Chương 16 · 57 phút đọc · 1 giờ 14 phút nghe
Những Người Còn Lại Và Dòng Dõi
Gia đình quây quần bên giường bệnh lúc bà Wesley qua đời gồm các con gái của bà là Emilia, Susanna, Hetty, Anne và Martha, cùng con trai là John. Emilia, tức bà Harper, lúc ấy đã năm mươi tuổi, góa chồng và không con; vì tuy bà có sinh được một đứa bé, nhưng đứa trẻ chẳng bao lâu đã mất. Cả thời con gái lẫn thời có chồng, bà đều ít được an ủi; tính bà khắt khe và không mấy dịu dàng; bà ý thức mình có tài năng, và đau đớn nhận ra rằng mình chưa từng có dịp tỏa sáng. Thời trẻ, bà đã đính hôn với một ông Leybourne, và tuy vì bà Wesley và Samuel không chấp thuận mà cuộc hôn nhân ấy bị hủy bỏ, Emilia không phải là người dễ quên, hay dễ yêu lại. Nỗi thất vọng này làm cay đắng cả cuộc đời bà. Bà rất thương mẹ, và tình thương bà dành cho John, người kém bà mười một tuổi, mang nhiều nét của tình mẫu tử; nhưng khi Hetty vấp ngã thì bà lại khắt khe với em. Cảnh nghèo lấy đi rất nhiều nét dịu ngọt trong bản tính người phụ nữ, và sau khi lấy chồng, bà còn khổ vì nghèo hơn cả thời con gái ở Epworth, khi tiền bạc và quần áo đều khan hiếm. Ông Harper hầu như không tự nuôi nổi mình, tiền lời từ trường học của bà chẳng được bao nhiêu, bà lâm bệnh, phải bán quần áo để có cái ăn, và rơi vào cảnh hằng giờ lo sợ người ta đến tịch thu cả chiếc giường của mình vì nợ tiền thuê nhà. Tai họa ấy có thật xảy ra hay không thì không rõ; nhưng dù sao đi nữa, cái chết của chồng đã để bà được tự do thu xếp công việc ở Gainsborough và cùng một người đầy tớ già lên London. Từ đó John chu cấp cho bà, và bà thường ở Foundery, dù hình như bà không sống hẳn ở đó. Con ma ở Epworth cũng không hoàn toàn bỏ bà, như bức thư sau đây gửi cho John cho thấy: — “Ngày 16 tháng 2 năm 1750. Em trai thân mến,
“Chị mong mỏi vô cùng được gặp em và trò chuyện với em vài giờ như những ngày xưa. Có những điều quá khó đối với chị; chị muốn em giải đáp giúp. Một giáo lý của em và của nhiều người khác nữa, tức là không thể tìm thấy hạnh phúc trong bất cứ vật gì hay trong mọi vật trên thế gian này — vì chị có mười sáu năm kinh nghiệm riêng hoàn toàn trái ngược với điều đó, nên chị muốn nói chuyện với em về điều ấy. Một điều khác nữa là cái vật lạ lùng mà nhà ta gọi là ‘Jeffery’. Em sẽ không cười chị là mê tín nếu chị kể cho em biết cái gì đó chắc chắn đến viếng chị mỗi khi sắp có một tai ương mới khác thường; nhưng người ta biết quá ít về thế giới vô hình, đến nỗi ít ra chị cũng không thể phán đoán được đó là một thần linh thân thiện hay là ác linh. Chị sẽ rất mừng nếu em cho chị biết em sống ở đâu, có thể tìm em ở đâu. Nếu ở Foundery, chắc chắn chị sẽ đi bộ hoặc đi xe ngựa đến thăm em trai yêu dấu của chị, và tận hưởng phước lành rất lớn được trò chuyện với em vài giờ.
“Chị là người bạn thật lòng mang ơn em và là chị gái yêu thương của em, EMILIA HARPER.”
Một ghi chú ở mặt sau lá thư này, chính tay John Wesley viết, xác nhận rằng thư đã được hồi âm vào ngày 18, nhưng thư trả lời ấy không còn được lưu giữ. “Jeffery” là một tác nhân thường tự báo hiệu bằng những tiếng gõ và tiếng động; và vì vào ngày 8 tháng 2, khoảng một tuần trước ngày ghi trên thư, London đã bị một trận động đất khá mạnh làm cho hỗn loạn và kinh hoàng, nên những người không mấy tin vào điều siêu nhiên có thể được thứ lỗi khi nghĩ rằng bà Harper có lẽ đã lầm những tiếng động do cơn chấn động của thiên nhiên ấy gây ra với những tiếng động mà con ma ở Epworth vẫn quen dùng để tỏ sự hiện diện của nó.
Khi hội Giám Lý tiếp nhận nhà nguyện nổi tiếng ở phố West, bà Harper và người đầy tớ già dọn đến ngôi nhà liền kề, và ở trong những căn phòng thông với nhà nguyện qua một hành lang phía sau tòa giảng cùng một khung cửa sổ, khi mở ra thì người trong nhà có thể dự các buổi nhóm mà không bị ai trông thấy. Khi đã mất trí nhớ, bà Harper trở thành một bà cụ hiền hậu và rất điềm đạm, và qua đời vì tuổi già sức yếu vào năm 1771, khi đã gần tám mươi tuổi.
Hẳn độc giả còn nhớ Susanna Wesley, con gái thứ hai trong gia đình Epworth, đã kết hôn với Richard Ellison năm 1721, và tuy ông khá giả, ông luôn bị xem là một người con rể khó ưa. Khi bốn người con của cuộc hôn nhân này đã hoặc đang lớn lên, nhà ông Ellison bị hỏa hoạn, và từ đó vợ ông không chịu sống chung với ông nữa, mà lần lượt ở với hết người con trai này đến người con gái khác của bà tại London. Người chồng bị bỏ rơi tìm đủ mọi cách để đưa bà về, nhưng bà không chịu gặp mặt cũng không trả lời thư ông. Sau cùng, ông cho loan tin rằng mình đã chết, và bà lập tức về Lincolnshire để dự tang lễ ông. Khi biết đó chỉ là mưu kế để đưa bà về, bà liền trở lại London, và không ai có thể thuyết phục bà làm hòa với chồng. Những năm cuối đời, ông Ellison gặp tai họa. Ủy ban Thoát nước (Commissioners of Sewers) ở vùng đầm lầy Fen có nhiệm vụ giữ cho các kênh tiêu nước lớn được thông, và vì việc này bị bỏ bê, nước tràn khắp nơi và nhấn chìm đất đai của ông suốt hai năm. Bò và ngựa của ông chết, ông không trồng trọt được gì, cũng không được bồi thường, và vì thế lâm vào cảnh nghèo túng đến nỗi phải đến Foundery xin lòng thương xót của người em vợ là John Wesley; John giới thiệu ông với một chủ ngân hàng giàu có đang lo việc phân phát một số tiền quỹ ủy thác, và nói rằng “sự cứu giúp dù nhỏ nhất cũng chưa bao giờ đúng lúc hơn thế.” Dù vợ người đàn ông bất hạnh ấy vẫn xa lánh ông, John và Charles đối xử với ông rất tử tế, và xem ông là một người đã hoàn toàn đổi mới. Ông qua đời tại London vào đầu tháng 4 năm 1760, và Charles Wesley đọc nghi thức an táng bên thi hài ông.
Các con của cặp vợ chồng không xứng đôi này là John, Ann, Deborah và Richard Annesley Ellison. Người con cả sống và qua đời tại Bristol, và một số con cháu ông vẫn còn sống ở thành phố ấy. Ann kết hôn với Pierre le Lievre, một người tị nạn Pháp, ông qua đời để lại cho bà một con trai; sau đó bà tái giá với một ông Gaunt. Bà là một người phụ nữ nhỏ nhắn, hoạt bát, thông minh và xinh đẹp; bà Ellison phần lớn sống với bà, và qua đời tại nhà bà, thọ sáu mươi chín tuổi, vào đầu tháng 12 năm 1764. Ngày 7, John Wesley viết cho Charles rằng: “Chị Sukey đã đau đớn cùng cực suốt năm ngày, rồi qua đời trong sự tin chắc trọn vẹn của đức tin. Một vài lời cuối cùng của chị, sau khi đã không nói được một thời gian, là: ‘Chúa Giê-xu ở đây, thiên đàng là tình yêu!’”
Con trai của bà Gaunt với người chồng đầu được đặt tên Pierre theo tên cha, và được học tại Kingswood, ngôi trường lớn do anh em Wesley lập gần Bristol. Ông Anh hóa tên thánh của mình thành Peter và bỏ tiểu từ trước họ. Ông trở thành mục sư Giáo hội Anh, làm hiệu trưởng Trường Ngữ pháp Lutterworth, đồng thời là mục sư phụ tá và người giúp việc cho ông Johnson — người, vào thời mà một mục sư kiêm nhiều giáo xứ, vừa là mục sư quản nhiệm Lutterworth vừa là mục sư giáo xứ Claybrook. Tại Claybrook, ông Johnson có một ngôi nhà rất đẹp cùng khuôn viên, và nhận học trò, trong số đó có cố Huân tước Macaulay. Ông Lievre cưới một cô Sturges và nuôi dạy sáu người con. William, người con út, qua đời cách đây khoảng hai mươi năm tại Bruntingthorpe, thuộc Leicestershire, nơi có lẽ ông làm thầy giáo của một trong những ngôi trường nhỏ được tài trợ, mà nay hoặc đã được các Ủy viên cải tổ, hoặc đã sáp nhập vào các cơ sở giáo dục khác. Ông là người kín đáo, chăm học, có tâm hồn và phần lớn tài dùng chữ khéo léo của một thi sĩ đích thực; và nếu số phận đặt ông vào giới văn chương, hẳn ông đã tạo được tên tuổi và chỗ đứng cho mình. Nhưng thực tế, ông bị gia đình chê cười vì thói mê làm thơ, và sa vào sự bất lực thường thấy nơi những người đã lỡ mất ơn gọi thật của mình. Tuy vậy, các tờ báo ở Derbyshire và Leicestershire vẫn vui lòng nhận thơ ông cho mục “Góc Thi Ca” của họ. Nhiều bài trong số đó rất hay, và nếu được in lại, hẳn sẽ được nhiều người ưa thích.
Deborah Ellison cũng kết hôn với một người tị nạn Pháp, một thợ dệt lụa tên là Pierre Collett; và một trong các con gái bà trở thành vợ của một người Giám Lý nổi tiếng, Tiến sĩ Byam.
Richard Annesley Ellison qua đời khi mới hai mươi bảy tuổi, để lại hai con gái. Người con cả kết hôn với ông Voysey ở King’s House, Salisbury, và sinh được hai con trai và hai con gái. Người con trai lớn qua đời khi chưa lập gia đình; người con gái lớn kết hôn với Bá tước de Fauconpret de Thulus, một học giả Pháp rất nổi danh, người trong thời gian lưu vong ở nước này đã dịch toàn bộ tiểu thuyết của Sir Walter Scott sang tiếng Pháp. Khi Louis Philippe lên ngôi năm 1830, ông cùng vợ trở về Pháp, nơi ông giữ một chức vị cao tại Đại học Paris. Nhà của họ ở Fontainebleau, nơi họ quy tụ quanh mình nhiều bậc tài hoa xuất chúng đương thời, và ông de Fauconpret qua đời tại đó năm 1842. Người vợ góa của ông qua đời tại Hackney vào mùa hè năm 1868. Em gái bà kết hôn hai lần, lần đầu với ông Edlin, lần sau với ông Bristow. Hai người con trai và ba người con gái của bà với người chồng đầu hiện đều còn sống, còn chính bà đã qua đời trong lúc cuốn sách này đang được in. Người cháu ngoại út của bà Ellison, Annesley Voysey, lập gia đình và là cha của Henry Voysey, một kiến trúc sư khá có tiếng; Richard Voysey, người được phong chức trong Giáo hội Anh; và Mục sư Charles Voysey, người mà sự nghiệp ai cũng biết. Không ai trong nhánh này của gia đình từng thiếu trí tuệ, hay thiếu can đảm để giữ vững chính kiến của mình.
Hetty Wesley, tức bà Wright, sức khỏe rất kém vào lúc mẹ bà qua đời; bà kiệt sức vì những gì phải chịu đựng dưới tay người chồng nghiện rượu, dù vậy người chồng ấy hình như vẫn còn giữ một thứ tình cảm nào đó dành cho bà. Bà có nhiều con, nhưng chúng đều chết khi còn thơ ấu, khiến bà vô cùng đau buồn; tuy nhiên, người ta cho rằng một cô con gái tên Amelia đã sống được ít năm, dù có lẽ không sống lâu hơn mẹ. Nghe nói bà vẫn còn giữ được nét đẹp thời con gái cho đến tận khi đã lớn tuổi. Bà từng là người bạn tin cẩn, và trong những ngày cuối đời ông, là người chăm sóc người cậu Matthew, người đã rất rộng rãi với bà về tiền bạc. Năm 1743, bà sống tại Stanmore thuộc Middlesex; chẳng bao lâu sau, bà trở thành người Giám Lý và thường gặp gỡ các em trai. Hai ông tin chắc rằng suối nước nóng Clifton, nếu dùng đúng cách, sẽ chữa được phần lớn các bệnh tật thể xác, nên đã gửi bà đến đó. Hai ông có nhiều bạn bè ở Bristol và vùng lân cận, và chị của họ được một bà Vigor tiếp đón; bà ở lại đó nhiều tháng. Mùa thu năm 1745, bà đã về nhà, và viết cho Charles một lá thư, trong đó bà nói về chồng mình cách trìu mến: — “London, phố Frith, ngày 4 tháng 10 năm 1745. Em trai yêu dấu nhất,
“Chị đã nhận được cả hai lá thư ân cần của em và cảm ơn em về những lá thư ấy, nhưng chị ngạc nhiên vì em chưa nghe tin gì về việc chị đã khá hơn, dù chị không tự viết được, vì nhiều người đã gặp chị mà chị biết là có thư từ với em, và một vài người trong số họ mới đây đã đi Bath hoặc Bristol, nhất là chị Naylor và bà Wigginton. Thật ra, chị vẫn còn yếu vô cùng, phải nằm liệt giường, chỉ ngồi dậy khi người ta dọn giường, và thật khó tin chị đã gầy rộc đến mức nào, đến nỗi xương như sắp lòi ra khỏi da. Nhưng nhờ lòng thương xót, cơn sốt vốn trực tiếp
đe dọa chị (kèm một cơn ho dữ dội và vài triệu chứng chết người) đã lui, và chị có nhiều triển vọng bình phục hơn bao giờ hết; thật vậy, nếu chị lấy lại được sức thì chị chẳng còn nghi ngờ gì nữa. Chị tin chắc rằng sự dễ chịu nơi thân thể và sự bình an lớn lao trong tâm trí này là nhờ lời cầu nguyện bởi đức tin. Chị cho rằng sự nâng đỡ này càng lạ lùng hơn, vì từ khi nằm liệt giường đến nay chị không hề cảm nhận sự hiện diện của Đức Chúa Trời; mà em biết chúng ta ra sao khi bị bỏ mặc cho chính mình giữa cơn đau dữ dội và nỗi sợ hãi sự chết. Thế nhưng, dù chị vẫn còn trong cảnh bị bỏ rơi, và kẻ thù đang ra sức hoạt động, chị vẫn hưởng được một sự yên tĩnh và lòng biết ơn lớn đến mức thật vượt quá sức tự nhiên. Ha-lê-lu-gia! Dù điều cay đắng của sự chết đã qua rồi hay chưa, chị vẫn hoàn toàn thanh thản và thuận phục, vì đã phó thác điều này, cùng với phúc lợi thuộc linh của Will yêu dấu và mọi điều khác, cho Thầy Thuốc Tối Cao của linh hồn và thân thể.
“Em trai yêu dấu nhất, không một toan tính ích kỷ nào có thể khiến chị mong em ở lại lâu trong thế gian vô cùng nguy hiểm và đầy ma quỷ này; nhưng chúng ta phải luôn nói: ‘Ý Cha được nên’; và chị vẫn vui khi nghĩ rằng Đức Chúa Trời sẽ cho chúng ta gặp lại nhau, dù chị không thể nói rằng mình ước được sống thêm một phút nào nữa, ngay cả với điều kiện ấy. Willy gửi lời thương mến đến em, và thật lòng rất vui nếu được gặp em. Xin em tiếp tục cùng chị cầu nguyện để anh ấy được bền đỗ. Matty cũng gửi lời kính chào và xin em cầu nguyện cho. Linh hồn của cả hai người đều chưa được thịnh vượng như chị mong muốn. Lạ thay, dù chúng ta biết sự nên thánh là một công việc dần dần, chúng ta lại muốn người lân cận tiến nhanh hơn chính mình; nhưng Willy đáng thương chỉ còn chờ ân tứ đầu tiên. Chị chẳng hề lo sợ cho những ai thật lòng sốt sắng.
“Nếu cả nước đang phát cuồng vì chính trị, mà chẳng khôn ngoan hay thánh khiết hơn chút nào, thì chẳng lạ gì người mà em nhắc đến trong thư trước lại đầy ắp chuyện ấy, dù bà ta vẫn giữ chừng mực, và không nói lời phản nghịch, dù trong lòng nghĩ gì đi nữa. Chị mừng vì những tín hữu mà chị quen biết dường như không rơi vào thái cực nào trong những việc hiện nay, hoặc đánh mất “một việc cần” vì nói quá nhiều, hoặc vì cầu nguyện quá ít. Nguyện Chúa ban cho chúng ta sự phán đoán đúng đắn trong mọi việc.
“Lời cầu nguyện, tình thương và những lời chúc tốt đẹp nhất của chị gửi đến tất cả các bạn thân yêu ở Bristol, những người mà chị đã chịu ơn không biết bao nhiêu; nhưng trên hết là bà Vigor và gia đình bà, những người đã bày tỏ tình yêu không mỏi mệt trong việc phục vụ và chiều chuộng chị…
“Một trong những thập tự giá nặng nề nhất của chị là không thể viết thư cho tất cả họ; nhưng nếu có ngày bình phục, chị vẫn chưa tuyệt vọng là sẽ làm được, nếu thư của một người mới tin như chị được họ đón nhận. Có lẽ em nghĩ rằng chị cũng có thể viết cho họ như viết cho em; nhưng Charles thân mến, chị đang viết trên giường đây, và em không thể tin chị phải trả giá thế nào đâu. Chị tin rằng mình sẽ còn nhớ đến em và chúc phước cho em nhiều lần nữa trước khi qua đời; mong rằng chúng ta sẽ có thêm một cuộc gặp gỡ vui vẻ trước đó, nếu đó là điều tốt nhất. Vậy, với lời cầu nguyện cho Hội Thánh hoàn vũ, cho các mục sư, các người phụ tá và cả nhân loại, chị xin được ký tên là người chị rất mang ơn và yêu thương em, MEHET. WRIGHT.”
Bà Wright dường như đã bình phục phần nào sau cơn bệnh này, dù bà không bao giờ khỏe lại được nữa; nhưng vào tháng 1 và tháng 2 năm 1750, rõ ràng là giờ cuối của bà đang đến gần. Bà cũng có những cảm xúc thái quá và gần như kích động vốn rất phổ biến trong những người Giám Lý thời đầu, và đã nói với một người bạn đến thăm: “Tôi đã tha thiết ước được chết, vì bạn biết đấy, người Giám Lý chúng tôi bao giờ cũng chết trong niềm vui ngây ngất.” Charles dường như là người em trai duy nhất có mặt ở London khi ấy, và ông nói về bà vào ngày 14 và 18 tháng 3 rằng bà đã “rất gần bến cảng”; nhưng khi ông đến thăm vào ngày 21, linh hồn bà vừa mới ra đi. Đến ngày 26, ông viết thêm: “Tôi đã theo chị đến nấm mộ yên lặng của chị, và khóc với kẻ khóc.” Bà hưởng thọ năm mươi ba tuổi.
Ông Wright đau buồn không nguôi, và nài xin Charles Wesley đừng bỏ rơi ông, dù chị của Charles đã qua đời. Ông sống lâu hơn bà vài năm, tái hôn, và không phải lúc nào cũng sống hòa thuận với người vợ thứ hai. Suốt nhiều năm, ông không gặp gia đình Wesley, nhưng khi bị bại liệt, ông cho mời Charles đến, và rất vui mừng được gặp ông. Nhà truyền đạo đầy lạc quan ấy thấy có lý do để hy vọng về giờ cuối của ông Wright, và có lẽ, xét cho cùng, lỗi lầm của ông thuộc về cái đầu hơn là cái tâm.
Tiến sĩ Adam Clarke đã sưu tầm và xuất bản mười bài thơ của bà Wright; những bài thơ ấy phù hợp với tư tưởng của những người mà bà giao du, và nhuốm nỗi u sầu đã phủ bóng lên cuộc đời bà; nhưng sự chán chường vô hạn đối với thế gian này, cùng niềm khao khát ngây ngất hướng về một tương lai chưa biết và không thể biết, bao giờ cũng là điều bệnh hoạn và không lành mạnh. Đoạn thơ duy nhất đáng trích dẫn ở đây là từ một bài thơ ngắn gửi một người mẹ có con qua đời: — “Dẫu cái chết của các con người thương Đã đem lại đớn đau hơn cả lúc người sinh nở;
Xin chớ than rằng kẻ khác sinh con cho cõi đất, Trong khi người đã cho thiên đàng thêm dân cư.” Chúng ta không còn thấy thêm gì về Anne Wesley, tức bà Lambert, và chồng bà, sau khi họ có mặt trong tang lễ của mẹ tại Bunhill Fields, và cũng không ai biết gì về cuộc đời của con trai họ.
Martha Wesley, tức bà Hall, giống anh mình là John về diện mạo đến nỗi Tiến sĩ Adam Clarke quả quyết rằng nếu hai người chỉ cần mặc giống nhau thì không ai phân biệt được ai là ai. Chữ viết tay của bà cũng rất giống chữ của John, và điều này hẳn là vì khi khoảng mười chín tuổi, bà viết chữ “thật thảm hại”, theo chính lời bà, và cảm thấy mình kém xa Emilia và Hetty. Vì thế, John viết cho bà vài mẫu chữ, bà bắt chước hết sức cẩn thận, và nhờ đó đã uốn nét chữ của mình theo chữ của anh.
Chúng ta đã thấy bà sống với chồng tại Salisbury, và bà Wesley đã ở với họ khá lâu trước khi dọn về Foundery. Trong thời gian sống ở thành phố ấy, bà Hall sinh mười người con, chỉ một người sống qua tuổi thơ ấu. Ông Hall là một người kỳ quặc, và như về sau cho thấy, là một người vô luân. Ông có đủ mọi tư chất cần thiết để làm một trưởng lão Mặc Môn, và nếu sống vào thời nay, rất có thể ông đã gia nhập nhóm ấy. Khá nhiều khuyết điểm của ông là do sự phản ứng sau những căng thẳng và gắng gượng của lòng nhiệt thành tôn giáo thời trẻ; ông bắt đầu tự suy nghĩ, và nuôi những mối nghi ngờ mà, tuy nay đã khá phổ biến, thời ấy lại bị xem là ghê tởm. Nói tóm lại, ông Hall trở nên không chính thống và không chịu tin rất nhiều giáo lý mà ngày nay người ta lặng lẽ bỏ qua, trừ những người rất sốt sắng về tôn giáo. Trong mắt nhiều cộng sự của John và Charles Wesley, đó mới thật là cốt lõi tội lỗi của ông, và họ lên án ông nặng lời hơn chính hai anh em. Bản tính con người dễ đi đến những thái cực như thế.
Có một sự cứng cỏi nào đó trong lá thư sau đây của John, viết cho bà Hall không lâu sau khi chôn cất mẹ họ. Dường như ông muốn ngụ ý rằng thời gian người mẹ dành cho bổn phận tự nhiên đối với con cái hẳn phải bị lấy bớt khỏi thời gian lẽ ra dành cho sự tiến bộ thuộc linh của chính mình, và nếu vậy, thì đó là một điều trong một tín điều rất ích kỷ. May thay, phần đông chúng ta tin rằng khi làm tròn cách đúng đắn và tận tâm bổn phận làm cha mẹ cùng những bổn phận khác, chúng ta đang thực hiện tốt nhất mục đích mà vì đó chúng ta được tạo dựng. John Wesley, người chưa từng có con, và cuộc hôn nhân của ông cũng chẳng hẳn là sự kết hợp của hai tâm hồn, đã nhìn vấn đề từ một góc độ hoàn toàn khác: — “Newcastle-on-Tyne, ngày 17 tháng 11 năm 1742. Em gái thân mến,
“Anh tin rằng cái chết của các con em là một bằng chứng lớn về lòng nhân từ của Đức Chúa Trời đối với em. Em đã thường nói với anh rằng chúng chiếm của em biết bao nhiêu thời gian. Nay thời gian ấy đã được hoàn lại cho em, và em chẳng còn việc gì khác ngoài việc hầu việc Chúa chúng ta, chẳng phải lo lắng gì và không phân tâm, cho đến khi em được nên thánh trong thân thể, linh hồn và tâm thần. Vừa gặp ông Hall, anh đã mời ông ấy ở lại Foundery, nhưng ông ấy xin được miễn. Có một sự mâu thuẫn lạ lùng trong tính khí và cảm nghĩ của ông ấy đối với anh. Các anh em ‘tĩnh lặng’ đã dần dần nhồi vào ông ấy hết mức có thể sự khinh miệt của họ đối với anh và em trai anh, cùng sự ghét bỏ toàn bộ phương cách làm việc của chúng ta, vốn khác với phương cách của họ như ánh sáng khác với bóng tối. Hơn nữa, họ còn vụng về dạy ông ấy bắt lỗi cả cách quản lý và điều hành bề ngoài của anh, đối với cả gia đình lẫn hội của anh. Trong khi anh biết đây chính là tài năng đặc biệt mà Đức Chúa Trời đã ban cho anh, mà trong đó (bởi ân điển Ngài) anh cũng chẳng thua kém chút nào so với những kẻ trổi nhất trong bọn họ. Dù vậy, trong ông ấy vẫn còn đôi chút lòng quý trọng anh như xưa kia ở Oxford, và dần dần điều đó sẽ thắng thế. Ông ấy sẽ nhận ra những con người khốn khổ ấy, và mây mù sẽ tan đi.
“Anh tin rằng ý định hiện nay của Đức Chúa Trời là thăm viếng Giáo hội Anh đáng thương và hoang tàn, và vì thế, cả ông Gambold lầm lạc lẫn bất cứ ai rời bỏ Giáo hội ấy đều sẽ không thịnh vượng. Ôi! Hãy cầu hòa bình cho Giê-ru-sa-lem. ‘Phàm kẻ nào yêu mến ngươi sẽ được thới thạnh.’ Ông Hall đã trả tiền sách cho anh. Anh không cần tiền của em, tình thương của em là đủ rồi. Nhưng hãy viết thư thường xuyên và dài hết sức có thể cho người bạn và người anh yêu thương của em, J. WESLEY.”
Lá thư này chứng tỏ John Wesley không hề nghĩ đến bất cứ sự ly khai nào khỏi Giáo hội Anh, và cũng cho thấy ông hoàn toàn ý thức được ân tứ tổ chức của mình.
Rất không chắc bà Hall có tâm sự với người thân đến mức kể cho họ nghe về sự không chung thủy của chồng hay không, cho đến khi bà đã bị xúc phạm vì những điều ấy suốt nhiều năm. Bà là một người phụ nữ thuộc mẫu người cao quý và hiếm có nhất, và đã kiên quyết dập tắt mọi tính ích kỷ tự nhiên đến nỗi bà chăm sóc con của người khác tận tụy như con ruột mình, còn đối với những nàng A-ga bất hạnh đã sinh ra chúng, bà bày tỏ sự dịu dàng và cảm thông như thể chồng bà chưa hề yêu chuộng họ hơn bà. Trong những lúc tốt đẹp hơn, ông Hall cảm nhận và tỏ ra hết sức khâm phục cách cư xử của bà, nhưng ông là một kẻ phàm yếu đuối và không làm chủ được mình. Người ta kể rằng có lần, khi người mẹ đang chăm sóc một đứa Ích-ma-ên, người cha nổi giận với đứa Y-sác trong nhà, và làm đứa trẻ hoảng sợ khủng khiếp bằng cách nhốt nó trong một cái tủ tối vì một lỗi rất nhỏ nhặt. Điều này gần như vượt quá sức chịu đựng của bà, nhưng bà quyết không để quyền của chồng đối với con trai ông bị tổn hại. Hình phạt hoàn toàn không cân xứng với lỗi lầm, nhưng bà không thể thuyết phục ông thấy điều đó. Sau cùng, bà nhắc ông rằng dù ông nổi giận vô lý với con của bà, bà vẫn chưa hề quăng con của ông ra khỏi nôi, nhưng tuyên bố rằng bà sẽ làm thế nếu ông không thả và tha thứ cho đứa bé đang khiếp sợ. Về sau, John và Charles đưa cháu mình ra khỏi nhà cha nó và tự bỏ tiền cho cháu đi học; nhưng khi khoảng mười bốn tuổi, cậu bé mắc bệnh đậu mùa ở trường, và qua đời trước khi mẹ kịp đến. Đó là một nỗi đau mà người ta sợ sẽ làm bà chết mất; nhưng bà kiên nhẫn và thuận phục, và Thời Gian, vị lương y vĩ đại, đã đem lại sự an ủi cho bà.
Có lần Charles Wesley hỏi chị mình làm sao chị có thể lo cho một người đàn bà đã chiếm chỗ của mình những tiện nghi, thậm chí cả tiền bạc, trong giờ hoạn nạn của người ấy. Bà đáp: “Ồ, chị biết chị có thể nhận được điều chị cần từ nhiều người; nhưng chị ấy, người đáng thương ấy, thì không thể, vì biết bao người sẽ coi việc bỏ mặc chị ấy trong cảnh khốn cùng do chính mình chuốc lấy là một công đức… Chị đã không hành động như một người đàn bà, mà như một Cơ Đốc nhân.” Đó là một đức tin Cơ Đốc cao cả, xứng đáng với Thầy, Đấng đã không xua đuổi Ma-đơ-len khỏi chân Ngài. Thật ít có những người xưng mình là Cơ Đốc nhân đạt đến được điều gì gần giống như vậy.
Khi bà Hall lâm vào cảnh nghèo, bà vẫn rộng rãi đến nỗi em trai bà là Charles nói: “Cho Patty cái gì để chị ấy được thêm tiện nghi cũng vô ích, vì chị ấy luôn đem cho một người nào đó nghèo hơn mình.”
Năm 1747, trong một lần John đến thăm Salisbury, ông Hall nổi giận đến mức — có lẽ vì những lời can gián của John — đuổi cả ông lẫn Martha ra khỏi nhà. Ít lâu sau, bà Hall rời bỏ ông, và viết thư giải thích lý do: — “Vì sau cùng tôi đã tin chắc rằng tôi không thể làm ông vừa lòng thêm nữa bằng bất cứ điều gì tôi nói hay làm, nên đã từ lâu tôi quyết định giải thoát ông khỏi một gánh nặng vô ích như thế, ngay khi Đức Chúa Trời vui lòng cho tôi có dịp. Nếu ông còn đủ lòng nhân đạo đối với một người vợ đã sống với ông bấy nhiêu năm để chu cấp chút gì cho việc sinh sống, tôi xin cảm ơn ông.” Người ta cho rằng sau đó bà đã tha thứ và trở về với ông, nhưng chỉ để lại rời bỏ ông lần nữa và tìm sự che chở của John tại Foundery. Việc bà không hề nuôi lòng oán giận người chồng bội bạc, và chỉ xem cuộc chia ly là tạm thời, được thấy rõ trong một lá thư khác.
“Dù tôi rất mong nhận được tin ông, nhưng tôi không lấy làm lạ khi ông không trả lời thư tôi, vì tôi không những đã rời bỏ ông lần thứ hai, mà còn đòi những điều kiện mà tôi e rằng ông không hề muốn chấp thuận. Thật vậy, tôi buộc phải nhận tội về lời buộc ấy, và vì tôi xem ông là thẩm phán duy nhất, tôi sẽ không kháng cáo bản án đó; tôi chỉ xin được phép nói đôi lời trước khi ông tuyên án. Có lẽ ông còn nhớ, mỗi khi tôi giận đến mức nói đến chuyện bỏ ông, ông chưa bao giờ có thể khích tôi đến mức khiến tôi nói rằng tôi sẽ không bao giờ trở về.” Khác với phần đông những người phụ nữ bị đối xử tệ bạc, bà
Hall chưa bao giờ nói xấu chồng, và thường bảo rằng một người vợ có tình yêu thật trong lòng thì không thể làm như vậy.
Bà đang sống ở Foundery khi Charles kết hôn với cô Sarah Gwynne tại Garth, miền Nam xứ Wales, và bà đã viết thư chúc mừng hai người cách trìu mến. Vì đôi vợ chồng chưa sắm được nhà riêng trong một thời gian, bà rất muốn chuẩn bị chỗ ở đón họ tại London, nhưng họ thích định cư ở Bristol hơn. Ông Hall cũng đến thành phố ấy, và gọi vợ đến với mình; nhưng vì ông có thái độ chẳng mấy thân thiện với gia đình bà, rõ ràng bà đã không liên lạc với Charles hay người vợ trẻ của ông ở Stoke’s Croft. Charles tình cờ gặp bà ngoài phố khi đang trên đường đến phòng nhóm nơi ông giảng, và đưa bà đi cùng; nhưng giữa bài giảng, ông Hall bước vào và lôi bà đi. Hôm sau, ông lại vào, gọi đích danh Charles. Bỏ đi dường như là sách lược khôn ngoan nhất, và ông Hall đuổi theo, nhưng không tìm ra chỗ người em vợ lánh mặt. Sự việc kết thúc bằng việc bà Hall về London, còn người chồng tội lỗi của bà sang Ireland, rồi từ đó cuối cùng đi đến Tây Ấn, nhưng không đi một mình. Khi người đàn bà đi cùng qua đời, ông trở về Anh lòng đầy ăn năn, và được người vợ nhẫn nại đón nhận nồng hậu; bà ở lại với ông và chăm sóc ông cho đến khi ông qua đời tại Bristol vào tháng 1 năm 1776, bốn mươi năm sau ngày cưới. Trong những giờ cuối cùng, ông kêu lên: “Tôi đã làm tổn thương một thiên sứ, một thiên sứ chưa bao giờ trách móc tôi.” Những lời ấy đã bù đắp cho bà Hall mọi nỗi buồn mà ông đã gây ra cho bà.
Trong khoảng thời gian dài từ khi Charles Wesley lập gia đình cho đến khi ông Hall qua đời, bà Hall đã có dịp hiểu khá rõ người em dâu xứ Wales của mình, và cả những người bạn của cô ấy là gia đình Jones ở lâu đài Fonmon; bà trở nên thân thiết với họ đến mức có một thời gian họ sống chung với nhau ở Salisbury. Bà cũng dành cho các con của ông bà Charles Wesley một sự quan tâm gần như của người mẹ, và vợ chồng Charles đã đặt tên bà cho một bé gái. Giống như nhiều đứa trẻ khác của họ, bé ấy đã qua đời; nhưng khi lần lượt Charles con, Sally và Samuel ra đời, bà vui mừng khôn xiết vì các cháu. Sally lớn lên trở thành người bạn đồng hành và tri kỷ yêu quý của bà, và nếu không có tình thân giữa hai người, thì phần lớn những gì ngày nay chúng ta biết về gia đình Wesley hẳn đã bị mất đi.
Có vẻ như những năm cuối đời, phần lớn sống ở London, bà Hall đã sống rất thanh thản và hạnh phúc. Bà là người có nề nếp, điềm đạm, luôn nhìn vào mặt tươi sáng của mọi việc và mọi người, và tránh mọi đề tài buồn bã. Bà dành rất nhiều thời gian bên Tiến sĩ Johnson, người thích những cuộc trò chuyện sinh động của bà và tin cậy vào trí nhớ vững vàng, chính xác của bà. Ông hẳn đã rất vui lòng thuyết phục bà về ở hẳn trong nhà mình, nhưng đã có hai bà cụ, bà Williams và bà Du Moulin, sống với ông rồi, và bà nghĩ sự hiện diện của mình, ngoài những lần thỉnh thoảng đến thăm, là không cần thiết.
John Wesley rất kính trọng nhà soạn từ điển già ấy, và đã nhờ bà Hall gửi tặng ông một bộ “Chú Giải Cựu Ước và Tân Ước” (Notes on the Old and New Testament) của mình. Bà cũng có niềm vui được đích thân giới thiệu hai người với nhau, và Tiến sĩ Johnson vô cùng quý mến con người học thức đầy nhiệt huyết ấy, và rất muốn được gặp ông thường hơn. Ông khá bực mình vì John, người từ lâu đã giã từ sự nhàn rỗi, không có thời gian để vun đắp tình giao hảo với ông và giới bạn bè của ông, và một hôm ông đã nói với Boswell:
“Tôi ghét gặp John Wesley; cái gã ấy làm người ta say mê bằng câu chuyện của mình, rồi lại bỏ đi thăm một bà lão nào đó.” Và lần khác:
“Chuyện trò với John Wesley thật thú vị, nhưng ông ấy chẳng bao giờ rảnh rỗi. Lúc nào ông ấy cũng phải đi vào một giờ nhất định. Điều đó thật khó chịu đối với một người thích ngồi bắt chân lên mà trò chuyện cho thỏa như tôi.” Người ta cảm thấy rằng Tiến sĩ Johnson chắc chắn không sinh ra để sống trong thời đại của đường sắt và tàu hơi nước, còn John Wesley thì hẳn đã rất dễ dàng thích nghi với chúng.
Thật lạ là bà Hall vừa không dí dỏm, vừa không ưa sự dí dỏm nơi người khác. Ngay từ nhỏ bà đã nghiêm trang, đứng đắn; và có lần mẹ bà bắt gặp đàn con nhỏ đang nô đùa cười giỡn, liền thốt lên: “À! Rồi sẽ có ngày tất cả các con đều nghiêm trang,” thì Martha ngước nhìn mẹ và hỏi: “Con cũng sẽ nghiêm trang hơn nữa sao?” và bà Wesley đáp dứt khoát: “Không,” như thể điều đó là không thể. Charles nói: “Chị Patty quá khôn ngoan nên chẳng dí dỏm”; và sử sách còn ghi lại rằng có lần, khi Tiến sĩ Johnson đang buồn rầu và thao thao bất tuyệt trước mặt bà về nỗi bất hạnh của loài người, bà nói: “Thưa Tiến sĩ, ông luôn sống giữa những người dí dỏm, chứ không phải giữa các thánh đồ; mà họ là hạng người ít có khả năng nhất trong việc tìm kiếm hạnh phúc thật hay tìm được hột châu quí giá.” Bà không chịu ngưỡng mộ các tác phẩm của Swift, vốn được các anh chị em bà ưa thích, và đặc biệt không ưa “Chuyện Cái Thùng” (The Tale of a Tub), mà bà cho là bất kính đến tột độ.
Sau khoảng hai mươi năm sống ở Bristol từ khi lập gia đình, Charles Wesley và vợ cùng các con dọn về London, nơi bà Hall có niềm vui giới thiệu cháu gái Sally với vị Tiến sĩ vạm vỡ, và cho ông xem những bài thơ cô thỉnh thoảng sáng tác. Nhà hiền triết thường âu yếm vỗ đầu cô bé và nói với bà dì: “Cô bé này được đấy, thưa bà; cô bé này được đấy.” James Boswell kể lại trong cuốn tiểu sử Johnson rằng vào Chúa Nhật Phục Sinh năm 1781, bà Hall, một ông Allen nào đó và chính ông đã dùng bữa với vị Tiến sĩ cùng hai bà cụ sống nhờ sự cưu mang của ông. Ngày lễ ấy tự nhiên định giọng cho câu chuyện, và Boswell “nhắc đến một kiểu hội Robin Hood về tôn giáo, họp mỗi tối Chúa Nhật tại Coachmakers’ Hall để tranh luận tự do, và đề tài tối hôm ấy là đoạn Kinh Thánh kể lại điều đã xảy ra lúc Đấng Cứu Thế chúng ta chịu chết — ‘mồ mả mở ra, và nhiều thây của các thánh qua đời được sống lại. Sau khi Đức Chúa Jêsus đã sống lại, các thánh đó ra khỏi mồ mả, đi vào thành thánh, và hiện ra cho nhiều người thấy.’ Bà Hall nói đó là một đề tài rất lạ lùng, và bà rất muốn được nghe người ta bàn luận về nó. Johnson đáp, có phần gay gắt: ‘Người ta chẳng đến một chỗ như thế để nghe chuyện ấy.’ Tuy vậy, tôi quyết định rằng tôi sẽ đi. ‘Nhưng thưa ông,’ bà nói với Johnson, ‘tôi muốn được nghe ông bàn về điều đó.’ Ông có vẻ ngần ngại không muốn bước vào chuyện ấy. Bà nói về sự sống lại của loài người nói chung, và quả quyết rằng chúng ta sẽ được sống lại với chính thân thể cũ. Johnson: ‘Không đâu, thưa bà, chúng ta thấy rằng đó sẽ không phải là cùng một thân thể, vì Kinh Thánh dùng hình ảnh hạt giống được gieo. Bà không thể nghĩ rằng chúng ta sẽ sống lại với một thân thể bệnh tật; chỉ cần có một sự giống nhau đủ để phân biệt được bản thân mỗi người là đủ.’ Vị Tiến sĩ kể câu chuyện một hôm, khi đang ở Oxford, ông nghe thấy tiếng mẹ mình gọi. Bà có vẻ muốn biết thêm, nhưng ông để câu hỏi ấy chìm trong mờ mịt.” Trong dịp này, bà Williams và bà Hall cứ nhắm vào chủ nhà mà nói mãi, đến nỗi cuối cùng ông phải ngăn họ lại bằng cách trích câu thơ quen thuộc trong vở “Nhạc Kịch Người Ăn Mày” (The Beggars’ Opera) — Hai người một lúc, chẳng phàm nhân nào chịu nổi.
Tiến sĩ Johnson có một nhược điểm nhỏ là thích làm người nói chính, và chẳng người đàn ông nào thích bị một người đàn bà, như ông gọi, “giảng cho một bài”. Tuy nhiên, lối “giảng” của bà Hall có lẽ thuộc loại ôn hòa, và nhắm vào các lý thuyết hơn là vào con người. Bà luôn có điều tốt đẹp để nói về mọi người; và nếu buộc phải nhắc đến lỗi lầm, bà luôn nhớ đến những hoàn cảnh giảm nhẹ.
Bà vẫn khỏe mạnh, cứng cáp và đi bộ đường dài được cho đến cuối đời; và khi bà đã ngoài tám mươi, Sally Wesley cố xin bà hứa cho cô được ở bên bà trong giờ phút lâm chung. “Được,” bà dì đáp, “nếu con chịu nổi; nhưng dì dặn con không được buồn thương dì quá nửa giờ.”
John Wesley qua đời vào tháng 3 năm 1791, để lại bà Hall là người duy nhất còn sống của gia đình Epworth, và bà rất đau buồn vì sự ra đi của ông. Khi ấy bà đã tám mươi lăm tuổi, và chỉ sống lâu hơn ông khoảng bốn tháng. Đầu tháng Bảy, người ta thấy rõ bà đang yếu dần, và Sally xin được quyền túc trực bên bà; nhưng người bệnh, vị tha cho đến phút cuối, nhất định bắt cô tối nào cũng phải về nhà, “kẻo con không ngủ được — rồi sự lo lắng của con sẽ làm dì lo lắng theo.” Bà qua đời vào ngày 12; và không lâu trước đó, khi cô cháu hỏi bà có thấy đau đớn gì không, bà đáp: “Không, nhưng có một cảm giác mới.” Ngay trước lúc kết thúc, bà gọi Sally, và nắm chặt tay cô mà nói: “Dì đã có được sự bảo đảm mà dì cầu xin từ lâu. Hãy reo lên!” Ngay sau đó bà trút hơi thở cuối cùng.
Thật tự nhiên khi bà được an táng chung mộ với người em trai mà bà yêu quý nhất tại Nghĩa trang City Road, và chưa bao giờ có dòng văn bia nào thích hợp hơn được khắc trên một ngôi mộ như khi, sau tên tuổi của bà, những lời này của bậc khôn ngoan Y-sơ-ra-ên được khắc vào đá: “Nàng mở miệng ra cách khôn ngoan, Phép tắc nhân từ ở nơi lưỡi nàng.” Bà Hall để lại khoản lợi tức rất nhỏ của mình, cùng giấy tờ và thư từ, cho cô cháu gái yêu quý, người trân trọng chúng như kỷ vật của một người đã là người mẹ thứ hai của mình.
Phần lớn các sự việc trong cuộc đời John và Charles Wesley đều quá quen thuộc, nên không cần thuật lại ở đây. Tuy nhiên, khá lạ là họ Wesley chỉ được truyền lại qua Charles và người con trai út của ông là Samuel. Bà Charles Wesley kết hôn năm hai mươi ba tuổi, còn chồng bà khi ấy bốn mươi hai. Họ có chín người con, nhưng chỉ ba người sống đến tuổi trưởng thành; và vì người con trai cả cùng cô con gái đều sống độc thân cho đến lúc qua đời, nên tất cả con cháu đều là dòng dõi của Samuel, mà một số người con của ông vẫn còn sống.
Tên thời con gái của bà C. Wesley là Sarah Gwynne, và cha mẹ bà sống ở Garth thuộc miền Nam xứ Wales. Mẹ bà xuất thân từ một gia đình rất giàu có, là một trong sáu chị em gái, mỗi người được ba mươi nghìn bảng làm của hồi môn. Giọng hát hay và năng khiếu âm nhạc là điều di truyền trong gia đình ấy, nên chắc hẳn chủ yếu là nhờ mẹ mà hai người con trai, Charles và Samuel, đã thừa hưởng thiên tài âm nhạc làm cho họ nổi tiếng. Cuộc hôn nhân của Charles và Sarah Wesley kéo dài ba mươi chín năm, cho đến khi ông qua đời ở tuổi tám mươi, và bà sống thêm ba mươi bốn năm sau ông, khi ra đi đã chín mươi sáu tuổi.
Người con trai cả của họ là Charles, sinh ngày 11 tháng 12 năm 1757, lần đầu bộc lộ tài năng khi chưa đầy ba tuổi, bằng cách dò đúng một giai điệu trên đàn harpsichord, và hơn thế nữa, còn đệm cho nó một bè trầm chuẩn xác. Khi cậu bé lên bốn, cha cậu đưa cậu lên London, nơi các nhạc sĩ hàng đầu thời ấy chỉ ra rằng cậu nên được nuôi dạy để theo thiên hướng tự nhiên của mình như một nghề nghiệp. Cha và bác của cậu dường như không hề phản đối chút nào, và có lẽ họ rất vui lòng khi thấy cậu bé tự nhiên hướng về thánh nhạc dùng trong các nhà thờ chính tòa. Tiến sĩ Boyce là thầy chính của cậu trong một thời gian dài, rồi sau đó là ông Kelway, người đã giới thiệu cậu học trò được mình bảo trợ lên vua George III.
Dưới sự dạy dỗ của cha, cậu được học những điều căn bản của nền giáo dục cổ điển, lớn lên với phong thái rất hòa nhã, thậm chí lịch lãm như người trong triều, và nhờ tấm lòng giản dị, nhân hậu mà ai ai cũng quý mến; nhưng cậu quá ít khả năng tự lo liệu cho mình trong thế gian xấu xa này, đến nỗi người chị đã hết lòng chăm lo cho cậu, và làm như một thiên sứ hộ vệ, dù là một thiên sứ rất kín đáo.
Lần đầu tiên Charles nhận được lệnh vua triệu đến Buckingham House là vào năm 1775, khi cậu vừa tròn mười tám tuổi; và người ta kể rằng, sau khi được mẹ và chị cẩn thận sửa soạn quần áo, cậu được khiêng băng qua công viên trên một chiếc kiệu. Từ đó trở đi, năm nào cậu cũng được triệu đến Windsor; và khi Công chúa Charlotte đến tuổi cần thầy dạy nhạc, cậu được chọn cho vị trí ấy. Cuối cùng ông trở thành người chơi đàn organ tại Nhà thờ Marylebone, và rất nổi tiếng trong giới âm nhạc. Một người biết rõ ông đã nói: “Trong âm nhạc, ông là một thiên sứ; trong mọi chuyện khác, ông là một đứa trẻ.” Ông hầu như chưa từng ốm một ngày nào, và qua đời năm 1834, thọ bảy mươi bảy tuổi.
Sally, được gọi như thế để phân biệt với mẹ, sinh tại Bristol năm 1759, và ngay từ đầu đã được người cha vô cùng thương con hết mực cưng chiều. Dù bận rộn ngược xuôi trên lưng ngựa giữa London và Bristol, và thi hành những mệnh lệnh của anh mình vốn chẳng ít ỏi gì và đến dồn dập, ông vẫn thu xếp viết những lá thư dài cho vợ kể về các con. Cô bé hẳn mới khoảng một tuổi khi ông viết: “Con bé phải giống tôi, vì nó sẽ là con của tôi. Người này người kia tặng quà cho Charley, nhưng dường như chẳng ai để ý gì đến Sally tội nghiệp — ngay cả mẹ đỡ đầu của nó cũng có vẻ coi nhẹ nó.” Ông luôn nghĩ đến con gái, bày ra những điều bất ngờ cho cô, và dặn vợ cho cô bé từ nhà họ ở Stoke’s Croft đi lên đồi Gotham, để cô được khỏe ra nhờ gió đồng quê. Cô lớn lên thành một người rất ham đọc sách, và sớm có chí viết lách, dĩ nhiên là làm thơ, bằng không thì cô đã chẳng phải là người nhà Wesley. John Wesley rất yêu quý cô, và khi cô khoảng mười lăm tuổi, ông hứa sẽ đưa cô cùng đi Canterbury và Dover. Rồi một vụ tai tiếng nổi lên, dường như buộc ông phải ở lại London, và Charles thúc giục ông hoãn chuyến đi. John nói: “Này em, khi anh dâng cho Đức Chúa Trời sự an nhàn, thời gian và mạng sống của anh, anh có chừa lại danh tiếng của mình không? Không. Hãy bảo Sally rằng ngày mai anh sẽ đưa cháu đi Canterbury.” Cô là một người phụ nữ thông minh, viết chữ rất gọn gàng, rõ ràng, luôn diễn đạt bằng thứ tiếng Anh trong sáng, như một quý bà thời nay có thể viết; và chính tả của cô thì hoàn hảo. Ngôn ngữ nào có dịp học, cô cũng tiếp thu dễ dàng, như cha và ông của cô trước kia; và cô kiếm thêm cho khoản thu nhập ít ỏi của mình bằng cách dịch thư từ nước ngoài cho các tờ báo đương thời. Giống như mẹ, cô sớm mất đi nhan sắc vì bệnh đậu mùa, và điều đó càng làm tăng tính nhút nhát của cô, dù tính ấy phần nào phai đi trong những năm cuối đời. Cô đã cung cấp cho Tiến sĩ Adam Clarke rất nhiều chi tiết mà ông dùng trong cuốn “Gia Đình Wesley” (Wesley Family). Thật khó chọn một bài thơ ngắn tiêu biểu cho văn phong của cô, nhưng bài sau đây, gửi cho Campbell nhân dịp một người con của ông qua đời, là một mẫu mực rất tốt. Bài thơ được công bố lần đầu từ chính bản viết tay của cô vào năm 1876 trong cuốn “Kỷ Niệm” (Memorials) của ông Stevenson, và được đăng lại trên tạp chí “Quiver”, cùng với một số lá thư gốc của cô và của em trai cô, vài tháng sau đó: — VIẾT NHÂN CÁI CHẾT CỦA MỘT HÀI NHI. Cho con, thế gian gian trá chẳng còn sắp sẵn Một tuổi xuân giăng mắc bao cạm bẫy rối ren: Chẳng ngọn lửa cuồng điên của tham vọng hoang dại Sẽ đem danh vọng cám dỗ những năm tháng trưởng thành của con; Chẳng lòng tham nào sẽ dụ dỗ tuổi già con, Đưa con xa khỏi niềm vui ngọt ngào lan tỏa; Hạnh phúc vượt trên số phận hạnh phúc nhất, Được giựt khỏi những tai ương làm khổ kẻ quyền cao, Khỏi những nhọc nhằn lo âu, những tranh chấp vướng víu, Và mọi nỗi lo của kiếp sống tầm thường. Hạnh phúc thay! Dù con mới vừa đặt chân Trên lối gai góc dẫn đến cùng Đức Chúa Trời, Nơi đức hạnh không bạn bè khóc lóc và cầu nguyện, Thường lạc lối trong mê cung ngờ vực, Con chưa biết rằng đức hạnh khóc than là uổng — Cũng chưa nếm tai ương nào lớn hơn nỗi đau, Mà đã thành thánh trên trời cao, Hài nhi dịu dàng! Con chỉ khóc rồi lìa đời!
Cô Wesley qua đời tại Bristol vào mùa thu năm 1828, vì bệnh đau họng, hưởng thọ sáu mươi chín tuổi. Cô được an táng chung mộ với năm người anh chị em của mình, tại nghĩa trang nhà thờ St. James; và Charles, đau buồn khôn nguôi vì mất chị, và gần như không thể tự lo liệu việc gì cho mình, đã đi xe ngựa trạm trở về London, tốn mất ba mươi sáu bảng!
Samuel sinh ngày 24 tháng 2 năm 1766, đúng vào ngày kỷ niệm lần thứ tám mươi hai ngày sinh của Handel. Về âm nhạc, cậu không sớm phát triển như Charles, và thay vì tự nhiên chơi được bè trầm chuẩn xác bằng tai, cậu không thử làm điều đó cho đến khi đã học được các nốt nhạc. Có người tặng cậu một cây vĩ cầm nhỏ, và cậu thường dùng nó đệm cho Charles, rồi hát theo tiếng đàn của anh, và đôi khi, khiến những người giữ quan niệm thời bấy giờ — rằng em phải coi anh cả là không thể sai — khá kinh hãi, cậu dám bắt lỗi anh. Cậu bắt đầu soạn một bản thanh xướng kịch (oratorio) tên là “Ru-tơ” khi chưa đầy sáu tuổi, và đã hoàn tất, chép ra đầy đủ vào lúc lên tám, khi cậu trịnh trọng dâng tặng nó cho Tiến sĩ Boyce, người đã đón nhận với lời cảm ơn đầy nghi thức. Hẳn cậu còn là một đứa trẻ khi đảm nhận chơi đàn organ tại Tu viện Bath (Bath Abbey) trong một tháng, và chơi vĩ cầm thứ nhất trong nhiều buổi hòa nhạc riêng. Cậu tiến bộ khá tốt trong việc học vấn phổ thông, và có rất nhiều óc thực tế.
Sau khi Charles Wesley dọn về London, và khi hai con trai ông được người ta bàn tán khá nhiều, Tiến sĩ Johnson — người, như ai cũng biết, chẳng có chút tai âm nhạc nào — cảm thấy mình có bổn phận, vì lòng kính trọng và tình bạn với gia đình ấy, phải đến thăm và nghe hai cậu chơi đàn. Ông chẳng rào đón gì, mà lập tức nêu ngay chuyện ấy bằng cách nói với người cha — theo lối nặng nề của ông: “Thưa ông, tôi nghe nói các cậu con trai của ông giỏi âm nhạc; xin cho tôi được nghe các cậu chơi.” Hai cậu lúc nào cũng sẵn lòng, và ngồi vào đàn ngay. Tiến sĩ Johnson kéo một chiếc ghế, nhặt một cuốn sách trên bậu cửa sổ, rồi lập tức bắt đầu đọc và lắc lư người, như thói quen của ông. Ngay khi tiếng nhạc dứt, ông ngẩng lên, gập sách lại, nói: “Hai cậu thanh niên, tôi rất cảm ơn các cậu,” rồi ra về.
Samuel Wesley rất ghét London, và trong nhiều năm đã tìm và nhận được những hợp đồng biểu diễn âm nhạc ở các vùng quê. Sau khi lập gia đình, ông sống một thời gian gần Barnet, rồi ở Camden Town, nơi thời ấy còn hoàn toàn là thôn quê. Ông là người viết thư không biết mệt, và thường viết kín nhiều trang giấy những chuyện phiếm về âm nhạc và đủ thứ khác, để Charles và Sally đọc cho vui. Ông có ít nhất mười “con tin trao cho số phận,” và qua đời vào tháng 10 năm 1837, khi đang ở tuổi bảy mươi hai.
Ông sống đến lúc thấy con trai cả của mình là Charles trở thành Tiến sĩ Thần học và Phó Niên trưởng các Nhà nguyện Hoàng gia (Sub-Dean of the Chapels Royal). Như vậy, trong ba mươi năm, Tiến sĩ Wesley gắn bó với Cung điện St. James, và với cương vị chính thức của mình, ông đã có mặt khi Nữ hoàng Victoria làm lễ thêm sức, đăng quang và thành hôn, và cả khi bà làm lễ “tạ ơn sau khi sinh nở” sau sự ra đời của người con đầu lòng là Công chúa Hoàng gia. Ông có mặt trong lễ báp-têm của công chúa nhỏ, và mười bảy năm sau, trong lễ thành hôn của cô với Thái tử nước Phổ. Ông qua đời tại St. James năm 1859, để lại hai người con gái.
Samuel Sebastian Wesley, nổi tiếng là một Tiến sĩ Âm nhạc, là con trai thứ ba của Samuel Wesley, và thời niên thiếu từng là một ca viên trong ca đoàn Nhà nguyện Hoàng gia, St. James. Khi mới ngoài hai mươi mốt tuổi một chút, ông được chọn làm người chơi đàn organ của Nhà thờ chính tòa Hereford, nơi một hai năm sau ông kết hôn với em gái của vị Niên trưởng, Tiến sĩ Merewether. Năm 1835, ông trở thành người chơi đàn organ tại Nhà thờ chính tòa Exeter; nhưng sau bảy năm ở đó, ông đến Leeds, và giữ chức người chơi đàn organ của nhà thờ giáo xứ trong một phần nhiệm kỳ dài và đầy sinh lực của cố Niên trưởng Hook. Năm 1849, ông được mời và nhận chức người chơi đàn organ tại Nhà thờ chính tòa Winchester. Đây là một vị trí rất hợp ý ông, nhất là vì nó giúp năm người con trai của ông được học tại Trường Winchester. Năm 1865, ông trở thành người chơi đàn organ tại Nhà thờ chính tòa Gloucester, và từ đó đóng vai trò nổi bật trong các lễ hội âm nhạc ở miền Tây nước Anh. Hai người con trai của ông là mục sư trong Giáo hội Anh, hai người là Tiến sĩ Y khoa, và một người đang lập nghiệp ở Úc. Ông qua đời ngày 19 tháng 4 năm 1876, ở tuổi sáu mươi sáu, tương đối sớm, mà nếu trích lời bà cô Sally của ông khi nói về một người họ hàng khác, thì còn xa mới đến tuổi thọ “mà các bậc tổ tiên đáng kính của chúng ta đã đạt tới.”
Thật đáng chú ý là phong trào Wesley lại ít được ưa chuộng trong chính gia đình của người sáng lập. Ngoại trừ một vài chị em gái của họ đã gắn bó với Hội, John và Charles đứng một mình suốt đời mình, xét về phía họ hàng, và đa số những người mang họ của họ về sau đều trung thành vững vàng với Giáo hội Anh. Điều này đúng như chính John mong muốn, vì ông không phải là người chủ trương ly khai, dù ông không thể ngăn được phong trào mà chính ông là động lực chính; mà ông cũng không muốn ngăn nó, chỉ là ông không thấy rằng nó tất yếu sẽ dẫn đến sự tách rời. Tuy nhiên, dòng máu vẫn lên tiếng, và một lượng lớn tài năng và nghị lực vẫn còn được thể hiện nơi tất cả con cháu của gia đình Epworth. Sôi nổi và nhanh trí, và có lẽ cũng chẳng mấy khi lo nghĩ về ngày mai, tất cả họ đều phải hăng hái bắt tay vào việc, và qua những đặc điểm ấy họ chứng tỏ dòng dõi của mình, cùng sức sống của dòng giống ban đầu vốn còn lâu mới cạn kiệt.
LONDON:
Khổ Crown 8vo. 3 si-linh 6 xu mỗi tập.
BỘ SÁCH NHỮNG NGƯỜI PHỤ NỮ LỖI LẠC.
Do John H. Ingram biên tập.
CÁC TẬP ĐÃ PHÁT HÀNH: — George Eliot. Tác giả MATHILDE BLIND.
Emily Bronte. Tác giả A. MARY F. ROBINSON.
George Sand. Tác giả BERTHA THOMAS.
Mary Lamb. Tác giả ANNE GILCHRIST.
Maria Edgeworth. Tác giả HELEN ZIMMERN.
Margaret Fuller. Tác giả JULIA WARD HOWE.
Elizabeth Fry. Tác giả BÀ E. R. PITMAN.
Nữ bá tước Albany. Tác giả VERNON LEE.
Harriet Martineau. Tác giả BÀ FENWICK MILLER.
Mary Wollstonecraft Godwin. Tác giả ELIZABETH ROBINS PENNELL.
Rachel. Tác giả BÀ A. KENNARD.
Bà Roland. Tác giả MATHILDE BLIND.
Susannah Wesley. Tác giả BÀ E. CLARKE.
Ý KIẾN CỦA BÁO CHÍ. George Eliot. Tác giả MATHILDE BLIND.
“Cuốn sách của cô Blind là một công trình nghiên cứu tuyệt vời và cẩn trọng nhất về một thiên tài lớn.” — Vanity Fair.
“Không nên bỏ qua trang nào của chuyên khảo thú vị này.” — Graphic.
“Thời nay không gì cần hơn những chuyên luận ngắn về các nhà văn lớn như thế này. Cô Blind đã không quản công sức để tạo nên một câu chuyện mạch lạc và hấp dẫn, và đã thành công trong việc trình bày cho chúng ta một cuốn tiểu sử trọn vẹn, xen vào lời kể những nhận xét phê bình sắc sảo.” — British Quarterly. Emily Bronte. Tác giả A. MARY F. ROBINSON.
“Cô Robinson làm cho phần tiểu sử trong sách mình vô cùng thú vị, còn lời phê bình của cô về tác giả thì công bằng, thấu đáo và xuất sắc.” — Truth.
“Trong tập sách trước mặt chúng ta đây, chúng ta có một cuốn tiểu sử phê bình về tác giả của ‘Đồi Gió Hú’ (Wuthering Heights), trình bày trước mắt trí người đọc một hình ảnh rõ ràng và xác định về thiên tài chân thật nhất và thuần khiết nhất mà đất nước này đã sản sinh. Điều bà Gaskell đã làm cho Charlotte Bronte, cô Robinson cũng đã làm cho người em gái của bà với sự duyên dáng và cảm thông ngang bằng.” — Manchester Courier.
George Sand. Tác giả BERTHA THOMAS.
“Cuốn sách của cô Thomas được viết hay và khá đầy đủ; cô có thiện ý, luôn công bằng, và cuốn sách của cô đáng được giới thiệu mạnh mẽ như một nhập môn cho đề tài của nó.” — Athenaeum.
“Trong tập sách khiêm tốn này, độc giả phổ thông sẽ tìm thấy mọi điều họ cần biết về cuộc đời và các tác phẩm của George Sand. Cô Thomas đã hoàn thành một nhiệm vụ khá khó khăn với sự khéo léo tuyệt vời.” — St. James’ Gazette.
Margaret Fuller. Tác giả JULIA WARD HOWE.
“Một tác phẩm tiểu sử rất mới mẻ và lôi cuốn, một sự bổ sung xứng đáng cho bộ sách được tuyển chọn cẩn thận và biên tập chu đáo của ông Ingram.” — Freeman’s Journal.
“Hoàn toàn xứng đáng đứng cạnh những tập trước được ưa chuộng, và thuộc số những cuốn sách mới nên đọc.” — Derby Mercury.
Ý KIẾN CỦA BÁO CHÍ. Mary Lamb. Tác giả ANNE GILCHRIST.
“Cuốn ‘Mary Lamb’ của bà Gilchrist là một bản phác họa công phu, tao nhã, được viết với sự hiểu biết và tình cảm.” — Pall Mall Gazette.
“Với nhiệm vụ ghi lại cuộc đời này, bà Gilchrist rõ ràng đã mang đến sự đọc rộng và kiến thức chính xác. Bà đáng được chúc mừng vì sự rõ ràng và hấp dẫn của câu chuyện, vì đã thành công trong việc đặt trước mắt chúng ta một trong những gương mặt hiền hòa và cảm động nhất của văn học Anh.” — Academy.
“Một tập sách hoàn toàn thú vị, khắc họa nhân vật với lòng cảm thông trìu mến, và chứa đựng nhiều tư liệu mới mẻ, thú vị.” — Harpers’ Magazine.
Maria Edgeworth. Tác giả HELEN ZIMMERN.
“Một bản tóm lược rất dễ chịu về cuộc đời và tác phẩm của người đồng hương tài hoa của chúng ta.” — Freeman’s Journal.
“Một cuốn tiểu sử thú vị.” — Echo.
“Cô Zimmern là người đầu tiên kể trọn vẹn câu chuyện cho độc giả Anh, và cách cô mô tả mái nhà ở Ireland, sự cộng tác văn chương giữa người cha lập dị và cô con gái vâng lời, chuyến đi Pháp, và việc cô Edgeworth được gặp một số danh nhân Pháp, trong đó có bà de Genlis, thật đầy sinh động.” — Pall Mall Gazette.
Elizabeth Fry. Tác giả BÀ E. R. PITMAN.
“Trong tất cả các nhà từ thiện người Anh, không ai thể hiện một bản chất cao quý hơn hay xứng đáng được ghi nhớ lâu dài hơn bà Fry. Vì lý do đó, chúng tôi hoan nghênh bản phác họa về bà của bà Pitman, được xuất bản trong Bộ sách Những Người Phụ Nữ Lỗi Lạc.” — Times.
“Người ta có thể có được một ý niệm tuyệt vời về cuộc đời và công việc cao quý của bà Fry qua tác phẩm giản dị mà ấn tượng của bà Pitman.” — Contemporary Review.
“Đây là một cuốn sách hay, xứng đáng có chỗ trong Bộ sách Những Người Phụ Nữ Lỗi Lạc đầy thú vị.” — Spectator.
Ý KIẾN CỦA BÁO CHÍ. Nữ bá tước Albany. Tác giả VERNON LEE. “Có một sức mạnh sống động trong cách Vernon Lee tái hiện đời sống và xã hội Florence, cùng nhiều vẻ đẹp và sắc màu rực rỡ trong những đoạn miêu tả của bà.” — Saturday Review.
“Cuốn tiểu sử đầy chất lãng mạn này hấp dẫn chẳng kém bất kỳ tác phẩm hư cấu nào, và văn phong sắc sảo, sinh động của tác giả khiến nó đặc biệt lôi cuốn.” — Morning Post.
Harriet Martineau. Tác giả BÀ FENWICK MILLER.
“Một bản tường thuật trung thực và đầy cảm thông về người phụ nữ phi thường này.” — Scotsman.
“Là lời mô tả trung thực của một người phụ nữ sâu sắc, rộng lượng về đời tư và sự nghiệp văn chương rực rỡ của một người phụ nữ khác, bản phác họa phê bình này thật đáng khâm phục.” — Whitehall Review.
“Bà Miller đã làm tốt công việc khó khăn của mình, và tập sách của bà là một trong những tập tài tình và thú vị nhất của bộ sách tài tình và thú vị mà nó thuộc về.” — Derby Mercury.
Mary Wollstonecraft Godwin. Tác giả ELIZABETH ROBINS PENNELL.
“Một sự trình bày khách quan, sáng suốt và trọn vẹn về cuộc đời và công việc của một người phụ nữ nổi tiếng một cách xứng đáng.” — Whitehall Review.
“Một cuốn tiểu sử rất xuất sắc… Tác giả rõ ràng có sự cảm thông trọn vẹn với nhân vật của mình, điều mà thiếu nó có lẽ không thể viết nên một cuốn tiểu sử thật sự hay.” — Guardian.
Rachel. Tác giả BÀ KENNARD.
“Tập sách này của Bộ sách Những Người Phụ Nữ Lỗi Lạc hoàn toàn giữ vững phẩm chất đáng khâm phục của bộ sách. Đây chắc chắn là tuyển tập tiểu sử phụ nữ hay nhất mà chúng tôi biết.” — Literary World.
“Bà Kennard đã làm tốt công việc của mình với lòng cảm thông, và đã hoàn thành cuốn tiểu sử duy nhất về Rachel xứng đáng với danh xưng ấy.” — The Lady.
“Giữ vững một cách xứng đáng danh tiếng của Bộ sách.” — Sheffield Telegraph.
Bà Roland. Tác giả MATHILDE BLIND.
“Đầy ắp tư liệu xuất sắc, cả về tiểu sử lẫn phê bình, và là một mẫu mực về tay nghề cẩn thận và tận tâm… Như hiện nay, cuốn sách dễ đọc hơn phần lớn các tiểu thuyết đương thời, và hoàn toàn xứng đáng với danh tiếng cao của cô Blind.” — Pictorial World. “Ít có tập nào trong Bộ sách Những Người Phụ Nữ Lỗi Lạc thú vị hơn.” — Morning Post.
“Một cuốn sách mạnh mẽ, cảm động và vô cùng thú vị.” — Graphic.
*w* WSSo fv;
vc ,.