; nhưng xin Đức Chúa Trời đừng để mẹ chối bỏ chút Cơ Đốc giáo ít ỏi mẹ đang có; trái lại, nguyện mẹ được tấn tới trong ân điển và trong sự thông biết Chúa và Cứu Chúa chúng ta là Đức Chúa Jêsus Christ. A-men. Mẹ không biết người khác có thể nghĩ gì về bản tính con người, nhưng về phần mẹ, mẹ nghĩ rằng không có ân điển của Đức Chúa Trời, chúng ta hoàn toàn không thể nghĩ, nói hay làm được điều gì tốt: vậy nên, nếu trong bất cứ phần nào của đời mình chúng ta đã được ban sức để làm được điều gì tốt, thì chúng ta phải dâng vinh hiển cho Đức Chúa Trời. Nếu chúng ta không làm sinh lợi những ta-lâng đã được ban cho, thì lỗi là của chính chúng ta. Mẹ thấy đây là một lối nói rất thông dụng giữa những người nầy, và điều ấy đã làm mẹ phật lòng nhiều; mẹ thường ước gì họ nói về mình ít đi và nói về Đức Chúa Trời nhiều hơn. Mẹ thường nghe những lời than vãn lớn tiếng về tội lỗi, v.v., nhưng hiếm khi, rất hiếm khi, nghe một lời ngợi khen và cảm tạ Chúa yêu dấu của chúng ta, hay một lời thừa nhận sự Vô Hạn của Ngài…”
Những câu còn lại đã bị thất lạc, và vì có lẽ chúng nói về hạng người thường lui tới Foundery và các buổi nhóm ở đó, nên thật đáng tiếc.
Khoảng sáu tháng sau ngày lá thư nầy được viết, vào đầu tháng 3 năm 1741, Kezia Wesley qua đời tại Bexley khi mới ba mươi hai tuổi. Người ta cho rằng cô chưa bao giờ hoàn toàn hồi phục sau cú sốc khi nhận ra Wesley Hall đã đùa giỡn với tình cảm tuổi trẻ của cô như một trò tiêu khiển trong khi đã hứa hôn với chị cô là Martha. Cô là con út, sinh ra ngay sau khi mẹ trải qua cơn thử thách khủng khiếp đầy kinh hoàng và hiểm nguy trong trận hỏa hoạn ở Epworth. Thời trẻ, chính cô cũng đã chịu nhiều thiếu thốn, và tất cả những điều đó góp phần giải thích sức khỏe yếu ớt của cô; nhưng trái tim cũng có phần quan trọng trong đời người phụ nữ, và một mối tình không trọn thường khiến người ta mất đi sức gượng dậy về thể xác, nhất là nơi người không có mối ràng buộc nào thật mạnh mẽ với cuộc sống. Dường như Charles đã có mặt khi em gái ông qua đời, và ông lấy làm yên lòng về tình trạng tinh thần cũng như thuộc linh của cô.
Căn bệnh cụ thể duy nhất mà bà Wesley mắc phải là bệnh gút, mà trong trường hợp của bà là bệnh di truyền. Chắc chắn nó không phát sinh từ lối sống sung túc xa hoa nơi chính bà. Sức sống của bà dần dần suy kiệt, và tất cả những người con gái còn lại đều quây quần bên mẹ. Bà đặc biệt xin Anne đừng rời bà nữa nếu cô còn đủ sức ở lại. Charles buộc phải đi xa, vì nghĩ rằng mẹ có thể còn cầm cự cho đến khi ông trở về; John đang ở Bristol, và khi nghe tin bà đang yếu dần nhanh chóng, ông đã lên ngựa ra đi vào tối Chúa Nhật, ngày 18 tháng 7 năm 1742, sau khi giảng cho một hội chúng đông đảo. Ông đến Foundery vào ngày 20, và sau khi gặp bà, ông ghi vào nhật ký: “Tôi thấy mẹ tôi đã ở bên bờ cõi đời đời; nhưng bà chẳng có chút nghi ngờ hay sợ hãi nào, cũng chẳng có ước muốn nào khác ngoài việc, hễ khi Đức Chúa Trời gọi, thì ra đi ở với Đấng Christ.”
Vào chiều thứ Sáu tiếp theo, ông thấy giờ cuối đã rất gần: bà không còn nói được, nhưng vẫn tỉnh táo; vì vậy ông đọc lời cầu nguyện phó thác linh hồn, như ông đã làm cho cha mình bảy năm trước. Lúc ấy là bốn giờ, và vì mệt mỏi bởi canh thức và xúc động, ông rời bên giường bà một lát để “uống một chén trà.” Một trong các em gái gọi ông trở lại. Ông kể: “Bà mở to mắt, và nhìn chăm chú lên trên trong một lát. Rồi mi mắt khép lại, và linh hồn được giải thoát, không một chút giãy giụa, không một tiếng rên hay tiếng thở dài. Chúng tôi đứng quanh giường và làm theo lời yêu cầu cuối cùng của bà, nói ra ít lâu trước khi bà không còn nói được: ‘Các con, hễ mẹ được giải thoát, hãy hát một bài Thi Thiên ngợi khen Đức Chúa Trời.’”
Việc viết thư kể cho Charles những chi tiết về những ngày cuối đời của mẹ rơi vào phần bà Lambert, và bà viết:
“Mẹ đã phải chịu những thử thách lớn, cả trong linh hồn lẫn thân xác, trong mấy ngày sau khi em rời mẹ; nhưng Đức Chúa Trời đã làm trọn công việc của Ngài trong mẹ khoảng mười hai giờ trước khi Ngài đem mẹ về với Ngài. Mẹ tỉnh dậy sau một giấc thiu thiu; và chúng chị, nghe mẹ đang vui mừng, bèn lắng nghe những lời mẹ nói, ấy là: ‘Đấng Cứu Thế yêu dấu của tôi! Rốt cuộc Ngài đã đến giúp tôi trong cơn cùng quẫn sao?’ Từ lúc đó mẹ thật đã phó thác cách êm dịu; kẻ thù không còn quyền làm hại mẹ nữa. Thời gian còn lại mẹ dành trọn cho sự ngợi khen.”
Bà Wesley được an táng vào Chúa Nhật, ngày 1 tháng 8, tại Bunhill Fields; John đọc nghi thức tang lễ của Giáo hội Anh, có Emilia, Susanna, Hetty, Anne và Martha đứng quanh. Một số đông bạn hữu đã tụ họp, cũng như những người khác bị lòng hiếu kỳ đầy cảm thông kéo đến. Sau đó một bài thánh ca được hát lên, và John Wesley — người thuở đang độ thanh xuân sung sức đã tha thiết mong mình đừng sống lâu hơn mẹ — đã đứng bên mộ của chính người mẹ ấy và giảng cho đám đông đang tụ họp một trong những bài giảng hùng hồn và nồng nhiệt nhất của ông.
Chẳng bao lâu, một tấm bia đơn sơ được dựng ở đầu nơi an nghỉ cuối cùng ấy, với một bài văn bia bằng thơ do Charles Wesley viết: — “Nơi đây an nghỉ thi hài của BÀ SUSANNA WESLEY, Con gái út và là người con gái sống sót sau cùng của Tiến sĩ Samuel Annesley.”
“Trong niềm hy vọng chắc chắn vững bền sẽ sống lại, Và nhận lấy chỗ ở của mình trên các tầng trời, Một Cơ Đốc nhân đã đặt thân xác mình xuống nơi đây, Đổi thập tự giá lấy mão triều thiên.
Con gái thật của hoạn nạn, bà Đã quen với đau đớn và khốn khổ, Than khóc suốt một đêm dài sầu thương và sợ hãi, Một đêm dưới luật pháp kéo dài bảy mươi năm. Rồi Đức Chúa Cha bày tỏ Con Ngài, Cho bà nhận biết Ngài lúc bẻ bánh; Bà biết và cảm nhận tội mình được tha, Và tìm được của tin cho thiên đàng của mình. Xứng hợp cho sự tương giao trên cao, Bà nghe tiếng gọi ‘Hãy chỗi dậy, hỡi bạn tình ta.’ Con xin đến, ánh mắt hấp hối của bà đáp lại, Và hiền như chiên con, giống như Chúa mình, bà qua đời.”
Thật lạ là John, người vốn thường rất chính xác, lại chẳng nhắc đến cha mình trên tấm bia mộ nầy, cũng không ghi ngày sinh hay ngày mất của mẹ. Tuy vậy, ông đã bận tâm cho khắc một bản in đồng từ một bức chân dung rất giống bà được vẽ trong những năm cuối đời. Một bản của bức ấy được dùng làm hình đầu sách cho cuốn “Mẹ Của Anh Em Nhà Wesley” (The Mother of the Wesleys) của Kirk, và được in thu nhỏ ở đầu cuốn “Kỷ Niệm Về Gia Đình Wesley” (Memorials of the Wesley Family) của ông Stevenson. Cũng còn một bức tiểu họa cho thấy phần nào dáng vẻ của bà lúc đang độ xuân sắc. Trong số con cháu xa đời của bà, có một hai phụ nữ trông rất giống bà về diện mạo.
Vì tấm bia mộ ban đầu đã bị thời gian và thời tiết làm hư mòn nhiều, nên vào năm 1828, khi những tấm bia tưởng niệm một số người Giám Lý xuất chúng được dựng trong Nhà nguyện City Road bằng kinh phí của Ủy ban Sách Giám Lý Wesley (Wesleyan Book Committee), một tấm bia mới với văn bia mới đã được dựng trên mộ bà Wesley. Lòng tôn kính đối với nhà thơ ngọt ngào của họ đã không khiến họ lưu giữ toàn bộ bài thơ của ông, và văn bia hiện nay ghi rằng: — “Nơi đây an nghỉ thi hài của BÀ SUSANNA WESLEY, Quả phụ của MỤC SƯ SAMUEL WESLEY, Thạc sĩ (M.A.)
(cố Mục sư quản nhiệm giáo xứ Epworth, thuộc Lincolnshire), bà qua đời ngày 23 tháng 7 năm 1742, Hưởng thọ 73 tuổi.
Bà là con gái út của MỤC SƯ SAMUEL ANNESLEY, Tiến sĩ Thần học (D.D.), người bị Đạo luật Thống nhất trục xuất khỏi chức mục sư quản nhiệm St. Giles’s, Cripplegate, ngày 24 tháng 8 năm 1662.
Bà là mẹ của mười chín người con, trong đó xuất chúng nhất là các MỤC SƯ JOHN và CHARLES WESLEY;
người anh, dưới quyền Đức Chúa Trời, là Người Sáng Lập các Hội của những người được gọi là người Giám Lý.” “Trong niềm hy vọng chắc chắn và vững vàng sẽ sống lại, Và nhận lấy chỗ ở của mình trên các tầng trời, Một Cơ Đốc nhân đã đặt thân xác mình xuống nơi đây, Đổi thập tự giá lấy mão triều thiên.”
Năm 1869, Bunhill Fields, dù đã ngừng chôn cất từ lâu trước đó, được bảo đảm làm nghĩa trang vĩnh viễn, được trồng cây và làm những lối đi dẫn sát đến các ngôi mộ đáng chú ý nhất. Nơi hài cốt bà Wesley yên nghỉ là chỗ các số 17 và 42 giao nhau trên bức tường ngoài, và cách mộ John Bunyan vài thước về phía tây lệch nam — người đã còn sống và đang giảng đạo vào thời thơ ấu xa xưa của bà.
Một đài tưởng niệm hình tháp bằng đá cẩm thạch Sicily dựng để ghi nhớ bà đã đứng đối diện Nhà nguyện City Road, quay mặt về Bunhill Fields, từ tháng 12 năm 1870, mang một văn bia rất giống với văn bia vừa kể trên.
Cuốn tiểu sử nhỏ về Susanna Wesley nầy khó có thể kết thúc bằng lời nào hay hơn lời của cố Isaac Taylor, chính ông cũng là con của một người mẹ — với sự giúp sức của chồng — đã tự mình giáo dục cả đàn con rất đông, và được mãn nguyện thấy chúng lớn lên trở thành những người có học thức và tin kính bậc nhất trong thế hệ mình hay bất kỳ thế hệ nào khác của người Anh, nam cũng như nữ: “Mẹ của anh em nhà Wesley là mẹ của phong trào Giám Lý theo nghĩa tôn giáo và đạo đức; vì lòng can đảm của bà, sự thuận phục của bà đối với thẩm quyền, tinh thần cao thượng, tính độc lập và sự tự chủ của bà, lòng sùng kính nồng nhiệt cùng hướng đi thực tiễn mà bà dành cho lòng sùng kính ấy, tất cả đều trỗi dậy và được lặp lại cách rõ ràng trong tính cách và cách sống của các con trai bà.”