Susanna Wesley
Những Cuộc Chia Ly

Chương 13 · 1 giờ 2 phút đọc · 1 giờ 20 phút nghe

Những Cuộc Chia Ly

Nếp sống thường ngày ở Wroote — nơi có “dư dật thịt và đồ uống”, dù tiền bạc và quần áo thì rất khan hiếm, và nơi các cô con gái mỗi người đều góp phần vào công việc trong nhà và ngoài ruộng đất của giáo xứ, cũng như vào việc phục dịch cha mẹ — đã được Samuel Wesley tả lại bằng thơ một cách dễ mến. Ông đã thấy mọi sự vào lúc tươi đẹp nhất trong chuyến về thăm nhà mùa hè năm 1725, và có lẽ chính lúc ấy đã thành công trong việc hòa giải Hetty với cha mẹ cô. Thời bấy giờ, những bài tụng ca và những lời ngỏ bằng thơ rất thịnh hành, và người nhà Wesley ai nấy đều làm thơ trôi chảy. Bài thơ ấy được đặt tên là “Wroote” và được gửi cho Hetty. Sau đây là vài khổ trong số những khổ thơ có trong tập thơ đã xuất bản của ông: — Ruộng đất giáo xứ rộng quanh nhà, Đủ cỏ cho bầy bò ăn no, Từ đó dòng sữa ngọt như mật hoa tuôn tràn, Ôi chuồng sữa ngọt ngào và sạch sẽ biết bao!

Trừ khi Moll, hoặc Anne, hoặc chính em Lơ là bổn phận mình phải làm;

Thì coi chừng, bắp đùi sẽ bầm tím Vì bị nàng tiên véo cho.

Hãy nhìn chuồng lợn ấm, rơm lót dày, Nơi lợn nái, lợn con, lợn choai nằm cả đó; Nancy hoặc em mang bã hèm tới cho. Chúng ăn ngấu nghiến, chẳng màng chi đến chuyện ngày sau.

• * • * * Nhưng chẳng vui sướng bằng Các em khi được hầu hạ cha mình!

Ôi, cảnh ấy mới xinh xắn làm sao! Anh tưởng như thấy các em đua nhau Ai là người đầu tiên đáp lời cha gọi, Hoặc Anne lực lưỡng, hoặc Moll yếu ớt, Pat khôn ngoan, hoặc Hetty điềm đạm; Để chải vạt áo chùng lấm bùn của cha, Hoặc với lấy chiếc mũ trên cây đinh, Hoặc đi tìm chìa khóa để rót bia cho cha, Khi cô hầu lỡ lấy giấu đi. Để châm tẩu thuốc cho cha, hoặc vá áo cho cha, Hoặc mạng khéo đôi tất màu nâu đỏ — Cho những ngón chân già được êm ái — Mạng khéo đến mức cha chẳng hề thấy vết.

Tuy vậy, cũng có những lúc Wroote chẳng phải là một chốn ở dễ chịu chút nào, ngay cả vào mùa hè, trong khi việc coi sóc cả hai giáo xứ thật vô cùng khó khăn. Ông Wesley, dù vui mừng được các con trai giúp đỡ mỗi khi họ có thể về, vẫn lo sợ sức khỏe của họ sẽ bị tổn hại bởi những gian khổ mà đối với chính ông dường như chẳng gây hậu quả gì tệ hơn là làm tăng thêm nỗi mệt mỏi mà thỉnh thoảng ông vẫn than phiền. Một phần bức thư viết cho John vào tháng 6 năm 1727 cho thấy việc đi lại trong vùng đầm lầy khó khăn đến thế nào khi nước dâng tràn: — “Khi con về đây, sau khi đã thu xếp xong việc ở Charterhouse và với vị viện trưởng của con, cha nghĩ đại bản doanh của con phần lớn sẽ ở Wroote, còn của cha, nếu được, thì ở Epworth, dù đôi khi chúng ta sẽ đổi chỗ cho nhau. Sự thật là cha đã bị kiệt sức (sic) vì chuyến đi thuyền và đi đường đến Epworth rồi trở về hôm Chúa Nhật vừa rồi, bị què chân vì ướt sũng, một phần do cơn mưa giông trút xuống, một phần do sóng tạt qua thuyền. Dù vậy, cha cảm tạ Đức Chúa Trời, chiều hôm ấy cha vẫn giảng được ở đây, và sáng nay cha khỏe như thường, chỉ còn hơi đau và hơi què, cả hai điều ấy cha hy vọng tối nay sẽ gột sạch bằng chính ‘sợi lông của con chó đã cắn mình’.

“Cha ước gì mưa đừng đến tận phía bên này Lincoln, nhưng ở đây mưa liên miên đến nỗi hầu như chẳng còn lại một bờ đê nào, và cha không thể nào có nổi một phần tư thùng yến mạch trên khắp cả vùng trũng; nhưng, tạ ơn Đức Chúa Trời, lúa mạch và lúa mạch đen ngoài đồng thì tốt. Chúng ta không thể đi bộ hay cưỡi ngựa đến Epworth được, mà chỉ có thể đi thuyền tới Cầu Scawsit, rồi đi bộ băng qua bãi đất công, dù cha hy vọng chẳng bao lâu nữa tình hình sẽ khá hơn. ... Cha muốn việc học của con càng ít bị gián đoạn càng tốt, và hy vọng cha sẽ gắng được thêm một hai tháng nữa, vì cha biết chắc mình phải làm hết sức có thể cho cả gia đình của Đức Chúa Trời lẫn gia đình của chính mình; và khi cha thấy việc ấy làm cha kiệt sức, hoặc có lẽ trước đó một chút, chắc chắn cha sẽ báo cho con, trước chừng hai tuần lễ; trong khi chờ đợi, cha gửi con lời chúc phước, vì cha là người cha yêu thương của con, “SAMUEL WESLEY.”

Ít ngày sau ông viết: — “Cha biết John không thể đi lại giữa Wroote và Epworth mà không liều mất sức khỏe hay tính mạng; còn da cha thì dày, và cha nghĩ chẳng gì giết nổi cái xác già này của cha. Hôm qua cha đã đi bộ mười sáu dặm; và, tạ ơn Đức Chúa Trời, sáng nay cha chẳng hề hấn gì.”

Vị mục sư quản nhiệm cũng ghi lại một thoáng về cách cư xử hiếu thảo và tính cần cù của một trong các cô con gái, trong một lá thư gửi John ở Oxford, khi ông viết: “M. kiếm được tiền một cách lạ lùng ngay cả ở Wroote, và đã dâng hoa lợi đầu tiên từ công sức mình cho mẹ, cho mẹ vay tiền, và tặng mẹ một chiếc áo choàng mới do chính cô mua vải và tự may lấy; vì điều đó Đức Chúa Trời sẽ ban phước cho cô.” Một số cô con gái đã xuất giá từ Wroote, dù Susanna thì đã kết hôn với ông Ellison năm 1721, trước khi rời tư thất mục sư ở Epworth. Thời ấy ông ta khá giả, và cô sinh cho ông bốn người con, nhưng người nhà Wesley vô cùng không ưa ông; và sau một trận hỏa hoạn thiêu rụi nhà ông, khiến cả gia đình chỉ vừa kịp thoát thân, vợ ông đã bỏ ông ra đi, không bao giờ trở lại, và sống quãng đời còn lại giữa các con mình, những người đã khôn lớn và lập nghiệp ở London và Bristol.

Hetty hẳn đã xuất giá từ Wroote, lấy William Wright, hoàn toàn trái với ý muốn của cô — mà cô phản đối cũng là phải, vì về mọi phương diện người ấy đều không xứng hợp với cô. Người chú Matthew đã cho cô một số tiền lớn, nhờ đó chồng cô ra mở cửa hàng làm ăn ở London, nơi họ sống tại Crown Court và phố Frith, khu Soho. Phần lớn các con của cô chết khi còn thơ ấu, khiến cô vô cùng đau đớn, còn người chồng thô lỗ và thất học của cô thì sa vào thói rượu chè và ngược đãi cô. Khi người chú còn sống, cô thường gặp ông, cũng như gặp người anh ở Westminster, và gặp John cùng Charles khi họ ở London. Tất cả đều cảm thông với cô, và đã làm mọi điều mà tình anh em có thể làm để giảm nhẹ gánh nặng cho cô. Cô được biết đến và rất được kính trọng trong giới văn chương thời ấy, vì cô gặp gỡ những người tài giỏi tại nhà người chú. Như phần đông người trong gia đình, cô làm thơ, và nhiều bài thơ của cô thỉnh thoảng được đăng trên tạp chí Gentleman’s Magazine.

Anne dường như đã kết hôn năm 1725 với John Lambert, một người đo đạc đất đai ở Epworth, một người rất đáng trọng, thương yêu cô và biết quý tài năng của cha cô. Họ sống ở Epworth một thời gian, rồi dọn đến Hatfield, nơi họ ở gần những người thân tại London. Họ có một con trai được đặt theo tên John Wesley, người làm cha đỡ đầu của cậu. Ông Lambert sưu tập tất cả các cuốn sách mỏng của cha vợ mình và rất lấy làm tự hào về chúng. Cuộc hôn nhân này về mọi mặt đều tốt đẹp.

Một trong những sự kiện làm khuấy động nếp sống đơn điệu ở Wroote hẳn là lời thỉnh cầu đáng nhớ (có lẽ vào khoảng năm 1725) của ông Garrett Wesley ở lâu đài Dangan, Ireland, gửi đến vị mục sư quản nhiệm, vốn là bà con của ông, hỏi xem ông có người con trai nào tên Charles không, và nếu có, liệu ông có bằng lòng để cậu được chỉ định làm người thừa kế của mình không. Người thiếu niên để cha quyết định, còn người cha lại trao quyết định cho chính Charles, vì cậu là người liên quan trực tiếp nhất; và ông Garrett Wesley đã đến thăm cậu ở Westminster, nài nỉ cậu nhận lấy những gì ông muốn trao. Vì một lý do không ai giải thích được, lời đề nghị ấy đã bị từ chối, và Garrett Wesley để lại gia sản cho một người bà con xa hơn là Richard Colley, với điều kiện người ấy phải mang họ Wesley và dùng huy hiệu của dòng họ. Richard Colley Wesley này được phong tước Nam tước Mornington năm 1746, và người con trai duy nhất của ông là Garrett cưới con gái của Tử tước Dungannon, rồi đến kỳ được phong làm Bá tước Mornington. Con trai cả của ông là Hầu tước Wellesley, có thời làm Toàn quyền Ấn Độ, còn con trai thứ ba là vị Công tước Wellington lừng danh.

Không một lá thư nào của bà Wesley nhắc đến chuyện này, dù chỉ thoáng qua. Thật khó hiểu vì sao quyền thừa kế ấy lại bị từ chối. Phần đông các bậc cha mẹ có một gia đình đông con như thế hẳn sẽ hết sức biết ơn khi một đứa con mình được nâng lên một địa vị mà tài năng và nhân cách của cậu về mọi mặt đều xứng đáng để làm rạng rỡ; và nỗi lo tự nhiên của ông Wesley cho vợ mình, nếu bà sống lâu hơn ông, hẳn đã được vơi đi nếu một trong các con trai ông có được cảnh sống sung túc. John Wesley, trong lòng nhiệt thành tôn giáo nồng cháy và vì quý trọng em mình như một người đồng lao, có lần đã nhận xét rằng quyết định ấy của Charles là “một cuộc thoát hiểm may mắn”; và nói chung các tác giả Giám Lý đã xem và nói về ông như một kiểu Môi-se của thế kỷ mười tám, “người coi sự sỉ nhục về Đấng Christ là quí hơn của châu báu xứ Ê-díp-tô.” Tuy vậy, những người theo John Wesley cũng chẳng tỏ ra ghét bỏ của cải, và nhiều người trong số họ đã sử dụng của cải một cách cao quý.

Khi John Wesley là một thành viên học viện thường trú của Lincoln và về nghỉ những kỳ nghỉ dài ở Wroote, ông không phải là người dửng dưng trước vẻ duyên dáng của phái nữ. Như ai cũng biết, nhiều lần ông đã khuất phục trước sức mạnh của tình yêu, dù khi đã đứng tuổi, ông lại kết một cuộc hôn nhân tầm thường chẳng đem lại cho ông chút hạnh phúc nào hoặc rất ít. Những người trong nhà đều biết rằng năm 1727 ông đã để ý đến một thiếu nữ ở Worcestershire là Betty Kirkham, và có lẽ cô là mối tình đầu của ông. Ông gắn bó với mẹ một cách trìu mến khác thường, và có lẽ đã chọn bà làm người tâm tình, vì chỉ có điều gì đó thuộc loại ấy mới có thể khơi ra lá thư tuyệt đẹp sau đây: — “CON TRAI YÊU DẤU, “Wroote, ngày 14 tháng 5 năm 1725.

“Vì khó phân biệt ý niệm về những điều rất giống nhau, có những đặc tính và tác động gần như tương tự, nên mẹ tin rằng đã có một số người nghĩ rằng linh hồn con người chẳng có cảm xúc nào ngoài tình yêu; và tất cả những cảm xúc hay tình cảm mà chúng ta phân biệt bằng những tên gọi như hy vọng, sợ hãi, vui mừng, v.v., chẳng qua chỉ là những dạng khác nhau của tình yêu. Quan niệm này có vẻ hợp lý phần nào, dù mẹ không thể đồng ý với nó. Mẹ phải thú nhận rằng mẹ chưa từng gặp một định nghĩa nào về tình yêu chính xác đến mức làm mẹ hoàn toàn thỏa mãn. Thật vậy, người ta thường định nghĩa nó là ‘sự khao khát được hiệp nhất với một điều tốt lành mà mình biết hay nhận thức được’. Nhưng như thế là đồng nhất ngay tình yêu với sự khao khát, mà khi xem xét kỹ, mẹ cho rằng chúng không phải là một, vì lẽ này: sự khao khát mạnh nhất và hoạt động mãnh liệt nhất khi đối tượng được yêu ở xa, vắng mặt, hoặc bị nghĩ là lạnh nhạt hay phật lòng; trái lại, khi đã đạt được sự hiệp nhất và được hưởng trọn vẹn, thì sự mãn nguyện, niềm vui thích và niềm vui mừng tràn ngập linh hồn người yêu, trong khi sự khao khát nằm yên, điều này cho thấy rõ (ít nhất là đối với mẹ) rằng sự khao khát được hiệp nhất là kết quả của tình yêu, chứ không phải chính tình yêu.

“Vậy thì tình yêu là gì? Hay chúng ta sẽ mô tả bản chất kỳ lạ và huyền nhiệm của nó thế nào? Nó là — một điều gì đó mẹ chẳng biết gọi tên! Một điều gì đó đầy quyền năng! Nguồn cội của niềm vui và nỗi buồn của chúng ta, ai ai cũng cảm nhận và trải nghiệm, thế mà chẳng ai biết được nó! Chúng ta cũng sẽ chẳng bao giờ hiểu nó là gì cho đến khi được hiệp nhất với Nguồn Cội Đầu Tiên của mình, và ở đó đọc thấy bản chất kỳ diệu của nó trong tấm gương trong suốt của Tình Yêu tự hữu, không do ai tạo nên; cho đến lúc ấy, tốt nhất là hãy bằng lòng với những hiểu biết về bản chất của nó mà chúng ta có thể thu lượm được qua việc quan sát những tác động và khuynh hướng của nó; vì sự hiểu biết nào khác về nó trong tình trạng hiện tại của chúng ta đều quá cao và quá diệu kỳ cho chúng ta, chúng ta cũng chẳng thể với tới được.

“Bây giờ hãy cho mẹ khuyên con một lời. Dù con có tò mò đến đâu trong việc tìm hiểu bản chất, hay phân biệt đặc tính, của những cảm xúc hoặc đức tính của loài người để thỏa mãn riêng mình, thì hãy hết sức thận trọng khi đưa ra những sự phân biệt tinh tế trước hội chúng; vì điều đó không đáp ứng mục đích thật của sự giảng đạo, là sửa đổi đời sống con người, chứ không phải nhồi vào đầu họ những suy đoán vô ích. Và sau tất cả những gì có thể nói, mọi tình cảm của linh hồn đều được biết rõ qua kinh nghiệm hơn là qua bất cứ sự mô tả nào. Một người ngay thẳng sẽ dễ hiểu thế nào là nhiệt thành vì Đức Chúa Trời và chống lại tội lỗi khi người ấy nghe nói đến những đặc tính và kết quả của lòng nhiệt thành chân thật, hơn là khi nghe một định nghĩa chính xác nhất về bản chất của nó.

“Con trai yêu dấu, đoạn kết lá thư của con thật đầy lòng tử tế. Mẹ biết rất rõ rằng con luôn luôn hiếu thảo. Nhưng mẹ đủ biết mình để bằng lòng với một mức độ vừa phải trong tình yêu của con. Thật vậy, nếu mẹ mong ước được ai yêu thương thì thật là bất công. Mẹ cần và mong những lời cầu nguyện của con; còn mẹ, bao lâu mẹ còn sống, mẹ sẽ không thôi nài xin Đức Chúa Trời Toàn Năng ban phước cho con. Tạm biệt con!

“SUSANNA WESLEY.”

Một phần bức thư viết cho John ở Oxford vào mùa đông năm 1727 cho thấy bà Wesley đôi khi cũng khuyên ông những lời khôn ngoan, thực tế, không thuần túy về tôn giáo: — “JACKY YÊU DẤU, “Ngày 31 tháng 1 năm 1727.

“Mẹ chẳng vui gì việc chúng ta đã khuyên con may chiếc áo choàng kẻ ô, nhưng mẹ lại vui vì con thấy nó quá đắt, bởi mẹ xem đó là dấu hiệu cho thấy con có khuynh hướng tằn tiện, một đức tính hiếm có nơi một người trẻ còn phải tự gây dựng cơ nghiệp. Thật vậy, một người như thế khó mà dè dặt hay cẩn thận cho quá được. Mẹ không khuyên con lo lắng về ngày mai quá mức cần thiết để tận dụng những cơ hội hiện tại, trong việc quản lý khôn ngoan những ta-lâng mà Đức Chúa Trời đã giao phó cho chúng ta; và trong chừng mực ấy, mẹ nghĩ rằng lo cho ngày mai là bổn phận của mọi người. Mẹ thật lòng mong con thấu hiểu điều này khi đời con còn trẻ. Vì — ‘Hãy tin ta, hỡi tuổi xuân, (vì ta đã thấm hiểu nỗi lo toan, Và còng lưng dưới sức nặng của hơn năm mươi năm)’. Hãy tin mẹ, con trai yêu dấu, tuổi già là thời điểm tồi tệ nhất mà chúng ta có thể chọn để sửa đổi đời sống hay cơ nghiệp của mình. Nếu nền móng của lòng tin kính vững chắc không được đặt sớm trên những nguyên tắc đúng đắn và những khuynh hướng đạo đức, và nếu trong lúc còn sức lực và sinh khí mà chúng ta lơ là không dành dụm chút gì trước khi những yếu đuối của tuổi già ập đến, thì trăm phần chắc đến chín mươi chín là chúng ta sẽ chết trong cảnh vừa nghèo vừa gian ác.

“Ôi! con trai yêu dấu của mẹ, nếu con cùng mẹ đứng bên bờ cuộc đời, và thấy trước mắt mình một khoảng mênh mông, một sự hiện hữu kéo dài vô hạn mà chẳng bao lâu nữa con có thể bước vào, con không thể hình dung được mọi sự vô ý, lầm lỗi và tội lỗi của tuổi trẻ sẽ hiện lên trước mắt con thế nào; và những cảm nghĩ về các thú vui xác thịt, sự ham muốn nam nữ, và những tình bạn tai hại của thế gian lúc ấy sẽ khác biết bao so với bây giờ, khi sức khỏe còn nguyên vẹn và dường như hứa hẹn nhiều năm tháng của cuộc đời.

“SUSANNA WESLEY.”

Vào mùa xuân hoặc đầu mùa hè năm 1731, ông Matthew Wesley, anh trai của vị mục sư quản nhiệm Epworth, thực hiện một chuyến đi đến Scarborough, chỉ có một người đầy tớ đi theo, và dọc đường ông đã dừng lại thăm những người bà con của mình.

Ông đã từng làm nhiều điều tốt cho một vài đứa con của họ, và thỉnh thoảng có gặp em mình khi công việc đưa người em đến London, nhưng trước đó ông chưa bao giờ đến nhà em. Dường như vào lúc ấy gia đình đã trở lại Epworth, và tất cả những gì được biết trực tiếp về chuyến thăm này đều nằm trong một lá thư bà Wesley gửi John ở Oxford.

“Ngày 12 tháng 7 năm 1731.

“Bác Wesley của con đã định làm cho chúng ta bất ngờ, và đã đi dưới một cái tên giả từ London đến Gainsborough; nhưng tại đó, hôm sau, khi bác sai người đầy tớ đi tìm người dẫn đường đến Đảo (Axholme), người đầy tớ đã nói cho một người buôn bán ở chợ chúng ta biết tên chủ mình, và rằng chủ đang đi thăm em trai, là mục sư ở Epworth. Người được anh ta kể cho nghe đã gặp Molly ở chợ chừng một giờ trước khi bác đến nơi. Molly, lòng đầy tin tức, vội vã về nhà và báo với chúng ta rằng bác Wesley của nó sắp đến thăm, nhưng chúng ta khó mà tin được. Thật lạ khi thấy cả thị trấn đều xôn xao và đứng nhìn ngóng, như thể có một vị hoàng thân lớn nào sắp ngự vào. Bác cưỡi ngựa thẳng đến nhà John Dawson (quán trọ); nhưng chẳng bao lâu chúng ta đã hay tin bác đến, và sai John Brown đi mời bác về nhà mình. Bác tỏ ý hơi phật lòng với người đầy tớ vì đã để chúng ta biết bác đến, vì bác đã định cho mời ông Wesley đến dùng bữa với bác ở quán Dawson, rồi buổi chiều mới đến thăm chúng ta. Tuy vậy, bác liền theo John về nhà, nơi tất cả chúng ta đã sẵn sàng đón tiếp bác với niềm vui lớn.

“Cách cư xử của bác giữa chúng ta hết sức lịch sự và nhã nhặn. Ngày đầu, bác ít nói chuyện với các con, vì bác bận (như sau này bác nói với chúng) quan sát cử chỉ của chúng, xem mình có ưa chúng không;

sau đó bác rất cởi mở và tỏ ra hết sức tử tế với tất cả.

“Bác lấy làm sửng sốt lạ lùng trước cảnh đồ đạc nghèo nàn của chúng ta, và càng sửng sốt hơn trước sự tồi tàn của quần áo bọn trẻ. Bác luôn nói chuyện cởi mở về hoàn cảnh của chúng ta với các chị em con hơn là với mẹ, và bảo chúng rằng bác không hiểu em trai mình đã làm gì với khoản thu nhập của mình, vì rõ ràng là người em ấy chẳng tiêu nó vào việc sắm sửa đồ đạc trong nhà hay may mặc cho gia đình.

“Thỉnh thoảng mẹ với bác có chuyện trò đôi chút, nhưng chẳng mấy khi chúng ta có thể nói chuyện riêng; và bác rất ngại nói bất cứ điều gì liên quan đến bọn trẻ trước mặt cha con, hay thật ra là về bất cứ chuyện gì khác. Mẹ có cho bác biết, trong chừng mực mẹ có thể nói một cách đứng đắn, về những mất mát của chúng ta, v.v., vì mẹ sợ bác sẽ nghĩ rằng mẹ sắp xin xỏ bác; nhưng các cô gái (là những người bác đã nhiều lần chuyện trò riêng), mẹ tin rằng, đã kể cho bác nghe mọi điều chúng có thể nghĩ ra.

“Bác đặc biệt hài lòng về Patty [lúc ấy cô đã hai mươi lăm tuổi]; và một buổi sáng, trước khi ông Wesley xuống nhà, bác hỏi mẹ có bằng lòng để Patty đi ở với bác tại London một hai năm không. Bác nói: ‘Thím à, tôi đã cố gắng giúp cho một đứa con của thím được sống thong thả bao lâu nó còn sống; và nếu thím chịu giao Patty cho tôi, tôi cũng sẽ cố gắng làm cho nó được như vậy.’ Người khác nghĩ sao thì tùy, mẹ cho đây là một lời đề nghị rộng lượng, và càng rộng lượng hơn vì bác đã làm biết bao điều cho Sukey và Hetty. Mẹ bày tỏ lòng biết ơn hết sức mình, và muốn bác nói chuyện với cha con, nhưng chính bác thì không chịu — bác để việc ấy cho mẹ; và bác cũng chẳng hề nhắc đến chuyện đó với ông Wesley cho đến tối hôm trước khi bác rời chúng ta. Bác luôn cư xử rất nghiêm trang trong giờ cầu nguyện gia đình, và khi cha con vắng mặt, bác cầu nguyện tạ ơn cho chúng ta trước và sau bữa ăn. Bác cũng chẳng bao giờ quấy rầy sự riêng tư của chúng ta, mà về phòng riêng của mình khi chúng ta về phòng mình.

“Bác ở lại từ thứ Năm đến thứ Tư tuần sau; rồi bác rời chúng ta đi Scarborough, từ đó bác trở về vào thứ Bảy của tuần kế tiếp, định ở lại với chúng ta vài ngày; nhưng khi thấy các chị em con đã đi Lincoln từ hôm trước, bác nhất định rời chúng ta vào sáng Chúa Nhật, vì bác nói bác có thể gặp các cô gái trước khi chúng lên đường đi London. Bác bắt kịp chúng ở Lincoln, và mời bà Taylor, Emilia và Kezzy, cùng những người khác, dùng bữa tối với bác tại quán ‘Thiên Sứ’ (Angel). Thứ Hai chúng dùng điểm tâm với bác; rồi họ chia tay, tưởng rằng sẽ không gặp lại bác cho đến khi chúng đến London; nhưng thứ Tư bác lại sai người đầy tớ đến mời chúng dùng bữa tối. Thứ Năm bác mời chúng dùng bữa trưa, tối lại dùng bữa tối, và sáng thứ Sáu dùng điểm tâm, rồi bác từ biệt chúng và cưỡi ngựa về London. Chúng đến thành phố vào khoảng trưa thứ Bảy, và tối hôm ấy Patty đã viết cho mẹ kể lại chuyến đi.

“Jacky yêu dấu, bây giờ mẹ không thể dừng lại để nói về Hetty và Patty, chỉ nói điều này — mẹ hy vọng về cả hai đứa tốt hơn một số người khác hy vọng. Mẹ cầu xin Đức Chúa Trời ban phước cho con. Tạm biệt con!

“SUSANNA WESLEY.”

Sau khi người anh trở về London, vị mục sư quản nhiệm đáng thương nhận được một lá thư nghiêm khắc của ông về tội đã không lo liệu cho gia đình mình được tốt hơn. Tuy vậy, dường như ông chẳng có thói hoang phí riêng nào tệ hơn cái tẩu thuốc và chút thuốc hít; nhưng một mặt, ông không có năng khiếu kinh doanh, mặt khác, ông Matthew Wesley, vì chỉ có một đứa con (một người con trai, về sau hư hỏng), nên không biết việc suốt bao nhiêu năm có một người vợ đau ốm và một gia đình mỗi năm mỗi đông thêm thì tốn kém đến dường nào, và cũng chẳng biết chi phí may mặc cho từng ấy cô con gái đã lớn. Các cô cháu gái của ông chẳng còn là trẻ con nữa, và hẳn đã có thể cho ông một ý niệm khá chính xác về tình trạng thật của gia đình; và dường như ông là người quá tử tế để làm người khác đau lòng nếu không có lý do chính đáng. Rõ ràng ông nghĩ rằng một người không có quyền vây quanh mình bằng nhiều những chồi ô-li-ve hơn mức mình có thể nuôi dạy tử tế và chu cấp được; nhưng về điểm này vị mục sư quản nhiệm hoàn toàn không đồng ý với ông, và rõ ràng cho rằng mình đã làm lợi đáng kể cho đất nước khi góp thêm rất nhiều vào dân số.

Còn một lá thư khác của bà Wesley mang cùng ngày ấy; nhưng không thể xác định được ngày ấy có chính xác hay không. Rất có thể tin tức về tai nạn mà bà kể lại đã được gửi đến London ngay sau khi xảy ra, và có thể đã gây nên việc ông Matthew Wesley bất ngờ “JACKY YÊU DẤU, “Ngày 12 tháng 7 năm 1731.

“Thứ Sáu, ngày 4 tháng 6, mẹ, em Martha của con và người hầu gái của chúng ta đang đi trên chiếc xe chở hàng của nhà để xem mảnh đất chúng ta thuê của bà Knight ở Low Millwood. Cha con ngồi trên một chiếc ghế ở một đầu xe, mẹ ngồi trên một chiếc ghế khác ở đầu kia, Mattie ngồi giữa chúng ta, và người hầu gái ngồi sau lưng mẹ. Ngay trước khi chúng ta đến khu đất rào, lúc đang xuống một con dốc nhỏ, mấy con ngựa bỗng phi nước đại, và cha con văng ra ngoài cùng với chiếc ghế. Người hầu gái, thấy ngựa chạy, đã dồn hết sức nặng mình đè lên ghế của mẹ nên mẹ không bị văng theo cha con. Chị ta kêu lớn bảo William dừng ngựa lại, và rằng ông chủ đã chết rồi. Anh ta nhảy khỏi chỗ ngồi, ghìm ngựa lại, rồi chạy đến chỗ ông Wesley; nhưng trước khi anh ta đến nơi, hai người hàng xóm, nhờ ơn quan phòng tình cờ có mặt ở đó, đã nâng đầu ông lên — cái đầu đã đập xuống đất — và đỡ ông ngả ra sau, nhờ vậy ông bắt đầu thở lại; vì căn cứ vào gương mặt tím đen của ông, chắc chắn ông đã không thở được chút nào từ lúc ngã cho đến khi họ đỡ ông dậy. Lúc ấy mẹ đã đến bên ông, hỏi ông thấy thế nào, và thuyết phục ông uống chút bia, vì chúng ta có đem theo một chai. Trông ông ngơ ngác dữ dội, nhưng ông bắt đầu nói được, và bảo mẹ rằng ông chẳng đau gì cả. Mẹ cho ông biết ông đã bị ngã. Ông nói ‘ông chẳng biết gì về cú ngã nào cả, ông vẫn khỏe như chưa bao giờ khỏe hơn trong đời’. Chúng ta băng đầu cho ông, chỗ ấy bị bầm dập rất nặng, rồi đỡ ông lên xe lại, cho ông ngồi dưới sàn xe, trong khi mẹ đỡ đầu ông giữa hai bàn tay, còn người đầy tớ dắt ngựa đi chầm chậm về nhà. Mẹ lập tức cho mời ông Harper, ông ấy trích cho ông khá nhiều máu; và sau đó ông bắt đầu thấy đau ở nhiều chỗ, nhất là ở hông và vai. Ông qua một đêm rất khó chịu; nhưng sáng thứ Bảy ông Harper lại đến thăm, băng bó đầu cho ông, và cho ông uống một thứ thuốc làm cơn đau bên hông dịu đi nhiều. Chúng ta cho ông uống lại một liều lúc đi ngủ; và Chúa Nhật ông đã giảng hai lần và cử hành Tiệc Thánh, điều quá sức đối với ông, nhưng chẳng ai can ngăn được. Thứ Hai ông bị mệt, và ngủ gần như suốt ngày. Thứ Ba bệnh gút lại đến, nhưng sau hai ba đêm uống thuốc Bateman, bệnh lại lui, và từ đó đến nay ông khỏe hơn chúng ta có thể mong đợi. Thoạt đầu chúng ta tưởng chiếc xe đã cán qua người ông, nhưng nó chỉ cán qua tay áo chùng của ông, và những chiếc đinh chỉ làm tróc chút da ở các khớp ngón tay, ngoài ra không gây thêm thương tích nào.

“Sus. WESLEY.”

Rõ ràng ông Wesley bị chấn động rất nhiều bởi tai nạn này, và ông không bao giờ hồi phục hoàn toàn; có lẽ, khi đặt nó bên cạnh những lời can gián của người em, ông bắt đầu nghiêm túc nghĩ xem vợ và những cô con gái chưa chồng của mình sẽ ra sao nếu ông qua đời. Trước đó, các con trai dường như luôn là mối bận tâm hàng đầu của ông, và có lẽ điều ấy đã khiến các cô gái hơi chạnh lòng — không phải vì họ tiếc với anh em mình điều gì hay không tự hào về họ, nhưng vì con gái vẫn ý thức rằng mình có quyền trông cậy nơi cha mẹ ít ra cũng bằng con trai. Dù thế nào đi nữa, người cha bắt đầu thấy nên từ bỏ chức vụ mục sư giáo xứ để nhường lại cho một trong các con trai, miễn là có thể thuyết phục được người con ấy nhận lời. Trước hết, ông ngỏ ý với Samuel, người vừa mất đứa con trai duy nhất, lại đang vô cùng bất an, bởi sau hai mươi năm làm giáo viên phụ giảng (usher) tại trường Westminster, ông bị tước mất điều ông xem là quyền chính đáng của mình. Vị hiệu trưởng từ chức; Tiến sĩ Nicoll, phó hiệu trưởng, được bổ nhiệm thay thế; và theo lệ cũ, Samuel Wesley trông đợi được giữ chức phó hiệu trưởng. Không may, ông chẳng những là người phái Tory mà còn là một người phái Jacobite thực thụ, lại bị liên lụy vì lòng tận tụy với Giám mục Atterbury đang bị lưu đày và chính nghĩa của vị giám mục ấy, vốn cũng là chính nghĩa của Kẻ Tranh Ngôi (the Pretender); vì vậy ông thấy mình bị gạt ra khỏi mọi điều ông khao khát nhất. Đúng lúc khủng hoảng ấy, người cha đề nghị ông về làm mục sư quản nhiệm giáo xứ Epworth. Ông cụ nói: “Con đã là một người cha đối với các em trai em gái con, nhất là các em trai, những đứa đã khiến con tốn những khoản tiền lớn cho việc học hành, cả trước lẫn sau khi chúng vào Đại học. Con cũng chẳng dừng lại ở đó, mà còn tỏ lòng thương xót mẹ con và cha cách hết sức rộng rãi, có vợ con cùng chung tay, trong khi chính hai con cũng chẳng dư dả gì, và con còn làm những việc từ thiện cao quý cho các cháu của cha nữa. Vậy cha sẽ là người thế nào nếu cha không cố hết sức mình để cho con được an ổn, nhất là khi cha biết rằng cả hai con đều không được khỏe khi ở London.… Còn về mẹ con, già yếu bệnh tật, hễ cha ngã xuống là bà sẽ phải dọn ra khỏi nhà, trừ khi con kế nhiệm cha; mà nếu con kế nhiệm, và mẹ con sống lâu hơn cha, thì cha biết con sẽ lập tức đón bà về nhà con, hay đúng hơn là để bà tiếp tục ở lại đó, nơi vợ chồng con sẽ phụng dưỡng bà cho đến khi cha mẹ gặp lại nhau trên thiên đàng; và con sẽ là người dẫn dắt, là chỗ dựa cho cả gia đình.”

Tuy nhiên, Samuel không chịu nghe theo; ông biết rằng dù mình sống ở đâu, nhà ông vẫn luôn mở cửa cho mẹ nếu bà cần đến, và ông chẳng hề muốn chôn vùi mình ở Lincolnshire. Chuyện ấy tạm lắng xuống một thời gian, nhường chỗ cho một mối quan tâm mới và cuốn hút trong vòng gia đình giờ đây đã thưa thớt ở Epworth. Đó là việc đính hôn và kết hôn của Mary, hay “Moll”, cô con gái tật nguyền mà Charles gọi là “Grizzle Nhẫn Nại” (Patient Grizzle) của gia đình. Chồng cô là John Whitelamb, vốn là một cậu bé nghèo trong một trường từ thiện nhỏ ở Wroote. Ông Wesley nhận thấy cậu có trí tuệ đáng kể, và hẳn cậu viết chữ rất rõ ràng, dễ đọc, vì cậu được nhận vào nhà ở Epworth để chép lại công trình đồ sộ của vị mục sư quản nhiệm về sách Gióp, và thậm chí còn minh họa nó bằng những bản vẽ bản đồ và hình ảnh theo “ánh sáng của tự nhiên”. Nghệ thuật khi ấy đang ở mức rất thấp; và hẳn ông Wesley chẳng thể là người sành nghệ thuật, bằng không ông đã chẳng bao giờ nghĩ rằng những bản vẽ như thế có thể làm cho cuốn sách của mình thêm hấp dẫn, vậy mà ngay cả ông cũng thấy một số bức thiếu hẳn giá trị nghệ thuật. Để đáp lại công việc của “cậu Johnnie Whitelamb nghèo đói đáng thương”, cậu được dạy tiếng La-tinh và tiếng Hy Lạp, và cuối cùng được gửi lên Oxford, nơi John Wesley làm hết sức mình để giúp cậu, và hết lời khen ngợi sự chăm chỉ, thông minh cùng năng khiếu học ngoại ngữ của cậu. Whitelamb nghèo đến nỗi cha con nhà Wesley cùng vài người bạn phải góp tiền mua cho cậu một chiếc áo choàng, dù đó chẳng phải là món y phục đắt đỏ gì. Cậu nhận chức chấp sự và trở thành mục sư phụ tá tại Epworth, khiến người bạn và người bảo trợ vốn yêu thương, tin cậy cậu được an ủi rất nhiều. Chắc chắn có một lần cậu đã cứu mạng ông tại bến đò Burringham, khi mà, như ông Wesley kể, “đôi chân đôi tay dài ngoằng của John Whitelamb trèo tót lên sống thuyền rồi lôi tôi lên theo”. Có lẽ cậu trẻ hơn Mary khá nhiều, bởi khi lấy cậu, cô đã ba mươi tám tuổi; nhưng tình cảm giữa họ là chân thật, và cuộc hôn nhân được cả gia đình nhiệt thành tán thành. Rất khó kiếm được một mục sư phụ tá nào chịu sống ở Wroote, vì nơi ấy ẩm thấp và chẳng có gì hấp dẫn; nhưng Whitelamb yêu mến nơi đó và tha thiết mong được phục vụ trong ngôi nhà thờ ở đó, nên ông Wesley lo liệu cho cậu và Mary bằng cách từ bỏ chức vụ mục sư giáo xứ nhỏ bé này và nài xin Đại Chưởng ấn ban nó cho con rể mình. Việc ấy được chấp thuận; và ông còn xoay xở cho hai vợ chồng hai mươi bảng để bắt đầu cuộc sống. Tuy nhiên, Mary chẳng được hưởng lâu địa vị mới và sự chăm sóc trìu mến của chồng, vì cô qua đời khi sinh nở, trước khi cưới được một năm, và,

cùng với đứa con thơ, được an táng trong nhà thờ. Bà Wesley vô cùng đau xót vì mất con, còn người góa vợ thì tìm đến Epworth để được an ủi. Anh đang ở trong tâm trạng khiến người ta xung phong đi truyền giáo hay nhận bất cứ công việc gian khổ nào, miễn là được xa những nơi gợi lại nỗi đau; vì thế ông Wesley viết thư về anh cho Tướng Oglethorpe, người khi ấy đã đang làm việc ở Georgia và có một người Wroote trong đoàn của mình: — “Thưa Ngài, “Epworth, ngày 7 tháng 12 năm 1734.

“Tôi không thể diễn tả hết lòng biết ơn đối với lá thư vừa rồi đầy ân cần và bổ ích của Ngài về công việc ở Georgia. Tôi không thể đọc lại nó mà không thở dài (dù tôi đã đọc nhiều lần), khi một lần nữa nghĩ đến tuổi tác và bệnh tật của mình, khiến một chuyến đi như thế hoàn toàn không thể thực hiện được đối với tôi. Thế nhưng tâm trí tôi vẫn trăn trở rất nhiều về việc ấy; và không phải là không thể có chuyện sự quan phòng đã dẫn tôi đến một phương cách có thể hữu ích cho thuộc địa của Ngài hơn chính tôi có bao giờ hữu ích được.

“Sự việc là thế này. Có một người trẻ đã ở với tôi khá nhiều năm và giúp tôi trong công trình về sách Gióp; sau đó tôi gửi anh lên Oxford, đến với con trai tôi là John Wesley, thành viên (Fellow) của Lincoln College, người đã lo việc học hành cho anh; tại đó anh cư xử rất tốt, và tiến bộ cả về lòng mộ đạo lẫn học thức. Rồi tôi gọi anh về, sau khi lo cho anh được phong chức chấp sự, và anh làm mục sư phụ tá cho tôi trong lúc tôi vắng mặt ở London; khi ấy tôi từ bỏ chức vụ mục sư nhỏ ở Wroote để nhường cho anh, và anh được bổ nhiệm, nhậm chức tại đó. Tôi cũng ưng thuận cho anh cưới một trong các con gái tôi, vì giữa hai người đã có một tình bạn lâu dài và thân thiết. Nhưng cả anh lẫn tôi đều không có phước được thấy họ sống bên nhau lâu dài, vì con gái tôi đã qua đời khi sinh đứa con đầu lòng. Anh đau buồn không nguôi trước sự mất mát ấy, đến nỗi tôi sợ anh sẽ sớm theo vợ mà đi; để ngăn điều đó, tôi mời anh về ở với tôi tại nhà, để anh có chút khuây khỏa và có việc để làm bằng cách giúp tôi trong công việc mục vụ suốt thời gian tôi đau ốm. Thưa Ngài, chính lúc ấy tôi vừa nhận được lá thư quý của Ngài, và cho anh xem để anh khuây khỏa, nhất là vì John Lyndal và anh từng là người cùng giáo xứ và bạn học với nhau ở Wroote, và quý mến nhau không ít. Lúc đầu tôi không suy nghĩ nhiều về việc ấy; nhưng ít lâu sau, khi tôi thấy anh đã nghĩ đi nghĩ lại về nó, rất tha thiết muốn chính mình đi Georgia, và đã viết lá thư gửi kèm đây cho tôi về vấn đề này, và tôi cũng chẳng biết ai thích hợp hơn cho một công cuộc như thế, thì tôi nghĩ điều tối thiểu tôi có thể làm là gửi lá thư ấy đến Ngài, là người phán xét việc này hết sức thích đáng; và nếu Ngài chấp thuận, tôi sẽ không thiếu sót trong việc thỉnh cầu Đức Giám mục London hay bất cứ vị nào khác, vì tôi dự định chính mình sẽ có mặt ở London vào mùa xuân, để thúc đẩy công việc hết mức có thể.

“Về phẩm cách của anh, tôi xin tự mình bảo đảm rằng anh là một học giả giỏi, một Cơ Đốc nhân vững vàng, và một người sống ngay lành. Anh có trí nhớ rất tốt, nhất là về ngôn ngữ, cùng óc phán đoán và trí thông minh không hề kém cạnh. Con trai cả của tôi ở Tiverton có biết anh đôi chút, và từ sau lá thư vừa rồi của Ngài, tôi đã viết cho con về anh. Hai con trai khác của tôi — người là thầy dạy anh ở Lincoln, và người con thứ ba ở Christ Church — đã quen biết anh lâu năm và thân thiết; và tôi chắc chắn chúng sẽ nhận xét về anh ít ra cũng xác đáng như tôi đã làm. Đến đây tôi xin tạm gác việc này cho đến khi có vinh dự được nghe tin Ngài lần nữa; và sẽ hoặc bỏ nó đi, hoặc theo đuổi nó, tùy theo điều gì tỏ ra thích hợp nhất đối với sự phán đoán chín chắn hơn của Ngài; tôi luôn là người bạn và đầy tớ chân thành nhất và mang ơn Ngài nhất, “SAMUEL WESLEY.”

Tuy nhiên, John Whitelamb đã không đi Georgia, mà dành phần lớn thời gian ở Epworth trong những tháng đau đớn và suy nhược trước khi ông Wesley qua đời, dù dường như có một dạo ông vắng mặt lâu đến nỗi — có lẽ là ở Oxford — bà Wesley phải hỏi các con trai về ông. Cuối cùng ông trở về Wroote, nơi ông sống một cuộc đời ẩn dật và chuyên tâm học hỏi suốt ba mươi năm, rồi qua đời năm 1769. Ông không hoàn toàn đồng ý với John và Charles Wesley về các vấn đề tôn giáo, điều mà hai anh em nhà Wesley chẳng mấy ưa, và cả gia đình đã thôi qua lại với ông.

Việc người mẹ lo sợ Martha sẽ mất chỗ ở êm ấm bên người cậu Matthew được thể hiện qua một lá thư ngắn đề ngày 21 tháng 2 năm 1732, viết trên cùng tờ giấy với lá thư gửi John, trong đó bà trình bày chi tiết phương pháp giáo dục nổi tiếng của mình: — “Charles con yêu dấu, “Dù từ khi chúng ta chia tay, con chưa có thì giờ báo cho mẹ biết, mẹ vẫn mong con mạnh khỏe; và khi nào con rảnh rỗi hơn, mẹ sẽ mừng được chính con cho hay rằng con khỏe. Mẹ sẽ rất vui được gặp con ở đây vào mùa xuân này, nếu không phải với cái điều kiện khắc nghiệt là con đi bộ về đây; nhưng điều đó luôn làm mẹ khiếp sợ, và mẹ thường bất an đến thế vì sợ con kiệt sức mà chết khi đi bộ một quãng đường xa như vậy, đến nỗi nó làm mất đi phần lớn niềm vui mà lẽ ra mẹ có được khi trò chuyện với con.

“Mẹ e rằng Patty đáng thương có nhiều kẻ thù ở London, và chúng đã xui con bé về thăm chúng ta mùa hè này. Mẹ nghĩ rằng một khi chúng đã đưa được con bé ra khỏi nhà cậu con, chúng sẽ tìm cách giữ cho nó không bao giờ trở lại đó nữa. Thật đáng tiếc là cô gái thật thà, rộng lượng ấy lại chẳng có được chút khôn khéo như rắn đi cùng với sự đơn sơ như chim bồ câu. Con bé không phải là đối thủ của những kẻ nói xấu nó; vì nó khinh thường việc làm điều gì hèn hạ, nên nó tin rằng ai ai cũng thế. Than ôi! thật đáng tiếc biết bao khi cả loài người không tốt lành như lẽ ra phải có.

“Mẹ hỏi con, John Whitelamb ra sao rồi? Anh ấy còn sống chứ? Ông Morgan ở đâu? Nếu ông ấy ở với con, xin con gửi lời thăm hỏi của mẹ đến ông ấy. Mẹ tiếc là nước sắc gỗ (wood-drink) không giúp gì được cho ông ấy. Mẹ chưa từng thấy nó thất bại bao giờ, nếu uống đều đặn; nhưng có lẽ ông ấy đã bệnh quá nặng trước khi dùng đến nó. Mẹ e là ông ấy ăn quá ít hoặc ngủ bị lạnh, mà điều sau này thì làm độc máu hơn bất cứ thứ gì. Charles yêu dấu, mẹ gửi đến con tình thương và lời chúc phước của mẹ. Em, Matty, Kez gửi lời thương mến đến cả hai con.

“SUSANNA WESLEY.”

Một lá thư chưa từng xuất hiện lại kể từ năm 1800, khi nó được đăng trong “Sổ Tay Giám Lý” (Methodist Pocket Book), cho thấy bà Wesley quan tâm nồng nhiệt thế nào đến các học trò của John, và hai mẹ con trao đổi ý kiến về sách vở cũng như về giáo lý ra sao: — “Con trai yêu dấu, “Epworth, ngày 1 tháng 1 năm 1733.

“Xin con gửi lời thăm hỏi của mẹ đến ông Robinson, học trò của con, và nói với ông ấy rằng mẹ giữ đúng lời mình: mẹ cầu nguyện cho ông ấy mỗi ngày, và nài xin ông ấy, nếu còn chút quan tâm nào đến linh hồn mình, hay còn sót lại chút ý thức nào về đạo, thì hãy dứt bỏ mọi giao du với những kẻ phàm tục. Chính kẻ theo tư tưởng tự do (free-thinker) và kẻ mê khoái lạc, chứ không phải người Giám Lý bị khinh miệt, mới là kẻ sẽ hổ thẹn và bối rối khi bị gọi ra trình diện trước Đấng Phán Xét Toàn Năng, Đấng có thần tánh mà họ đã phạm thượng, và có lòng thương xót được ban tặng mà họ đã khước từ và khinh miệt cách lố bịch.

“Những sự vui sướng của tội lỗi chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn ngủi và bấp bênh, còn cõi đời đời thì không bao giờ cùng; vì thế người ta tưởng chỉ cần vài lý lẽ cũng đủ thuyết phục một người chưa mất trí rằng điều hệ trọng bậc nhất đối với chúng ta là hết sức nghiêm túc tận dụng thì giờ hiện tại, và làm quen biết Đức Chúa Trời đang khi còn gọi là ‘Ngày nay’, kẻo khi không đủ tư cách để ở trước sự hiện diện phước hạnh của Ngài, sự hiện hữu tương lai của chúng ta sẽ khốn khổ không sao tả xiết.

“Con hoàn toàn đúng. Những mức độ tin kính khác nhau là những trạng thái tâm hồn khác nhau mà chúng ta phải trải qua; và người bắt bẻ những lời khuyên thực hành thì rõ ràng cho thấy mình chưa trải qua những trạng thái ấy; vì trong mọi vấn đề thuộc về đạo, nếu nơi người nghe không có một cảm nhận bên trong tương ứng với cảm nhận trong tâm trí người nói, thì điều được nói ra sẽ chẳng mấy hiệu quả. Tuy vậy, đôi khi xảy ra rằng, trong lúc một Cơ Đốc nhân nhiệt thành đang nói về những điều thuộc linh, Thánh Linh phước hạnh của Đức Chúa Trời ban cho tâm trí người nghe ánh sáng đến nỗi xua tan sự tối tăm bẩm sinh của họ, và giúp họ nắm bắt được những điều thuộc linh mà trước đó họ chẳng hề biết. Như trường hợp Cọt-nây và bạn hữu ông, Kinh Thánh chép: ‘Khi Phi-e-rơ đương nói, thì Đức Thánh Linh giáng trên mọi người nghe đạo.’ “Ông Law là một người tốt, nhưng ông cũng chỉ là con người; vì thế chẳng lạ gì khi ông không nói rõ ràng như con mong muốn về một số vấn đề cụ thể. Có lẽ tâm trí ông quá tràn ngập cảm nhận về Đấng phước hạnh ấy, nên khó lòng tìm ngay được lời lẽ để diễn tả một điều vượt quá xa bản chất của lời nói. Ai có thể suy nghĩ, huống chi là nói, về đề tài bao la ấy? Sự vĩ đại của Ngài, sự tôn nghiêm của Ngài, làm chúng ta sững sờ! Sự thanh khiết trong bản tính Ngài, tình yêu cứu chuộc của Ngài, làm chúng ta bối rối và choáng ngợp! Khi nhận thấy vinh quang của Ngài, những năng lực yếu ớt của chúng ta như ngưng lại, và bản tính con người ngất lịm trước Đức Chúa Trời, là Chúa của tự nhiên.

“Về phần mẹ, sau bao nhiêu năm tìm kiếm và tra hỏi, mẹ vẫn tiếp tục dâng sự thờ phượng của mình lên một Đức Chúa Trời mà mẹ không biết. Mẹ không dám nói rằng mẹ yêu Ngài; chỉ dám nói điều này — mẹ đã chọn Ngài làm Hạnh Phúc của riêng mẹ, làm Tất Cả của mẹ, làm Điều Thiện duy nhất của mẹ; tóm lại — làm Đức Chúa Trời của mẹ. Và khi mẹ dò xét ý chí mình, mẹ cảm thấy nó vẫn bám chặt lấy sự lựa chọn ấy, dù không trung tín như lẽ ra phải có. Vì vậy mẹ cần con cầu nguyện cho mẹ, điều mà mẹ cần hơn nhiều so với việc con cần mẹ cầu nguyện cho con.

“Việc Đức Chúa Trời hiện diện khắp mọi nơi, và chúng ta luôn ở trước mặt Ngài, là điều chắc chắn; nhưng việc chúng ta lúc nào cũng có thể cảm nhận được sự hiện diện của Ngài lại là chuyện hoàn toàn khác. Có những linh hồn ưu tú đã đạt đến một cảm nhận thường xuyên về sự hiện diện của Đức Chúa Trời đến mức hầu như ít khi bị gián đoạn. Nhưng con yêu dấu, hãy suy xét điều này: Ngài phước hạnh vô cùng, đáng yêu tuyệt đối, đến nỗi mỗi lần nhận biết Ngài, mỗi lần đến gần vinh quang và phước hạnh tối cao của Ngài, đều ban cho tâm trí một niềm vui và hân hoan sống động đến mức xua tan mọi đau đớn và mọi cảm giác khốn khổ; và nếu cõi đời đời được thêm vào hạnh phúc này, thì đó chính là thiên đàng.

“Nguyện tình thương và lời chúc phước của mẹ ở cùng con! “Mẹ yêu thương của con, “SUSANNA WESLEY.”

Bà Wesley khá lo lắng về sức khỏe của các con trai ở Oxford, và chính bà cũng chịu khổ nhiều “vì đau đớn thân thể và những thử thách khác còn nặng nề hơn mà không tiện nói ra”, lại phải chứng kiến sức khỏe của chồng suy sụp nhanh chóng; nhưng dường như bà chưa bao giờ thốt ra một lời nào về những thiếu thốn có thể chờ đợi mình sau khi ông qua đời. Có lẽ đó là do bản tính vị tha của bà, hoặc có lẽ bà chưa bao giờ nghĩ mình sẽ sống lâu hơn ông. Bà nhắc đến một vài điều trong số đó qua những đoạn của một lá thư gửi John: — “Mẹ không biết con đã trình bày bệnh tình của con với Tiến sĩ Huntingdon thế nào. Mẹ đã từng có dịp quan sát đôi chút về bệnh lao, và mẹ khá chắc chắn rằng một vài triệu chứng của bệnh ấy đang bắt đầu xuất hiện nơi con, và nếu con không giữ gìn hơn hiện nay, thì chẳng bao lâu nữa con sẽ khiến điều đó không còn gì phải bàn cãi. Nhưng thôi, con cứ làm theo ý con; mẹ đã đành buông con rồi, như mẹ đã từng phải buông những người khác trước đây, những người có một thời rất thân yêu với mẹ. Charles, dù mẹ tin là không bị lao, thì cũng đang ở trong một tình trạng sức khỏe ‘tuyệt vời’ cho một người hai mươi hai, hai mươi ba tuổi, đến nỗi không thể ăn một bữa no mà không lập tức nôn ra! Thật đáng tiếc khi người ta chẳng khôn ngoan hơn, và không thể giữ mức vừa phải trong một việc rõ ràng trước mắt đến thế, đến nỗi chẳng ai có thể lầm được trừ phi cố tình. Mẹ hết lòng hiệp với nhóm nhỏ của con trong mọi việc làm đạo đức và bác ái nhằm làm vinh hiển Đức Chúa Trời, và mẹ mừng được nghe ông Clayton và ông Hall đã đạt được thành công như mong muốn. Nguyện các con cứ tiếp tục và thịnh vượng trong những việc lành như thế. Dẫu thân xa cách, nhưng tâm thần mẹ vẫn ở cùng các con, và mỗi ngày mẹ đều dâng các con, giao phó tất cả các con cho sự quan phòng của Đức Chúa Trời. Con đến chào Đức Giám mục là phải, vì đó là điều khôn ngoan và lễ độ; dù rằng, nếu ngài là người tốt, mẹ không nghĩ có ai có thể làm ngài thành kiến với con được.

“Những lý lẽ con đưa ra để chống lại các cuộc đua ngựa chắc chắn cũng kết luận chống lại các buổi dạ hội hóa trang, khiêu vũ, kịch, nhạc kịch, và mọi trò tiêu khiển phù phiếm, nhẹ dạ như thế — những thứ, dù người đời ưa vui chơi có chịu nhìn nhận hay không, thật đã củng cố và tăng sức mạnh cho sự mê tham của xác thịt, mê tham của mắt, và sự kiêu ngạo của đời; mọi điều ấy chúng ta phải từ bỏ, bằng không thì phải từ bỏ Đức Chúa Trời và niềm hy vọng về sự cứu rỗi đời đời. Mẹ sẽ không nói rằng một người thường lui tới những cuộc tụ tập đồi bại ấy không thể có chút ý thức nào về đạo, nhưng suốt cả cuộc đời dài của mình, mẹ chưa từng biết lấy một Cơ Đốc nhân nghiêm túc nào làm như vậy; mẹ cũng không thể hiểu nổi làm sao một người yêu mến Đức Chúa Trời lại có thể thích thú những trò giải trí phù phiếm như thế.

“Cuốn ‘Sự Sống Của Đức Chúa Trời Trong Linh Hồn Con Người’ (The Life of God in the Soul of Man) là một cuốn sách tốt, xuất sắc, và từng là người bạn quen của mẹ nhiều năm trước, nhưng không may mẹ đã đánh mất nó. Trong sách của Baxter có nhiều điều tốt, cùng với vài khuyết điểm mà mẹ bỏ qua vì những ưu điểm của nó. Mẹ cũng không thể nói trong tất cả các sách thần học mẹ đã đọc thì cuốn nào là hay nhất; lúc này cuốn này hay nhất, lúc khác cuốn khác, tùy theo tâm tính và trạng thái của tâm hồn.

“Cha con đang trong tình trạng sức khỏe rất tồi tệ: ông ngủ ít và ăn còn ít hơn. Dường như ông không hề linh cảm về việc mình sắp ra đi, nhưng mẹ e rằng ông chẳng còn sống được bao lâu nữa. Ông phải rất đau đớn và khó nhọc mới cử hành được buổi thờ phượng vào ngày của Chúa, mà đôi khi ông buộc phải rút ngắn đi rất nhiều. Ai cũng nhận thấy ông suy yếu, trừ chính ông, và mọi người thật sự có vẻ rất lo lắng cho ông và gia đình ông.

“Hai đứa con gái, vì không yên lòng với hoàn cảnh hiện tại, nên không lường trước được những hậu quả đau buồn mà xem ra chắc chắn sẽ đến khi ông qua đời, ở mức mà mẹ nghĩ chúng nên lường trước; vì dù chúng nghĩ hoàn cảnh bây giờ tệ đến đâu, mẹ e rằng nó sẽ còn tệ hơn nhiều khi ông đã nằm xuống. Các em gái con gửi lời thương mến đến con và Charles; còn mẹ gửi tình thương và lời chúc phước đến cả hai con. Tạm biệt con.

“SUSANNA WESLEY.”

Một vài đoạn trong một lá thư rất dài mà người mẹ viết cho John trong lần ông Wesley vắng nhà cuối cùng để lên London, rất đáng chú ý vì cho thấy, qua những cuộc trò chuyện và thư từ của con trai, bà am tường biết bao về những người bạn của ông ở Oxford, cùng cách họ phân chia thì giờ và sắp xếp công việc — điều đã khiến họ mang danh hiệu người Giám Lý: — “Con trai, “Thứ Bảy, ngày 30 tháng 3 năm 1734.

“Cha của chàng thanh niên ấy (ông Morgan), theo như mẹ thấy, có quan niệm về đạo tốt hơn nhiều người, dù không phải là tốt nhất, vì ít ai nhấn mạnh sự cần thiết của sự cầu nguyện riêng tư. Nhưng nếu đôi khi họ đi nhà thờ, và tránh những hành vi tội trọng thô bỉ nhất, thì dù họ không biết gì về tinh thần và quyền năng của sự tin kính, cũng chẳng có chút cảm nhận nào về tình yêu của Đức Chúa Trời và lòng nhân ái đối với mọi người, họ vẫn yên tâm hoàn toàn về sự cứu rỗi của mình, và lấy làm thích thú khi nghĩ rằng mình hưởng thụ thế gian hết mức có thể khi còn sống, và có sẵn thiên đàng dành cho mình khi chết. Suốt đời mình, mẹ đã gặp vô số người như thế, và mẹ nghĩ đó là một trong những việc khó nhất có thể tưởng tượng được: kéo họ ra khỏi sự an tâm xác thịt ấy, và thuyết phục họ rằng thiên đàng là một trạng thái cũng như một nơi chốn — một trạng thái thánh khiết bắt đầu từ đời này, dù chưa được trọn vẹn cho đến khi chúng ta bước vào sự sống đời đời — rằng mọi tội lỗi đều là những căn bệnh thuộc linh, phải được chữa lành bởi quyền năng của Đấng Christ trước khi chúng ta có thể hưởng được hạnh phúc, ngay cả giả như chúng ta có thể được nhận vào thiên đàng về sau. Nếu cha của chàng thanh niên hiểu rõ điều này, ông sẽ không dám tuyên bố con mình là một Cơ Đốc nhân tốt dựa trên những căn cứ yếu ớt như ông có vẻ đang làm. Thế nhưng, bất chấp sự thờ ơ của người cha, mẹ không thể không đặt hy vọng tốt đẹp nơi người con, bởi cậu chọn dành nhiều thì giờ đến thế ở với con (vì mẹ đoán cậu không bị ép buộc); và nếu từ đó chúng ta chưa thể kết luận rằng cậu là người tốt, thì mẹ nghĩ chúng ta có thể tin rằng cậu muốn trở nên tốt; và nếu quả thật như vậy, hãy cho cậu thời gian. Chúng ta biết rằng công việc lớn lao của sự tái sanh không được hoàn tất ngay một lúc, nhưng tiến triển qua những bước chậm chạp và thường khó nhận thấy, bởi sự chống đối mạnh mẽ mà bản tính hư hoại dấy lên chống lại nó.…

“Ông Clayton và ông Hall (về sau là con rể của bà Wesley) khôn ngoan hơn mẹ nhiều; tuy vậy, với lòng khiêm nhường trước sự phán đoán tốt hơn của họ, mẹ nghĩ rằng dù một dấu hiệu nào đó cho thấy con ở bậc trên là điều nên có để giữ trật tự ở đời, thì sự nghiêm khắc lại không nên; vì kinh nghiệm có thể cho chúng ta thấy rằng cách đối xử như thế với một người lớn (trẻ con thì không kể) có thể biến người ấy thành kẻ giả hình, nhưng sẽ không bao giờ khiến người ấy trở lại cùng Chúa. Đừng bao giờ bận tâm dò hỏi xem cậu ấy có thương con hay không. Nếu con có thể thuyết phục cậu ấy yêu mến Đức Chúa Trời, cậu ấy sẽ thương con đúng mức cần thiết. Nếu cậu ấy không yêu mến Đức Chúa Trời, thì tình thương của cậu ấy chẳng có giá trị gì. Nhưng dù thế nào đi nữa, chúng ta phải quy mọi sự về Đức Chúa Trời, và giữ lòng thản nhiên hết mức có thể trong mọi việc có dính líu đến kẻ thù lớn là cái tôi.

“Nếu con và vài bạn đồng hành tin kính của con đã dành riêng hai giờ buổi tối cho việc đọc sách đạo hay trò chuyện về đạo, thì chẳng còn gì để bàn cãi: các con phải dùng trọn thời gian ấy vào những sinh hoạt mà nó đã được dành riêng. Nhưng nếu các buổi tối của các con không được dành riêng cách nghiêm ngặt, thì mẹ không thấy có hại gì khi đôi lúc nói đến những công việc đời thường; nhưng nếu, như con nói, điều đó chẳng ích gì cho người mới của con mà lại hại chính các con, thì vấn đề đã rõ — các con không được làm tổn hại linh hồn mình để làm lợi cho người khác, huống chi là khi các con chẳng làm lợi được gì cả. Về điều này, các con phán đoán tốt hơn mẹ.

“May mà con đã không phải trả tiền cho một lá thư gấp đôi. Mẹ luôn sợ làm con tốn kém, và chính nỗi sợ ấy đã ngăn mẹ gửi cho con một lá thư viết lan man thật dài cách đây ít lâu. Vì có một người kia [có lẽ là John Whitelamb] và mẹ đã tranh luận gay gắt về một số điểm quan trọng trong đạo mà hai bên không thể đồng ý; sau đó người ấy viết ra một số mệnh đề mà mẹ đã cố gắng trả lời. Mẹ đã định gửi cuộc tranh luận này cho con, và xin con cho ý kiến về nó, nhưng cước phí vô lý của một lá thư như thế lúc ấy đã ngăn mẹ gửi đi. Từ đó đến nay, mẹ đã nghe người ấy, trong hai bài giảng, phản bác mọi điều trước kia người ấy bênh vực, điều đó khiến mẹ hy vọng rằng, sau khi nghĩ lại, người ấy đã đổi ý; và nếu quả như vậy, thì những gì đã nói trong cuộc trò chuyện riêng không nên được nhắc lại nữa, nên mẹ sẽ không gửi những giấy tờ ấy cho con nữa.

“Mẹ không thể nghĩ rằng ông Hall làm đúng khi từ chối một cơ hội có thể phục vụ đạo rất nhiều, như chắc chắn ông có thể làm nếu nhận chức vụ mục sư giáo xứ mà ông sắp từ chối. Chắc chắn chưa bao giờ vườn nho của Chúa chúng ta cần những nhà thần học chính thống, tiết độ hơn bây giờ; và tại sao một người có lòng mộ đạo phi thường và yêu mến các linh hồn như ông lại khước từ sự phục vụ trong thời điểm hệ trọng này, mẹ không sao hiểu nổi. Nhưng đây chẳng phải là việc của mẹ.

“Con không cần mẹ chỉ dẫn cách sử dụng thì giờ của con. Mẹ cảm tạ Đức Chúa Trời vì Ngài đã thôi thúc con quyết tâm trung tín trong việc làm sinh lợi ta-lâng quan trọng đã được giao phó cho con. Việc con biết cụ thể mẹ làm gì, hay mẹ theo phương pháp nào trong việc tự xét mình hay trong bất cứ việc gì khác, sẽ chẳng ích gì cho con. Mẹ đã già yếu, và giờ đây không sống như mình muốn mà sống như mình có thể. Mẹ không thể giữ được nề nếp, hay suy nghĩ mạch lạc như trước nữa. Khi có lúc tỉnh táo, mẹ cố gắng tận dụng nó; nhưng than ôi! cũng chỉ là cố gắng mà thôi. “Nhưng mẹ đã viết gần hết tờ giấy mà không hay. Thêm một lời nữa thôi, rồi mẹ dừng. Vì nếp sống của con khắc khổ, và chế độ ăn uống của con đạm bạc, nên các cảm xúc, trong chừng mực chúng tùy thuộc vào thân thể, cũng sẽ yếu đi. Vì vậy con không được đánh giá tình trạng bên trong của mình dựa vào việc con không cảm thấy những cơn nhiệt thành lớn trong tâm hồn hay những xúc động phi thường, như khóc lóc dầm dề, v.v., nhưng đúng hơn hãy dựa vào sự gắn bó vững chắc của ý chí con với Đức Chúa Trời. Nếu khi tự xét, con nhận thấy mình vẫn chọn Ngài làm Điều Thiện duy nhất của mình, rằng tâm thần con (nói theo một cụm từ Kinh Thánh) đeo theo Ngài cách vững vàng, thì hãy theo lời khuyên của ông Baxter và con sẽ được an lòng: ‘Hãy đặt linh hồn mình, cùng mọi tội lỗi và hiểm nguy, cùng mọi lợi ích của chúng, vào tay Chúa Giê-xu Christ, Đấng Cứu Thế của mình, và hoàn toàn phó thác chúng cho Ngài bằng một đức tin kiên quyết. Chính Ngài đã mua chuộc chúng, và vì thế Ngài yêu thương chúng. Chính Ngài là chủ của chúng, bởi quyền cứu chuộc; và giờ đây, việc cứu chúng đã trở thành lợi ích của chính Ngài, vì sự thành công và vinh dự của công cuộc cứu chuộc của Ngài.’ “Hễ bắt đầu viết cho con là mẹ dường như không biết làm sao kết thúc. Khi bắt đầu viết, mẹ đã định viết thật ngắn; nhưng mẹ sẽ dừng ở đây, dù mẹ thấy mình rồi sẽ phải gói lại một lá thư vụng về như lần trước. Hôm nay ông John Brown cha lên đường đi London để đưa cha con về nhà. Xin con gửi tình thương và lời chúc phước của mẹ đến Charles. Mẹ mong em nó khỏe, dù mẹ chưa hề nhận được tin tức gì từ nó từ khi nó rời Epworth. Jacky yêu dấu, nguyện Đức Chúa Trời Toàn Năng ban phước cho con!

“SUSANNA WESLEY.”

Chuyến đi London cuối cùng này của vị mục sư quản nhiệm là nhằm cố gắng lo cho cuốn “Luận Văn Về Sách Gióp” (Dissertations on Job) được in xong. Ông in năm trăm bản, trong đó hơn ba trăm bản đã có người đặt mua trước, và Samuel ở Tiverton cùng John ở Oxford đã làm hết sức mình để tìm người đặt mua số còn lại. Trong khi đó, ông và người con trai cả đều cố hết sức thuyết phục John nhận chức vụ mục sư giáo xứ Epworth, để giữ lại ngôi nhà xưa; nhưng John đưa ra hai mươi sáu lý do để từ chối, những lý do rất xác đáng trong mắt ông và trong mắt hậu thế. Có lẽ lý do nổi trội nhất lúc ấy là sự hoàn toàn thoát khỏi mọi lo toan khi sống ở Oxford. Bữa ăn của ông được dọn sẵn vào những giờ nhất định, và thu nhập đến vào những kỳ cố định, nên ông chỉ việc nhận lấy, đếm và mang về. Gia đình đã trải qua quá nhiều nỗi lo về miếng ăn, thức uống và cái mặc, nên điều này hoàn toàn tự nhiên. Tuy nhiên, về sau ông quả có dò hỏi nơi cần hỏi xem liệu Đại Chưởng ấn có thể ban cho ông chức vụ mục sư giáo xứ Epworth hay không, và khi nghe rằng điều đó rất khó xảy ra, ông đã bỏ hẳn dự định ấy.

Lần cuối cùng bà Wesley cầm bút viết trước khi chồng qua đời là vào ngày 14 tháng 2 năm 1735, khi trong nhà có lẽ chỉ còn vị mục sư quản nhiệm, bà, Kezzy và John Whitelamb. Mary đã qua đời, Patty ở London, còn John thì ở trong phòng làm việc, viết theo lời đọc của cha vợ, hoặc bằng cách nào đó cố làm nhẹ gánh nặng tuổi già và bệnh tật. Khi mùa xuân đến, vị mục sư quản nhiệm càng yếu đi, và cuối cùng, chắc chắn rằng giờ phút cuối đã gần, bà Wesley cho gọi John và Charles về. Hai ông về kịp để cha được vui mừng gặp gỡ và trò chuyện với các con; và khi ngồi canh bên cha, hai ông nhận thấy những khát vọng ông ấp ủ nhất đã được buông bỏ thế nào khi cái chết đến gần. Đó là ước muốn hoàn thành cuốn “Gióp”, trả hết nợ, và được gặp lại người con trai cả một lần nữa trong xác thịt. Emilia từ Gainsborough sang, nơi các em trai đã giúp cô mở được một trường học riêng; và họ thay phiên nhau thức canh và chăm sóc ông. Bà Wesley hoàn toàn kiệt sức, và hiếm khi vào phòng, vì lần nào bà cũng ngất xỉu, phải được khiêng ra ngoài và làm cho tỉnh lại bởi những người vốn đã bận rộn đủ đường. Ông Wesley ra đi bình an lúc hoàng hôn ngày 25 tháng 4 năm 1735, tỉnh táo cho đến phút cuối, trút hơi thở sau cùng khi John, con trai ông, vừa đọc xong lần thứ hai lời cầu nguyện phó thác linh hồn. Họ lập tức đi báo cho mẹ, và bà ít xúc động hơn họ lo sợ, rồi nói rằng những lời cầu nguyện của bà đã được nhậm, vì ông được ra đi nhẹ nhàng như thế và bà được thêm sức mạnh để chịu đựng.

Ngày 30, có lẽ hai ngày sau tang lễ, Charles viết kể lại mọi chi tiết cho anh mình là Samuel, khi ấy đã định cư ở Tiverton, và thêm rằng: — “Mẹ sẽ vô cùng mừng nếu được gặp anh càng sớm càng tốt. Chúng em đã tính các khoản nợ, và thấy tổng cộng hơn một trăm bảng, chưa kể khoản của anh họ Richardson. Bà Knight, chủ đất của mẹ (bà Wesley), đã tịch thu toàn bộ gia súc của mẹ, trị giá hơn bốn mươi bảng, vì món nợ mười lăm bảng cha còn thiếu bà, vào ngày thứ Hai vừa rồi, chính ngày cha được an táng. Và chiều nay anh John đã ký một giấy nợ cho số tiền ấy, để số gia súc được giải phóng mà đem bán; để bảo đảm cho khoản ấy, số gia súc được chuyển sang tên anh ấy, và anh ấy sẽ được trả dần khi bán được. Cha được an táng rất đạm bạc nhưng vẫn trang nghiêm, trong nghĩa địa nhà thờ, theo đúng ước nguyện của cha.

“Rất cần anh mang theo mọi giấy tờ ghi những khoản cha nợ anh, để anh có thể đánh dấu mọi đồ đạc trong nhà với tư cách là chủ nợ chính, và nhờ đó bảo đảm cho mẹ có thời gian và quyền tự do để bán chúng được giá nhất.

* * * “Nếu anh đi ngang qua London, mẹ mong anh nhớ rằng mẹ là quả phụ của một mục sư. Dù Hội (Society) cho mẹ bao nhiêu đi nữa, mẹ vẫn sẽ phần nào là gánh nặng cho anh, như mẹ nói. Em ghen tị biết bao với anh vì gánh nặng vinh hiển ấy, và ước gì em được cùng anh gánh vác! Anh phải chỉ cho em cách nào đó để kiếm chút ít tiền, để em có thể góp phần gì đó trong cảnh đắm thuyền của gia đình, dù chỉ là góp một tấm ván.”

Tất cả những gì là phần hay chết của Samuel Wesley đã được đặt trong nghĩa địa nhà thờ Epworth, và trên di hài ông người ta đặt một phiến đá sa thạch thô, kê trên nền gạch, trên mặt có khắc bài văn bia do người vợ góa của ông soạn. Bài văn bia này được khắc lại và tu sửa vào năm 1819 bởi Tiến sĩ Adam Clarke, và vào năm 1872, ngôi mộ được một phu nhân sống ở Epworth trùng tu hoàn toàn.

Bạn đã đọc xong Những Cuộc Chia Ly