Chương 9 · 41 phút đọc · 53 phút nghe
Sự Trường Tồn
588
Về việc Cơ Đốc giáo không phải là tôn giáo duy nhất.—Điều ấy chẳng những không phải là lý do để tin rằng đây không phải là đạo chân thật, mà trái lại, còn khiến chúng ta thấy rằng nó chính là đạo chân thật.
589
Trong mọi tôn giáo, con người đều phải thành thật: người ngoại đạo chân thật, người Do Thái chân thật, Cơ Đốc nhân chân thật.
590
Chúa Giê-xu Christ
Người ngoại đạo | Muhammad
Không biết Đức Chúa Trời.
591
Sự giả dối của các tôn giáo khác.—Họ không có nhân chứng. Người Do Thái thì có. Đức Chúa Trời thách các tôn giáo khác đưa ra những dấu hiệu như thế: Ê-sai 43:9; 44:8.
592
Sử ký Trung Hoa.—Tôi chỉ tin những sử ký mà các nhân chứng của chúng đã chịu để mình bị giết.
[Trong hai bên, bên nào đáng tin hơn, Môi-se hay Trung Hoa?]
Đây không phải là chuyện nhìn qua loa đại khái. Tôi nói với bạn rằng trong đó có điều làm cho mù lòa, và có điều soi sáng.
Chỉ bằng một lời ấy, tôi phá đổ mọi lập luận của bạn. Bạn nói: “Nhưng Trung Hoa làm cho tối tăm”; còn tôi đáp: “Trung Hoa làm cho tối tăm, nhưng vẫn có sự sáng tỏ để tìm thấy; hãy tìm kiếm nó.”
Như vậy, mọi điều bạn nói đều có lợi cho một quan điểm, và chẳng hề chống lại quan điểm kia. Vậy điều này có ích, và chẳng gây hại gì.
Vậy chúng ta phải xem xét điều này cho tường tận; phải bày hết giấy tờ lên bàn.
593
Chống lại sử ký Trung Hoa. Các sử gia Mễ Tây Cơ (Mexico), năm mặt trời, mà mặt trời cuối cùng chỉ mới có tám trăm năm.
Sự khác biệt giữa một cuốn sách được một dân tộc tiếp nhận, và một cuốn sách tạo nên một dân tộc.
594
Muhammad không có thẩm quyền. Vậy lẽ ra các lý lẽ của ông phải rất mạnh, vì chúng chỉ có sức mạnh của riêng chúng. Vậy ông nói gì, để chúng ta phải tin ông?
595
Các Thi Thiên được hát lên khắp cả thế giới.
Ai làm chứng cho Muhammad? Chính ông. Chúa Giê-xu Christ muốn lời chứng của chính Ngài được kể như không.
Phẩm chất của những người làm chứng đòi hỏi họ phải luôn luôn có mặt và có mặt ở khắp nơi; còn ông, kẻ khốn cùng, thì chỉ có một mình.
596
Chống lại Muhammad.—Kinh Koran không thuộc về Muhammad hơn Phúc Âm thuộc về Ma-thi-ơ, vì nó được nhiều tác giả trích dẫn từ đời nọ sang đời kia. Ngay cả những kẻ thù của nó, Celsus và Porphyry, cũng chưa hề chối bỏ điều ấy.
Kinh Koran nói rằng Ma-thi-ơ là một người ngay thẳng. Vậy Muhammad là tiên tri giả, vì đã gọi những người ngay thẳng là kẻ gian ác, hoặc vì không đồng ý với điều họ đã nói về Chúa Giê-xu Christ.
597
Tôi muốn người ta xét đoán Muhammad không phải bởi những gì tối tăm nơi ông, là những điều có thể được giải nghĩa theo một ý nghĩa huyền nhiệm, mà bởi những gì rõ ràng, như thiên đàng của ông và những điều còn lại. Ở điểm ấy, ông thật lố bịch. Và vì những gì rõ ràng nơi ông thì lố bịch, nên chẳng phải lẽ mà coi những điều tối tăm của ông là những sự mầu nhiệm.
Kinh Thánh thì không như vậy. Tôi đồng ý rằng trong đó có những chỗ tối tăm lạ lùng chẳng kém những chỗ tối tăm của Muhammad; nhưng cũng có những đoạn rõ ràng một cách tuyệt diệu, và các lời tiên tri đã được ứng nghiệm cách hiển nhiên. Vậy hai trường hợp không ngang nhau. Chúng ta không được lẫn lộn và đặt ngang hàng những điều chỉ giống nhau ở sự tối tăm, chứ không giống nhau ở sự sáng tỏ, là điều buộc chúng ta phải tôn kính những chỗ tối tăm.
598
Sự khác biệt giữa Chúa Giê-xu Christ và Muhammad.—Muhammad không được báo trước; Chúa Giê-xu Christ đã được báo trước.
Muhammad giết người; Chúa Giê-xu Christ để cho những người thuộc về Ngài bị giết.
Muhammad cấm đọc; các Sứ Đồ truyền phải đọc.
Thật ra, hai bên trái ngược nhau đến nỗi, nếu xét theo cách nhìn của thế gian thì Muhammad đã chọn con đường để thành công, còn Chúa Giê-xu Christ, cũng theo cách nhìn ấy, đã chọn con đường để bị diệt vong. Và thay vì kết luận rằng, vì Muhammad đã thành công, thì Chúa Giê-xu Christ cũng có thể thành công, chúng ta phải nói rằng vì Muhammad đã thành công, nên Chúa Giê-xu Christ lẽ ra phải thất bại.
599
Bất cứ ai cũng có thể làm điều Muhammad đã làm; vì ông chẳng làm phép lạ nào, ông không được báo trước. Không ai có thể làm điều Đấng Christ đã làm.
600
Tôn giáo ngoại đạo không có nền tảng [ngày nay. Người ta nói rằng xưa kia nó từng có nền tảng nhờ những lời sấm phán. Nhưng đâu là những sách bảo đảm cho chúng ta điều ấy? Phải chăng chúng đáng tin đến thế nhờ đức hạnh của các tác giả? Phải chăng chúng đã được gìn giữ cẩn thận đến mức chúng ta có thể chắc rằng không ai sửa đổi chúng?]
Hồi giáo lấy kinh Koran và Muhammad làm nền tảng. Nhưng vị tiên tri này, người lẽ ra phải là niềm hy vọng cuối cùng của thế gian, có được báo trước chăng? Ông có dấu hiệu nào mà mọi người khác, hễ muốn tự xưng là tiên tri, lại không có? Chính ông nói rằng mình đã làm những phép lạ nào? Ông đã dạy những sự mầu nhiệm nào, ngay cả theo truyền thống của chính ông? Đạo đức ông đề ra là gì, hạnh phúc ông hứa hẹn là gì?
Đạo Do Thái phải được nhìn nhận cách khác nhau trong truyền thống của Kinh Thánh và trong truyền thống của dân chúng. Đạo đức và hạnh phúc của nó thật vô lý trong truyền thống của dân chúng, nhưng thật đáng khâm phục trong truyền thống của Kinh Thánh. (Và mọi tôn giáo đều như vậy; vì Cơ Đốc giáo trong Kinh Thánh rất khác với Cơ Đốc giáo nơi các nhà quyết nghi.) Nền tảng thì đáng khâm phục; đó là cuốn sách cổ xưa nhất trên thế giới, và xác thực nhất; và trong khi Muhammad, để cho sách của mình được tồn tại, đã cấm người ta đọc nó, thì Môi-se, cũng vì lý do ấy, đã truyền cho mọi người phải đọc sách của mình.
Đạo của chúng ta thiêng liêng đến nỗi một tôn giáo thiêng liêng khác chỉ là nền tảng của nó.
601
Trật tự.—Xem xét điều gì là rõ ràng và không thể chối cãi trong toàn bộ tình trạng của người Do Thái.
602
Đạo Do Thái hoàn toàn thiêng liêng trong thẩm quyền, trong thời gian tồn tại, trong sự trường tồn, trong đạo đức, trong giáo lý, và trong các hiệu quả của nó.
603
Môn học duy nhất trái với lẽ thường và bản tính con người lại chính là môn học duy nhất đã luôn tồn tại giữa loài người.
604
Tôn giáo duy nhất trái với bản tính tự nhiên, trái với lẽ thường, và trái với sự vui thích của chúng ta, lại chính là tôn giáo duy nhất đã luôn tồn tại.
605
Ngoài đạo của chúng ta, không tôn giáo nào đã dạy rằng con người sinh ra trong tội lỗi. Không một phái triết gia nào đã nói điều ấy. Vậy chẳng ai trong số đó đã tuyên bố chân lý.
Không một giáo phái hay tôn giáo nào đã luôn tồn tại trên đất, ngoại trừ Cơ Đốc giáo.
606
Ai xét đoán đạo Do Thái theo những hình thức thô thiển của nó sẽ hiểu lầm nó. Phải nhìn nó trong Kinh Thánh, và trong truyền thống của các nhà tiên tri, là những người đã cho thấy khá rõ rằng họ không giải nghĩa luật pháp theo nghĩa đen. Cũng vậy, đạo của chúng ta là thiêng liêng trong Phúc Âm, trong các Sứ Đồ, và trong truyền thống; nhưng nó trở nên vô lý nơi những kẻ xuyên tạc nó.
Theo người Do Thái xác thịt, Đấng Mê-si phải là một vị vua lớn thuộc về đời này. Theo những Cơ Đốc nhân xác thịt, Chúa Giê-xu Christ đã đến để miễn cho chúng ta khỏi phải yêu Đức Chúa Trời, và ban cho chúng ta những bí tích tự làm nên mọi sự mà chẳng cần chúng ta góp phần. Đó không phải là Cơ Đốc giáo, cũng chẳng phải là đạo Do Thái. Những người Do Thái chân thật và những Cơ Đốc nhân chân thật luôn trông đợi một Đấng Mê-si sẽ khiến họ yêu Đức Chúa Trời, và nhờ tình yêu ấy mà thắng hơn kẻ thù của mình.
607
Người Do Thái xác thịt đứng ở khoảng giữa Cơ Đốc nhân và người ngoại đạo. Người ngoại đạo không biết Đức Chúa Trời, và chỉ yêu thế gian. Người Do Thái biết Đức Chúa Trời chân thật, và chỉ yêu thế gian. Cơ Đốc nhân biết Đức Chúa Trời chân thật, và không yêu thế gian. Người Do Thái và người ngoại đạo yêu cùng một điều thiện. Người Do Thái và Cơ Đốc nhân biết cùng một Đức Chúa Trời.
Người Do Thái có hai hạng; hạng thứ nhất chỉ có những tình cảm của người ngoại đạo, hạng kia có những tình cảm của Cơ Đốc nhân.
608
Trong mỗi tôn giáo đều có hai hạng người: giữa người ngoại đạo, có những kẻ thờ loài thú, và những người thờ một Đức Chúa Trời duy nhất của tôn giáo tự nhiên; giữa người Do Thái, có những kẻ xác thịt, và những người thuộc linh, là những Cơ Đốc nhân của luật pháp cũ; giữa Cơ Đốc nhân, có những Cơ Đốc nhân thô thiển, là những người Do Thái của luật pháp mới. Người Do Thái xác thịt trông đợi một Đấng Mê-si xác thịt; những Cơ Đốc nhân thô thiển tin rằng Đấng Mê-si đã miễn cho họ khỏi phải yêu Đức Chúa Trời; những người Do Thái chân thật và những Cơ Đốc nhân chân thật thờ phượng một Đấng Mê-si khiến họ yêu Đức Chúa Trời.
609
Để chứng tỏ rằng những người Do Thái chân thật và những Cơ Đốc nhân chân thật chỉ có cùng một đạo.—Đạo của người Do Thái dường như cốt yếu ở chỗ được làm con cháu Áp-ra-ham, ở phép cắt bì, ở các của lễ, ở các nghi lễ, ở Hòm Giao Ước, ở đền thờ, ở Giê-ru-sa-lem, và sau hết, ở luật pháp, và ở giao ước với Môi-se.
Tôi nói rằng đạo ấy chẳng cốt ở điều nào trong những điều đó, mà chỉ cốt ở tình yêu đối với Đức Chúa Trời, và Đức Chúa Trời chẳng kể gì đến mọi điều khác.
Rằng Đức Chúa Trời đã không chấp nhận dòng dõi Áp-ra-ham.
Rằng người Do Thái, nếu phạm luật, sẽ bị phạt như những người ngoại bang. Phục Truyền Luật Lệ Ký 8:19; “Nếu ngươi quên Giê-hô-va Đức Chúa Trời ngươi mà theo các thần khác, thì ngày nay ta cáo quyết rằng: Các ngươi hẳn sẽ bị diệt mất như những dân tộc kia mà Đức Giê-hô-va tuyệt diệt trước mặt các ngươi.”
Rằng những người ngoại bang, nếu yêu mến Đức Chúa Trời, sẽ được Ngài tiếp nhận như người Do Thái. Ê-sai 56:3: “Người dân ngoại chớ nên nói rằng: ‘Đức Giê-hô-va sẽ chẳng tiếp nhận ta.’ Những người dân ngoại liên hiệp cùng Đức Giê-hô-va để hầu việc Ngài và yêu mến Ngài, thì ta sẽ đem họ lên trên núi thánh ta, và nhận lấy của lễ họ dâng tại đó, vì nhà ta là nhà cầu nguyện.”
Rằng những người Do Thái chân thật coi công đức của mình là từ Đức Chúa Trời mà thôi, chứ không phải từ Áp-ra-ham. Ê-sai 63:16; “Thật Ngài là Cha chúng tôi, dầu Áp-ra-ham chẳng biết chúng tôi, Y-sơ-ra-ên cũng chẳng nhận chúng tôi. Ngài là Cha chúng tôi và là Đấng Cứu chuộc chúng tôi.”
Chính Môi-se đã nói với họ rằng Đức Chúa Trời không thiên vị ai. Phục Truyền Luật Lệ Ký 10:17: Ông nói: “Đức Chúa Trời chẳng thiên vị người nào, cũng chẳng đoái đến của lễ.”
Ngày Sa-bát chỉ là một dấu hiệu, Xuất Ê-díp-tô Ký 31:13; và để ghi nhớ cuộc thoát khỏi Ai Cập, Phục Truyền Luật Lệ Ký 5:19. Vậy nó không còn cần thiết nữa, vì Ai Cập phải bị quên đi.
Phép cắt bì chỉ là một dấu hiệu, Sáng Thế Ký 17:11. Và vì thế mà khi ở trong đồng vắng, họ không cắt bì, vì họ không thể bị lẫn lộn với các dân khác; và sau khi Chúa Giê-xu Christ đến, phép ấy không còn cần thiết nữa.
Rằng sự cắt bì trong lòng được truyền dạy. Phục Truyền Luật Lệ Ký 10:16; Giê-rê-mi 4:4: “Hãy cắt bì lòng các ngươi; hãy cất bỏ những điều thừa thãi khỏi lòng các ngươi, và chớ cứng lòng nữa. Vì Đức Chúa Trời các ngươi là Đức Chúa Trời quyền năng, mạnh mẽ và đáng sợ, Ngài không thiên vị ai.”
Rằng Đức Chúa Trời đã phán Ngài sẽ có ngày làm điều ấy. Phục Truyền Luật Lệ Ký 30:6; “Đức Chúa Trời sẽ cắt bì lòng ngươi, và lòng dòng dõi ngươi, để ngươi hết lòng kính mến Ngài.”
Rằng những kẻ không cắt bì trong lòng sẽ bị phán xét. Giê-rê-mi 9:26: Vì Đức Chúa Trời sẽ phán xét các dân không cắt bì, và cả dân Y-sơ-ra-ên, vì họ “chẳng cắt bì trong lòng.”
Rằng điều bề ngoài chẳng ích gì nếu không có điều bề trong. Giô-ên 2:13: Scindite corda vestra, v.v.; Ê-sai 58:3, 4, v.v.
Tình yêu đối với Đức Chúa Trời được truyền dạy trong khắp sách Phục Truyền Luật Lệ Ký. Phục Truyền Luật Lệ Ký 30:19: “Ta bắt trời và đất làm chứng rằng ta đã đặt trước mặt các ngươi sự sống và sự chết, để các ngươi chọn sự sống, yêu mến Đức Chúa Trời và vâng theo Ngài, vì Đức Chúa Trời là sự sống của các ngươi.”
Rằng người Do Thái, vì thiếu tình yêu ấy, sẽ bị loại bỏ vì các tội lỗi của họ, và dân ngoại sẽ được chọn thay cho họ. Ô-sê 1:10; Phục Truyền Luật Lệ Ký 32:20. “Ta sẽ giấu mặt ta khỏi chúng nó vì những tội lỗi sau rốt của chúng nó, vì chúng nó là một dòng dõi gian tà, chẳng có đức tin. Chúng nó đã giục ta phân bì bằng điều chẳng phải là Đức Chúa Trời, thì ta cũng sẽ giục chúng nó phân bì bằng những kẻ chẳng phải là một dân, và bằng một nước dốt nát và ngu dại.” Ê-sai 65:1.
Rằng của cải đời này là giả dối, và điều thiện chân thật là được hiệp một với Đức Chúa Trời. Thi Thiên 143:15.
Rằng các kỳ lễ của họ không đẹp lòng Đức Chúa Trời. A-mốt 5:21.
Rằng các của lễ của người Do Thái không đẹp lòng Đức Chúa Trời. Ê-sai 66:1-3; 1:11; Giê-rê-mi 6:20; Đa-vít, Miserere.—Ngay cả về phía người lành, Expectavi. Thi Thiên 49:8, 9, 10, 11, 12, 13 và 14.
Rằng Ngài chỉ lập các của lễ ấy vì lòng cứng cỏi của họ. Mi-chê, thật tuyệt diệu, chương 6; 1 Sa-mu-ên 15:22; Ô-sê 6:6.
Rằng các của lễ của dân ngoại sẽ được Đức Chúa Trời nhận lấy, và Đức Chúa Trời sẽ chẳng vui lòng về các của lễ của người Do Thái. Ma-la-chi 1:11.
Rằng Đức Chúa Trời sẽ lập một giao ước mới với Đấng Mê-si, và giao ước cũ sẽ bị bãi bỏ. Giê-rê-mi 31:31. Mandata non bona. Ê-xê-chi-ên.
Rằng những điều cũ sẽ bị quên đi. Ê-sai 43:18, 19; 65:17, 10.
Rằng người ta sẽ không còn nhớ đến Hòm Giao Ước nữa. Giê-rê-mi 3:15, 16.
Rằng đền thờ sẽ bị loại bỏ. Giê-rê-mi 7:12, 13, 14.
Rằng các của lễ sẽ bị loại bỏ, và những của lễ tinh sạch khác sẽ được thiết lập. Ma-la-chi 1:11.
Rằng ban tế lễ theo dòng A-rôn sẽ bị loại bỏ, và ban tế lễ theo dòng Mên-chi-xê-đéc sẽ được Đấng Mê-si đem vào. Thi Thiên Dixit Dominus.
Rằng chức tế lễ này sẽ còn đời đời. Như trên.
Rằng Giê-ru-sa-lem sẽ bị loại bỏ, và La Mã được tiếp nhận. Thi Thiên Dixit Dominus.
Rằng danh xưng của người Do Thái sẽ bị loại bỏ, và một danh mới sẽ được ban cho. Ê-sai 65:15.
Rằng danh xưng sau cùng này sẽ cao quý hơn danh xưng của người Do Thái, và còn đời đời. Ê-sai 56:5.
Rằng người Do Thái sẽ không có nhà tiên tri (A-mốt), không có vua, không có quan trưởng, không có của lễ, không có thần tượng.
Rằng dầu vậy, người Do Thái sẽ luôn luôn còn là một dân. Giê-rê-mi 31:36.
610
Cộng đồng.—Cộng đồng Cơ Đốc—và ngay cả cộng đồng Do Thái—chỉ có Đức Chúa Trời làm Đấng cai trị, như Philo người Do Thái nhận xét, trong sách Bàn Về Chế Độ Quân Chủ.
Khi họ chiến đấu, ấy chỉ là vì Đức Chúa Trời; niềm hy vọng chính của họ chỉ ở nơi Đức Chúa Trời; họ coi các thành của mình là thuộc về một mình Đức Chúa Trời, và gìn giữ chúng cho Đức Chúa Trời. 1 Sử Ký 19:13.
611
Sáng Thế Ký 17:7. Statuam pactum meum inter me et te foedere sempiterno ... ut sim Deus tuus ...
Et tu ergo custodies pactum meum.
612
Sự trường tồn.—Đạo ấy đã luôn tồn tại trên đất, là đạo cốt ở chỗ tin rằng con người đã sa ngã từ một tình trạng vinh hiển và tương giao với Đức Chúa Trời vào một tình trạng buồn đau, sám hối, và xa cách Đức Chúa Trời, nhưng sau đời này chúng ta sẽ được phục hồi bởi một Đấng Mê-si sẽ phải đến. Mọi sự đều đã qua đi, còn điều này vẫn tồn tại, là điều mà mọi sự hiện hữu vì nó.
Trong thời đại đầu tiên của thế giới, loài người đã bị cuốn vào đủ mọi thứ trụy lạc, thế mà vẫn có những thánh đồ, như Hê-nóc, Lê-méc, và những người khác, kiên nhẫn chờ đợi Đấng Christ đã được hứa từ buổi sáng thế. Nô-ê đã thấy sự gian ác của loài người lên đến tột cùng; và ông được kể là xứng đáng để cứu thế gian trong chính bản thân mình, nhờ niềm hy vọng nơi Đấng Mê-si mà ông là hình bóng. Áp-ra-ham bị bao quanh bởi những kẻ thờ hình tượng, khi Đức Chúa Trời bày tỏ cho ông sự mầu nhiệm của Đấng Mê-si, là Đấng ông đã chào đón từ xa. Vào thời Y-sác và Gia-cốp, sự gớm ghiếc lan tràn khắp mặt đất; nhưng các thánh đồ ấy sống bởi đức tin; và Gia-cốp, khi hấp hối và chúc phước cho các con mình, đã kêu lên trong một cơn xúc động khiến ông phải ngắt lời: “Lạy Đức Chúa Trời của tôi, tôi trông đợi Đấng Cứu Rỗi mà Ngài đã hứa. Salutare taum expectabo, Domine.” Người Ai Cập bị nhiễm cả sự thờ hình tượng lẫn tà thuật; chính dân sự của Đức Chúa Trời cũng bị gương xấu của họ dẫn vào lầm lạc. Thế nhưng Môi-se và những người khác đã tin Đấng mà họ không thấy, và thờ phượng Ngài, hướng nhìn về những ân tứ đời đời mà Ngài đang sắm sẵn cho họ.
Rồi người Hy Lạp và người La-tinh dựng lên những thần giả; các thi sĩ tạo ra cả trăm thứ thần học khác nhau, trong khi các triết gia chia thành cả nghìn giáo phái khác nhau; thế mà ngay giữa lòng xứ Giu-đê, vẫn luôn có những người được chọn báo trước sự đến của Đấng Mê-si này, là điều chỉ riêng họ biết.
Cuối cùng Ngài đã đến khi kỳ hạn được trọn, và từ đó đến nay thời gian đã chứng kiến sự ra đời của biết bao sự ly giáo và tà giáo, biết bao cuộc cách mạng chính trị, biết bao đổi thay trong mọi sự; thế mà Hội Thánh này, là Hội Thánh thờ phượng Đấng vẫn luôn được thờ phượng, đã tồn tại không hề gián đoạn. Đây là một sự thật lạ lùng, có một không hai, và hoàn toàn thiêng liêng, rằng đạo này, vốn luôn tồn tại, lại luôn bị tấn công. Cả nghìn lần nó đã đứng bên bờ diệt vong hoàn toàn, và mỗi lần lâm vào tình cảnh ấy, Đức Chúa Trời lại phục hồi nó bằng những việc phi thường của quyền năng Ngài. Điều này thật đáng kinh ngạc, cũng như việc nó đã tự gìn giữ mình mà không chịu khuất phục ý muốn của các bạo chúa. Vì một Quốc gia tồn tại thì chẳng có gì lạ, khi luật pháp của nó đôi khi được nhân nhượng trước sự cần thiết, nhưng việc.... (Xem đoạn văn được chỉ ra trong Montaigne.)
613
Các quốc gia sẽ diệt vong nếu chúng không thường xuyên nhân nhượng luật pháp của mình trước sự cần thiết. Nhưng tôn giáo thì chưa bao giờ chịu điều này, hay làm điều này. Thật vậy, phải có những sự thỏa hiệp ấy, hoặc là phép lạ. Được cứu nhờ nhân nhượng thì chẳng có gì lạ, và đó không thật sự là tự bảo tồn; vả lại, rốt cuộc chúng vẫn diệt vong hoàn toàn. Không một quốc gia nào đã tồn tại được một nghìn năm. Nhưng việc đạo này luôn tự đứng vững, cứng cỏi không lay chuyển như nó vốn vậy, chứng tỏ tính thiêng liêng của nó.
614
Dầu người ta nói gì đi nữa, cũng phải thừa nhận rằng Cơ Đốc giáo có điều gì đó đáng kinh ngạc. Có người sẽ nói: “Ấy là vì bạn sinh ra trong đạo ấy.” Hoàn toàn không phải; chính vì lý do ấy mà tôi càng cứng rắn chống lại nó, vì sợ định kiến này làm tôi thiên lệch. Nhưng dầu tôi sinh ra trong đạo ấy, tôi vẫn không thể không thấy nó là như vậy.
615
Sự trường tồn.—Người ta luôn tin vào Đấng Mê-si. Truyền thống từ A-đam vẫn còn mới mẻ nơi Nô-ê và nơi Môi-se. Từ đó, các nhà tiên tri đã báo trước về Ngài, đồng thời cũng báo trước những điều khác, là những điều thỉnh thoảng được ứng nghiệm trước mắt loài người, đã cho thấy sứ mạng của họ là chân thật, và do đó các lời hứa của họ về Đấng Mê-si cũng chân thật. Chúa Giê-xu Christ đã làm phép lạ, và các Sứ Đồ cũng vậy, là những người đã cải hóa mọi dân ngoại đạo; và vì nhờ đó mọi lời tiên tri đều được ứng nghiệm, Đấng Mê-si được chứng minh đời đời.
616
Sự trường tồn.—Chúng ta hãy suy xét rằng từ buổi sáng thế, sự trông đợi hay sự thờ phượng Đấng Mê-si đã tồn tại không gián đoạn; rằng đã có những người nói rằng Đức Chúa Trời đã bày tỏ cho họ rằng một Đấng Cứu Chuộc sẽ được sinh ra, là Đấng sẽ cứu dân Ngài; rằng sau đó Áp-ra-ham đến, nói rằng ông đã nhận được sự mặc khải rằng Đấng Mê-si sẽ ra từ ông qua một người con trai mà ông sẽ có; rằng Gia-cốp đã tuyên bố rằng, trong mười hai con trai của ông, Đấng Mê-si sẽ ra từ Giu-đa; rằng rồi Môi-se và các nhà tiên tri đến để công bố thời điểm và cách thức Ngài đến; rằng họ nói luật pháp của họ chỉ là tạm thời cho đến luật pháp của Đấng Mê-si, rằng nó sẽ tồn tại cho đến lúc ấy, nhưng luật pháp kia sẽ còn mãi mãi; rằng như vậy, hoặc luật pháp của họ, hoặc luật pháp của Đấng Mê-si, mà luật pháp của họ là lời hứa, sẽ luôn luôn có trên đất; rằng thật vậy, nó đã luôn tồn tại; rằng sau cùng Chúa Giê-xu Christ đã đến với mọi hoàn cảnh đã được báo trước. Điều này thật lạ lùng.
617
Đây là sự thật hiển nhiên. Trong khi mọi triết gia chia thành những giáo phái khác nhau, thì ở một góc thế giới lại có một dân tộc cổ xưa nhất trên đất, tuyên bố rằng cả thế gian đều lầm lạc, rằng Đức Chúa Trời đã bày tỏ chân lý cho họ, rằng họ sẽ luôn luôn tồn tại trên đất. Thật vậy, mọi giáo phái khác đều đi đến chỗ kết thúc, còn giáo phái này vẫn tồn tại, và đã tồn tại như thế suốt bốn nghìn năm.
Họ tuyên bố rằng họ nhận từ tổ tiên mình rằng con người đã sa ngã khỏi sự tương giao với Đức Chúa Trời, và hoàn toàn xa cách Đức Chúa Trời, nhưng Ngài đã hứa sẽ cứu chuộc họ; rằng giáo lý này sẽ luôn luôn tồn tại trên đất; rằng luật pháp của họ có hai ý nghĩa; rằng suốt một nghìn sáu trăm năm, họ đã có những người mà họ tin là nhà tiên tri, báo trước cả thời điểm lẫn cách thức; rằng bốn trăm năm sau, họ bị tản lạc khắp nơi, vì Chúa Giê-xu Christ phải được rao truyền khắp nơi; rằng Chúa Giê-xu Christ đã đến theo cách thức và vào thời điểm đã được báo trước; rằng từ đó người Do Thái bị tản lạc khắp nơi dưới sự rủa sả, thế mà vẫn còn tồn tại.
618
Tôi thấy Cơ Đốc giáo được xây dựng trên một tôn giáo có trước, và đây là điều tôi thấy như một sự thật.
Ở đây tôi không nói đến các phép lạ của Môi-se, của Chúa Giê-xu Christ, và của các Sứ Đồ, vì thoạt nhìn chúng dường như chưa có sức thuyết phục, và vì ở đây tôi chỉ muốn làm sáng tỏ tất cả những nền tảng của Cơ Đốc giáo vốn không thể nghi ngờ, và không ai có thể đặt thành vấn đề. Điều chắc chắn là chúng ta thấy ở nhiều nơi trên thế giới một dân tộc đặc biệt, tách biệt khỏi mọi dân tộc khác trên thế giới, và được gọi là dân tộc Do Thái.
Vậy tôi thấy vô số tôn giáo ở nhiều nơi trên thế giới và trong mọi thời đại; nhưng đạo đức của chúng không thể làm tôi hài lòng, và các bằng chứng của chúng cũng không thể thuyết phục tôi. Vì thế tôi sẽ bác bỏ như nhau tôn giáo của Muhammad và của Trung Hoa, của người La Mã xưa và của người Ai Cập, chỉ vì một lý do duy nhất: không tôn giáo nào có nhiều dấu hiệu của chân lý hơn tôn giáo nào, cũng không có điều gì tất yếu thuyết phục được tôi, nên lý trí không thể nghiêng về bên này hơn bên kia.
Nhưng khi suy xét như vậy sự đa dạng hay thay đổi và kỳ lạ này của các phong tục và tín ngưỡng qua các thời đại khác nhau, tôi tìm thấy ở một góc thế giới một dân tộc đặc biệt, tách biệt khỏi mọi dân tộc khác trên đất, cổ xưa nhất trong tất cả, và các sử ký của họ có trước nhiều thế hệ so với những sử ký cổ xưa nhất mà chúng ta có.
Vậy tôi tìm thấy dân tộc lớn và đông đảo này, ra từ một người duy nhất, thờ phượng một Đức Chúa Trời, và tự hướng dẫn mình bằng một luật pháp mà họ nói là đã nhận được từ chính tay Ngài. Họ quả quyết rằng họ là dân tộc duy nhất trên thế giới được Đức Chúa Trời bày tỏ những sự mầu nhiệm của Ngài; rằng mọi người đều bại hoại và mất ơn trước mặt Đức Chúa Trời; rằng tất cả đều bị phó mặc cho giác quan và óc tưởng tượng riêng của mình, từ đó sinh ra những lầm lạc kỳ lạ và những đổi thay không ngừng xảy ra giữa họ, cả về tôn giáo lẫn phong tục, trong khi chính họ vẫn đứng vững trong nếp sống của mình; nhưng Đức Chúa Trời sẽ không để các dân tộc khác mãi ở trong sự tối tăm này; rằng sẽ có một Đấng Cứu Rỗi đến cho mọi người; rằng họ có mặt trên thế gian để rao báo Ngài cho loài người; rằng họ được dựng nên cách đặc biệt để làm người đi trước và người báo tin cho biến cố lớn lao này, và để kêu gọi mọi dân tộc cùng hiệp với họ trong sự trông đợi Đấng Cứu Rỗi này.
Gặp được dân tộc này là điều đáng kinh ngạc đối với tôi, và tôi thấy đáng để chú ý. Tôi xem xét luật pháp mà họ khoe là đã nhận được từ Đức Chúa Trời, và tôi thấy nó thật đáng khâm phục. Đó là luật pháp đầu tiên trong mọi luật pháp, và đến nỗi, ngay cả trước khi từ luật pháp được dùng giữa người Hy Lạp, thì trước đó gần một nghìn năm, nó đã được người Do Thái tiếp nhận và tuân giữ không hề gián đoạn. Tôi cũng thấy lạ rằng luật pháp đầu tiên của thế giới lại tình cờ là luật pháp hoàn hảo nhất; đến nỗi các nhà lập pháp vĩ đại nhất đã mượn luật pháp của họ từ đó, như thấy rõ qua luật Mười Hai Bảng tại A-thên, sau đó được người La Mã tiếp nhận, và như sẽ dễ dàng chứng minh, nếu Josephus và những người khác chưa bàn đầy đủ về đề tài này.
619
Những ưu điểm của dân tộc Do Thái.—Trong cuộc tìm kiếm này, dân tộc Do Thái lập tức thu hút sự chú ý của tôi bởi vô số sự kiện lạ lùng và đặc biệt hiện ra nơi họ.
Trước hết tôi thấy rằng đó là một dân tộc hoàn toàn gồm những người anh em, và trong khi mọi dân tộc khác được hình thành bởi sự tụ hợp của vô số gia đình, thì dân tộc này, dầu sinh sôi đông đúc lạ lùng, lại hoàn toàn ra từ một người duy nhất, và vì tất cả đều là một thịt, là chi thể của nhau, nên họ tạo thành một quốc gia hùng mạnh chỉ gồm một gia đình. Điều này là độc nhất.
Gia đình, hay dân tộc, này là cổ xưa nhất trong sự hiểu biết của loài người, một sự kiện mà tôi thấy dường như gợi lên một lòng tôn kính đặc biệt đối với họ, nhất là trong cuộc khảo cứu hiện nay của chúng ta; vì nếu từ muôn thuở Đức Chúa Trời đã bày tỏ chính Ngài cho loài người, thì chính nơi những người này mà chúng ta phải tìm đến để biết về truyền thống ấy.
Dân tộc này không chỉ nổi bật bởi sự cổ xưa, mà còn đặc biệt bởi thời gian tồn tại của họ, vốn luôn tiếp nối từ khởi nguyên cho đến nay. Vì trong khi các dân tộc Hy Lạp và Ý, Lacedaemon, A-thên và La Mã, cùng những dân tộc khác đến sau rất lâu, đã diệt vong từ lâu, thì dân tộc này vẫn luôn còn đó, và bất chấp những nỗ lực của nhiều vị vua hùng mạnh đã cả trăm lần tìm cách tiêu diệt họ, như các sử gia của họ làm chứng, và như dễ dàng phỏng đoán theo trật tự tự nhiên của sự vật trong một khoảng thời gian dài như thế, họ vẫn được gìn giữ (và sự gìn giữ này đã được báo trước); và trải dài từ thời xa xưa nhất đến thời gần nhất, lịch sử của họ bao gồm trong thời gian tồn tại của nó mọi lịch sử của chúng ta [mà nó có trước từ rất lâu].
Luật pháp cai trị dân tộc này vừa là luật pháp cổ xưa nhất trên thế giới, hoàn hảo nhất, vừa là luật pháp duy nhất luôn được tuân giữ không gián đoạn trong một quốc gia. Đó là điều Josephus chứng minh cách tuyệt vời, trong sách chống lại Apion, và Philo người Do Thái cũng vậy, ở nhiều chỗ khác nhau, nơi họ chỉ ra rằng luật pháp ấy cổ xưa đến nỗi chính từ luật pháp chỉ được dân tộc lâu đời nhất biết đến hơn một nghìn năm sau đó; đến nỗi Homer, người đã viết lịch sử của biết bao quốc gia, chưa bao giờ dùng từ ấy. Và chỉ cần đọc luật pháp ấy là dễ dàng thấy được sự hoàn hảo của nó; vì chúng ta thấy rằng nó đã dự liệu mọi sự với sự khôn ngoan, công bằng và sáng suốt lớn lao đến nỗi những nhà lập pháp cổ xưa nhất, Hy Lạp và La Mã, khi đã biết đôi chút về nó, đều mượn từ đó những luật chính yếu của họ; điều này thấy rõ qua cái gọi là Mười Hai Bảng, và qua những bằng chứng khác mà Josephus đưa ra.
Nhưng đồng thời luật pháp này cũng nghiêm khắc và chặt chẽ nhất trong mọi luật pháp về sự thờ phượng tôn giáo, áp đặt lên dân tộc này, để giữ họ trong bổn phận, cả nghìn điều luật riêng biệt và khó nhọc, nếu vi phạm thì phải chết. Bởi đó, thật đáng kinh ngạc là nó đã được gìn giữ bền bỉ suốt nhiều thế kỷ bởi một dân tộc ương ngạnh và nóng nảy như dân tộc này; trong khi mọi quốc gia khác thỉnh thoảng lại thay đổi luật pháp của mình, dầu những luật ấy khoan dung hơn nhiều.
Cuốn sách chứa đựng luật pháp này, là luật pháp đầu tiên trong mọi luật pháp, tự nó cũng là cuốn sách cổ xưa nhất trên thế giới, còn sách của Homer, Hesiod, và những người khác thì muộn hơn sáu hay bảy trăm năm.
620
Sau khi sự sáng tạo và nạn Đại Hồng Thủy đã qua, và Đức Chúa Trời không còn cần hủy diệt thế gian, hay tạo dựng nó lại, hay ban những dấu hiệu lớn lao như thế về chính Ngài nữa, Ngài bắt đầu lập trên đất một dân tộc, được dựng nên có chủ đích, là dân phải tồn tại cho đến khi xuất hiện dân mà Đấng Mê-si sẽ nhào nặn bởi Thần Ngài.
621
Khi sự sáng tạo thế giới bắt đầu lùi xa, Đức Chúa Trời đã ban một sử gia duy nhất đồng thời, và chỉ định cả một dân tộc làm người canh giữ cuốn sách này, để lịch sử này được xác thực nhất trên thế giới, và để nhờ đó mọi người có thể biết được một sự kiện rất cần phải biết, và là điều chỉ có thể biết được qua phương cách ấy.
622
[Gia-phết bắt đầu gia phả.]
Giô-sép khoanh tay lại, và chọn người em.
623
Tại sao Môi-se lại làm cho đời sống loài người dài đến thế, và các thế hệ của họ ít đến thế?
Bởi vì không phải chiều dài năm tháng, mà chính sự nhiều thế hệ, mới làm cho sự việc trở nên tối tăm. Vì chân lý chỉ bị xuyên tạc bởi sự thay đổi con người. Thế nhưng ông đặt hai việc, đáng ghi nhớ nhất từng được hình dung, tức là sự sáng tạo và nạn Đại Hồng Thủy, gần nhau đến nỗi người ta có thể chạm từ việc này đến việc kia.
624
Sem, người đã thấy Lê-méc, người đã thấy A-đam, cũng đã thấy Gia-cốp, người đã thấy những người đã thấy Môi-se; vậy nạn Đại Hồng Thủy và sự sáng tạo là có thật. Điều này có sức kết luận đối với một số người hiểu nó cho đúng.
625
Tuổi thọ của các tổ phụ, thay vì làm mất đi lịch sử quá khứ, trái lại đã góp phần gìn giữ nó. Vì sở dĩ đôi khi chúng ta không được dạy đầy đủ về lịch sử của tổ tiên mình, là vì chúng ta chưa bao giờ sống lâu với họ, và họ thường đã qua đời trước khi chúng ta đến tuổi biết suy xét. Còn khi loài người sống lâu như thế, con cái sống lâu với cha mẹ. Họ trò chuyện lâu với cha mẹ. Nhưng đề tài trò chuyện của họ còn có thể là gì khác ngoài lịch sử của tổ tiên, vì mọi lịch sử đều thu gọn vào đó, và loài người khi ấy không học khoa học hay nghệ thuật, là những điều nay chiếm phần lớn trong các cuộc trò chuyện hằng ngày? Chúng ta cũng thấy rằng thời ấy các chi phái đặc biệt chú tâm gìn giữ gia phả của mình.
626
Tôi tin rằng Giô-suê là người đầu tiên trong dân của Đức Chúa Trời mang danh này, cũng như Chúa Giê-xu Christ là người sau cùng trong dân của Đức Chúa Trời.
627
Sự cổ xưa của người Do Thái.—Sách này với sách kia khác nhau biết bao! Tôi không ngạc nhiên khi người Hy Lạp làm ra thiên anh hùng ca Iliad, hay người Ai Cập và người Trung Hoa làm ra các sử ký của họ.
Chúng ta chỉ cần xem điều này bắt nguồn thế nào. Những sử gia hoang đường ấy không sống đồng thời với các sự kiện mà họ viết. Homer soạn một truyện hư cấu, mà ông đưa ra như truyện hư cấu, và người ta cũng tiếp nhận như vậy; vì chẳng ai nghi ngờ rằng thành Troy và Agamemnon cũng chẳng hề có thật hơn quả táo vàng. Vì thế ông không hề nghĩ đến việc viết lịch sử, mà chỉ viết một cuốn sách để giải trí; ông là nhà văn duy nhất trong thời của mình; vẻ đẹp của tác phẩm đã làm cho nó tồn tại, ai nấy đều học và nói về nó, người ta cần phải biết nó, và mỗi người đều thuộc lòng nó. Bốn trăm năm sau, những người chứng kiến các sự kiện ấy không còn sống nữa, không ai tự mình biết được đó là truyện hoang đường hay lịch sử; người ta chỉ học được nó từ tổ tiên mình, và điều ấy có thể được coi như chân lý.
Mọi lịch sử không đồng thời, như các sách của các nữ tiên tri Sibyl và của Trismegistus, và biết bao sách khác đã được thế gian tin theo, đều là giả, và theo thời gian đều bị phát hiện là giả. Với các tác giả đồng thời thì không như vậy.
Có một sự khác biệt lớn giữa một cuốn sách do một cá nhân viết và công bố cho một dân tộc, với một cuốn sách tự nó tạo nên một dân tộc. Chúng ta không thể nghi ngờ rằng cuốn sách ấy cũng cổ xưa như chính dân tộc ấy.
628
Josephus che giấu sự hổ thẹn của dân tộc mình.
Môi-se không che giấu sự hổ thẹn của chính mình.
Quis mihi det ut omnes prophetent?
Ông đã mệt mỏi vì đoàn dân đông.
629
Sự thành thật của người Do Thái.—Sách Ma-ca-bê, sau khi họ không còn nhà tiên tri nữa; bộ Masorah, từ sau Chúa Giê-xu Christ.
Sách này sẽ làm chứng cho các ngươi.
Những chữ khuyết và những chữ dạng cuối.
Thành thật bất chấp danh dự của mình, và chết vì điều ấy; điều này không có tiền lệ nào trên thế giới, và không có gốc rễ nào trong bản tính tự nhiên.
630
Sự thành thật của người Do Thái.—Họ gìn giữ cách yêu mến và cẩn thận cuốn sách trong đó Môi-se tuyên bố rằng suốt đời họ đã vô ơn đối với Đức Chúa Trời, và ông biết rằng sau khi ông chết họ sẽ còn vô ơn hơn nữa; nhưng ông bắt trời và đất làm chứng nghịch cùng họ, và ông đã [dạy] họ đủ rồi.
Ông tuyên bố rằng Đức Chúa Trời, vì nổi giận với họ, sau cùng sẽ làm cho họ tản lạc giữa mọi dân tộc trên đất; rằng vì họ đã xúc phạm Ngài bằng cách thờ những thần không phải là Đức Chúa Trời của họ, nên Ngài sẽ trêu giận họ bằng cách kêu gọi một dân không phải là dân Ngài; rằng Ngài muốn mọi lời Ngài được gìn giữ đời đời, và sách của Ngài được đặt trong Hòm Giao Ước để làm chứng nghịch cùng họ mãi mãi.
Ê-sai cũng nói điều ấy, chương 30.
631
Về E-xơ-ra.—Chuyện kể rằng các sách đã bị đốt cùng với đền thờ đã bị sách Ma-ca-bê chứng minh là sai: “Giê-rê-mi đã ban luật pháp cho họ.”
Chuyện kể rằng ông đã đọc thuộc lòng toàn bộ. Josephus và E-xơ-ra chỉ ra rằng ông đã đọc sách ấy. Baronius, Ann., tr. 180: Nullus penitus Hebraeorum antiquorum reperitur qui tradiderit libros periisse et per Esdram esse restitutos, nisi in IV Esdrae.
Chuyện kể rằng ông đã thay đổi các chữ cái.
Philo, in Vita Moysis: Illa lingua ac character quo antiquitus scripta est lex sic permansit usque ad LXX.
Josephus nói rằng Luật pháp vẫn còn bằng tiếng Hê-bơ-rơ khi được Bảy Mươi Dịch Giả phiên dịch.
Dưới thời Antiochus và Vespasian, khi người ta muốn hủy bỏ các sách, và khi không có nhà tiên tri nào, họ đã không làm được. Còn dưới thời người Ba-by-lôn, khi chưa có cuộc bắt bớ nào, và khi có biết bao nhà tiên tri, lẽ nào họ lại để cho các sách bị đốt?
Josephus chế nhạo người Hy Lạp, là những người không chịu nổi ...
Tertullian.—Perinde potuit abolefactam eam violentia cataclysmi in spiritu rursus reformare, quemadmodum et Hierosolymis Babylonia expugnatione deletis, omne instrumentum Judaicae literaturae per Esdram constat restauratum.
Ông nói rằng Nô-ê cũng có thể dễ dàng khôi phục trong thần trí cuốn sách Hê-nóc, đã bị nạn Đại Hồng Thủy hủy diệt, như E-xơ-ra có thể khôi phục Kinh Thánh đã mất trong thời lưu đày.
+(Theos) hen te hepi Nabouchodonosor aichmalosia tou laou, diaphthareison ton graphon ... henepneuse Esdra to ierei hek tes phyles Leui tous ton progegonoton propheton pantas hanataxasthai logous, kai hapokatastesai to lao ten dia Moyseos nomothesian.+ Ông viện dẫn điều này để chứng minh rằng không phải là không thể tin được việc Bảy Mươi Dịch Giả đã giải nghĩa Kinh Thánh với sự nhất trí mà chúng ta khâm phục nơi họ. Và ông đã lấy điều đó từ Thánh Irenaeus.
Thánh Hilary, trong lời tựa cho sách Thi Thiên, nói rằng E-xơ-ra đã sắp xếp các Thi Thiên theo thứ tự.
Nguồn gốc của truyền thống này đến từ chương 14 của sách IV Esdras. Deus glorificatus est, et Scripturae vere divinae creditae sunt, omnibus eandem et eisdem verbis et eisdem nominibus recitantibus ab initio usque ad finem, uti et praesentes gentes cognoscerent quoniam per inspirationem Dei interpretatae sunt Scripturae, et non esset mirabile Deum hoc in eis operatum: quando in ea captivitate populi quae facta est a Nabuchodonosor, corruptis scripturis et post 70 annos Judaeis descendentibus in regionem suam, et post deinde temporibus Artaxerxis Persarum regis, inspiravit Esdrae sacerdoti tribus Levi praeteritorum prophetarum omnes rememorare sermones, et restituere populo eam legem quae data est per Moysen.
632
Chống lại câu chuyện trong sách Esdras, 2 Ma-ca-bê 2;—Josephus, Cổ Sử Do Thái, II, i—Si-ru đã nhân lời tiên tri của Ê-sai mà phóng thích dân sự. Người Do Thái được yên ổn giữ tài sản của mình dưới thời Si-ru ở Ba-by-lôn; vì thế họ hoàn toàn có thể có Luật pháp.
Josephus, trong toàn bộ câu chuyện về E-xơ-ra, không hề nói một lời nào về sự khôi phục này.—2 Các Vua 17:27.
633
Nếu câu chuyện trong sách Esdras là đáng tin, thì phải tin rằng Kinh Thánh quả là thánh; vì câu chuyện này chỉ dựa trên thẩm quyền của chính những người khẳng định câu chuyện về Bảy Mươi Dịch Giả, là điều cho thấy Kinh Thánh là thánh.
Vậy nếu lời thuật này là thật, chúng ta có được điều mình cần nơi đó; nếu không, chúng ta có nó ở chỗ khác. Và như vậy, những kẻ muốn phá đổ chân lý của đạo chúng ta, vốn được xây dựng trên Môi-se, lại thiết lập nó bằng chính thẩm quyền mà họ dùng để tấn công nó. Vậy nhờ sự quan phòng ấy, nó vẫn còn tồn tại.
634
Niên biểu của truyền thống ra-bi. (Các số trang được trích dẫn là từ sách Pugio.)
Trang 27. R. Hakadosch (anno 200), tác giả sách Mischna, hay luật truyền khẩu, hay luật thứ hai.
Các sách chú giải sách Mischna (anno 340): {Một là Siphra. Barajetot. Talmud Hierosol. Tosiphtot.}
Bereschit Rabah, của R. Osaiah Rabah, chú giải sách Mischna.
Bereschit Rabah, Bar Naconi, là những bài luận tinh tế và thú vị, về lịch sử và thần học. Cũng chính tác giả này đã viết các sách gọi là Rabot.
Một trăm năm sau khi có Talmud Hierosol, sách Talmud Babylon được soạn, bởi R. Ase, năm 440 S.C., với sự đồng thuận chung của mọi người Do Thái, là những người buộc phải tuân giữ mọi điều chứa đựng trong đó.
Phần bổ sung của R. Ase được gọi là Gemara, nghĩa là “sách chú giải” sách Mischna.
Và sách Talmud gồm cả Mischna lẫn Gemara.
635
Nếu không biểu thị sự dửng dưng: Ma-la-chi, Ê-sai.
Ê-sai, Si volumus, v.v.
In quacumque die.
636
Các lời tiên tri.—Cây phủ việt không bị gián đoạn bởi cuộc lưu đày ở Ba-by-lôn, vì sự trở về đã được hứa và được báo trước.
637
Những bằng chứng về Chúa Giê-xu Christ.—Cảnh phu tù, với sự bảo đảm được giải cứu trong vòng bảy mươi năm, không phải là cảnh phu tù thật sự. Nhưng giờ đây họ là những kẻ phu tù chẳng còn chút hy vọng nào.
Đức Chúa Trời đã hứa với họ rằng dầu Ngài có làm cho họ tản lạc đến tận cùng trái đất, thì nếu họ trung tín với luật pháp Ngài, Ngài sẽ lại nhóm họ lại. Họ rất trung tín với luật pháp ấy, mà vẫn bị áp bức.
638
Khi Nê-bu-cát-nết-sa bắt dân sự đi, vì sợ họ tưởng rằng cây phủ việt đã dời khỏi Giu-đa, nên người ta đã báo trước cho họ rằng họ sẽ ở đó trong một thời gian ngắn, và sẽ được phục hồi. Họ luôn được các nhà tiên tri yên ủi; và các vua của họ vẫn tiếp nối. Nhưng cuộc hủy diệt lần thứ hai thì không có lời hứa phục hồi, không có nhà tiên tri, không có vua, không có sự yên ủi, không có hy vọng, vì cây phủ việt đã bị cất đi đời đời.
639
Thật là một điều lạ lùng, và đáng được chú ý đặc biệt, khi thấy dân tộc Do Thái này tồn tại suốt bao nhiêu năm trong cảnh khốn cùng triền miên, vì để làm bằng chứng cho Chúa Giê-xu Christ, cần phải vừa có việc họ tồn tại để chứng minh Ngài, vừa có việc họ khốn cùng vì đã đóng đinh Ngài; và dầu khốn cùng và tồn tại là hai điều mâu thuẫn, họ vẫn cứ tồn tại bất chấp cảnh khốn cùng của mình.
640
Rõ ràng họ là một dân tộc được dựng nên cách đặc biệt để làm chứng cho Đấng Mê-si (Ê-sai 43:9; 44:8). Họ giữ các sách, yêu mến các sách ấy, mà không hiểu các sách ấy. Và mọi điều này đều đã được báo trước; rằng các sự phán xét của Đức Chúa Trời được giao phó cho họ, nhưng như một cuốn sách bị niêm phong.