Chương 6 · 34 phút đọc · 44 phút nghe
Các Triết Gia
339
Tôi hoàn toàn có thể hình dung một người không có tay, chân, đầu (vì chỉ có kinh nghiệm mới dạy chúng ta rằng cái đầu cần thiết hơn đôi chân). Nhưng tôi không thể hình dung con người mà không có tư tưởng; người ấy sẽ là một hòn đá hay một con thú.
340
Cỗ máy tính toán tạo ra những hiệu quả gần với tư tưởng hơn mọi hành động của loài vật. Nhưng nó chẳng làm điều gì cho phép chúng ta gán cho nó ý chí, như đối với loài vật.
341
Câu chuyện về con cá chó và con ếch ở Liancourt. Chúng luôn luôn làm như thế, và chẳng bao giờ làm khác đi, cũng chẳng làm điều gì khác cho thấy có trí khôn.
342
Nếu một con vật làm bằng trí khôn điều nó làm bằng bản năng, và nếu nó nói bằng trí khôn điều nó nói bằng bản năng, khi săn mồi và khi báo cho đồng loại rằng con mồi đã tìm thấy hay đã mất dấu; thì hẳn nó cũng sẽ nói về những điều đụng chạm đến nó gần gũi hơn, chẳng hạn như: “Hãy gặm đứt giùm tôi sợi dây này đang làm tôi bị thương mà tôi không với tới được.”
343
Cái mỏ của con vẹt, nó cứ chùi mãi, dù mỏ đã sạch.
344
Bản năng và lý trí, dấu hiệu của hai bản tính.
345
Lý trí ra lệnh cho chúng ta cách uy quyền hơn nhiều so với một người chủ; vì khi không vâng lời người chủ, chúng ta bất hạnh, còn khi không vâng lời lý trí, chúng ta là kẻ ngu dại.
346
Tư tưởng làm nên sự cao cả của con người.
347
Con người chỉ là một cây sậy, vật yếu ớt nhất trong thiên nhiên; nhưng đó là một cây sậy biết suy nghĩ. Cả vũ trụ chẳng cần phải vũ trang để nghiền nát con người. Một làn hơi, một giọt nước cũng đủ giết chết con người. Nhưng, nếu vũ trụ nghiền nát con người, thì con người vẫn còn cao quý hơn cái đã giết mình, vì con người biết rằng mình chết, và biết ưu thế mà vũ trụ có trên mình; còn vũ trụ thì chẳng biết gì về điều ấy.
Vậy, tất cả phẩm giá của chúng ta nằm ở tư tưởng. Chính nhờ tư tưởng mà chúng ta phải nâng mình lên, chứ không phải nhờ không gian và thời gian mà chúng ta không thể lấp đầy. Vậy, chúng ta hãy cố gắng suy nghĩ cho đúng; đó là nguyên tắc của đạo đức.
348
Một cây sậy biết suy nghĩ.—Không phải từ không gian mà tôi phải tìm kiếm phẩm giá của mình, nhưng từ sự điều khiển tư tưởng của mình. Dù có sở hữu cả những thế giới, tôi cũng chẳng có thêm gì. Bằng không gian, vũ trụ bao trùm và nuốt chửng tôi như một nguyên tử; bằng tư tưởng, tôi bao quát được thế giới.
349
Tính phi vật chất của linh hồn.—Những triết gia đã làm chủ được các dục tình của mình. Vật chất nào có thể làm được điều đó?
350
Phái Khắc Kỷ.—Họ kết luận rằng điều gì đã làm được một lần thì có thể làm được mãi, và vì lòng ham muốn danh tiếng ban cho những kẻ bị nó chiếm hữu một sức mạnh nào đó, nên những người khác cũng có thể làm như vậy. Có những cử động của cơn sốt mà sức khỏe không thể bắt chước được.
Epictetus kết luận rằng vì có những Cơ Đốc nhân kiên định, nên mọi người đều có thể dễ dàng trở nên như vậy.
351
Những nỗ lực lớn lao của trí tuệ mà linh hồn đôi khi thử sức là những điều nó không nắm giữ được. Nó chỉ nhảy vọt lên đến đó, không phải như lên một ngai vàng, mãi mãi, nhưng chỉ trong một khoảnh khắc.
352
Sức mạnh đức hạnh của một người không được đo bằng những nỗ lực của người ấy, nhưng bằng đời sống thường ngày của người ấy.
353
Tôi không khâm phục sự thái quá của một đức tính, như lòng dũng cảm, trừ khi đồng thời tôi thấy sự thái quá của đức tính đối nghịch, như nơi Epaminondas, người có lòng dũng cảm lớn nhất và lòng nhân hậu lớn nhất. Vì nếu không thì đó chẳng phải là vươn lên, mà là sa xuống. Chúng ta không bày tỏ sự cao cả bằng cách đi đến một cực, nhưng bằng cách chạm đến cả hai cực cùng một lúc và lấp đầy mọi khoảng ở giữa. Nhưng có lẽ đó chỉ là một chuyển động đột ngột của linh hồn từ cực này sang cực kia, và thật ra nó luôn chỉ ở tại một điểm, như trường hợp một que đuốc đang cháy. Cứ cho là vậy, nhưng ít ra điều này cho thấy sự nhanh nhẹn, nếu không phải là sự rộng lớn, của linh hồn.
354
Bản tính của con người không phải là luôn tiến tới; nó có những bước tiến và những bước lùi.
Cơn sốt có những lúc lạnh và những lúc nóng; và cái lạnh cũng chứng tỏ không kém gì cái nóng sức mạnh của ngọn lửa cơn sốt.
Những khám phá của loài người từ đời này sang đời khác hóa ra cũng thế. Lòng tốt và sự độc ác của thế gian nói chung cũng vẫn như nhau. Plerumque gratae principibus vices.
355
Tài hùng biện liên tục thì gây chán chường.
Các ông hoàng và các vị vua đôi khi cũng vui chơi. Họ không luôn luôn ngồi trên ngai. Ở đó họ cũng chán. Sự uy nghi phải được rời bỏ thì mới được trân trọng. Sự liên tục trong mọi việc đều gây khó chịu. Cái lạnh thật dễ chịu, để chúng ta được ấm lên.
Thiên nhiên hành động theo lối tiến dần, itus et reditus. Nó đi rồi trở lại, rồi tiến xa hơn, rồi lùi lại gấp đôi, rồi tiến tới xa hơn bao giờ hết, v.v.
Thủy triều của biển cũng vận hành theo cùng một cách; và mặt trời trong đường đi của nó dường như cũng vậy.
356
Sự nuôi dưỡng thân thể diễn ra từng chút một. Sự đầy đủ của dưỡng chất và sự nhỏ bé của chất liệu.
357
Khi chúng ta muốn theo đuổi các đức hạnh đến tận cùng ở cả hai phía, thì các thói xấu xuất hiện, len lỏi vào đó một cách khó nhận thấy, trên con đường khó nhận thấy của chúng hướng về cái vô cùng nhỏ; và các thói xấu kéo đến thành đám đông hướng về cái vô cùng lớn, đến nỗi chúng ta lạc mất mình trong chúng và không còn thấy các đức hạnh nữa. Chúng ta bắt lỗi ngay cả chính sự toàn hảo.
358
Con người chẳng phải thiên sứ cũng chẳng phải thú vật, và điều bất hạnh là kẻ muốn làm thiên sứ lại hóa ra làm thú vật.
359
Chúng ta không đứng vững trong đức hạnh bằng sức riêng mình, nhưng nhờ sự cân bằng giữa hai thói xấu đối nghịch, cũng như chúng ta đứng thẳng được giữa hai luồng gió ngược chiều. Bỏ đi một trong hai thói xấu, chúng ta liền rơi vào thói kia.
360
Điều phái Khắc Kỷ đề ra thật khó khăn và rồ dại biết bao!
Phái Khắc Kỷ cho rằng tất cả những ai chưa đạt đến bậc khôn ngoan cao tột đều ngu dại và gian ác như nhau, như những người chìm dưới mặt nước hai inch.
361
Điều thiện tối thượng. Cuộc tranh luận về điều thiện tối thượng.—Ut sis contentus temetipso et ex te nascentibus bonis. Có một sự mâu thuẫn, vì rốt cuộc họ lại khuyên người ta tự sát. Ôi! Thật là một đời sống hạnh phúc biết bao, mà chúng ta phải tự giải thoát khỏi nó như khỏi bệnh dịch!
362
Ex senatus-consultis et plebiscitis ...
Tìm những đoạn tương tự.
363
Ex senatus-consultis et plebiscitis scelera exercentur. Sen. 588.
Nihil tam absurde dici potest quod non dicatur ab aliquo philosophorum. Divin.
Quibusdam destinatis sententiis consecrati quae non probant coguntur defendere. Cic.
Ut omnium rerum sic litterarum quoque intemperantia laboramus. Senec.
Id maxime quemque decet, quod est cujusque suum maxime.
Hos natura modos primum dedit. Georg.
Paucis opus est litteris ad bonam mentem.
Si quando turpe non sit, tamen non est non turpe quum id a multitudine laudetur.
Mihi sic usus est, tibi ut opus est facto, fac. Ter.
364
Rarum est enim ut satis se quisque vereatur.
Tot circa unum caput tumultuantes deos.
Nihil turpius quam cognitioni assertionem praecurrere. Cic.
Nec me pudet, ut istos, fateri nescire quid nesciam.
Melius non incipient.
365
Tư tưởng.—Tất cả phẩm giá của con người nằm ở tư tưởng. Vậy, tự bản tính, tư tưởng là một điều kỳ diệu và có một không hai. Nó phải có những khuyết điểm lạ lùng mới đáng bị khinh. Nhưng nó có những khuyết điểm như thế, đến nỗi chẳng gì lố bịch hơn. Tư tưởng cao cả biết bao trong bản tính của nó! Hèn hạ biết bao trong những khuyết điểm của nó!
Nhưng tư tưởng này là gì? Nó ngu dại biết bao!
366
Trí óc của vị quan tòa tối cao của thế giới này không độc lập đến mức không thể bị khuấy động bởi tiếng ồn đầu tiên quanh nó. Chẳng cần đến tiếng đại bác mới cản trở được những suy nghĩ của nó; chỉ cần tiếng cót két của một chiếc chong chóng gió hay một cái ròng rọc. Đừng ngạc nhiên nếu lúc này nó không lý luận cho đúng; một con ruồi đang vo ve bên tai nó; chừng ấy đủ khiến nó không thể phán đoán đúng. Nếu bạn muốn nó có thể đạt đến chân lý, hãy đuổi con vật đang kìm hãm lý trí nó và quấy rối trí tuệ mạnh mẽ đang cai trị các thành phố và các vương quốc ấy đi. Thật là một vị thần nực cười! O ridicolosissimo eroe!
367
Quyền lực của những con ruồi; chúng thắng các trận chiến, ngăn cản linh hồn chúng ta hành động, ăn thân thể chúng ta.
368
Khi người ta nói rằng nhiệt chỉ là chuyển động của một số phân tử, và ánh sáng là conatus recedendi mà chúng ta cảm nhận, điều ấy làm chúng ta kinh ngạc. Sao! Lạc thú chỉ là điệu vũ của các khí lực trong ta sao? Chúng ta vốn đã hình dung về nó một ý niệm khác hẳn! Và những cảm giác này dường như cách xa biết bao những cảm giác khác mà chúng ta bảo là giống với những cảm giác chúng ta đem ra so sánh! Cảm giác do lửa, hơi ấm tác động đến ta theo một cách hoàn toàn khác với xúc giác, sự tiếp nhận âm thanh và ánh sáng, tất cả những điều này đối với chúng ta dường như đầy bí ẩn, thế mà nó cũng thuộc về vật chất như cú va của một hòn đá. Đúng là sự nhỏ bé của các khí lực đi vào các lỗ chân lông chạm đến những dây thần kinh khác, nhưng luôn luôn có một số dây thần kinh bị chạm đến.
369
Trí nhớ cần thiết cho mọi hoạt động của lý trí.
370
[Sự tình cờ làm nảy sinh tư tưởng, và sự tình cờ cũng lấy chúng đi; chẳng nghệ thuật nào có thể giữ lại hay có được chúng.
Một ý nghĩ đã thoát khỏi tôi. Tôi muốn viết nó ra. Thay vào đó, tôi viết rằng nó đã thoát khỏi tôi.]
371
[Khi tôi còn nhỏ, tôi ôm chặt cuốn sách của mình; và vì đôi khi tôi gặp phải chuyện ... khi tưởng rằng mình đang ôm nó, tôi đã nghi ngờ....]
372
Khi viết ra ý nghĩ của mình, đôi khi nó thoát khỏi tôi; nhưng điều này khiến tôi nhớ đến sự yếu đuối của mình, là điều tôi luôn quên. Điều này dạy tôi cũng nhiều như ý nghĩ bị quên kia; vì tôi chỉ cố gắng biết sự hư vô của mình.
373
Thuyết hoài nghi.—Ở đây tôi sẽ viết ra các ý nghĩ của mình không theo trật tự, và có lẽ không phải trong một sự lộn xộn vô ý; đó mới là trật tự thật, là điều sẽ luôn chỉ ra mục đích của tôi bằng chính sự hỗn độn của nó. Tôi sẽ tôn vinh đề tài của mình quá mức nếu tôi trình bày nó theo trật tự, vì tôi muốn chỉ ra rằng nó không thể có trật tự.
374
Điều làm tôi kinh ngạc nhất là thấy rằng cả thiên hạ chẳng hề kinh ngạc về sự yếu đuối của chính mình. Người ta hành động cách nghiêm trang, và mỗi người theo lối sống riêng của mình, không phải vì theo lối sống ấy là điều thật sự tốt bởi nó là thói quen, nhưng như thể mỗi người biết chắc chắn lý trí và công lý ở đâu. Họ thấy mình liên tục bị lừa dối, và bởi một sự khiêm nhường nực cười, họ nghĩ rằng đó là lỗi của chính mình, chứ không phải lỗi của cái nghệ thuật mà họ cho rằng mình luôn nắm giữ. Nhưng thật tốt là có nhiều người như thế trên thế gian, những người không phải là người hoài nghi để làm vinh quang cho thuyết hoài nghi, hầu cho thấy rằng con người hoàn toàn có thể có những ý kiến ngông cuồng nhất, vì con người có thể tin rằng mình không ở trong một tình trạng yếu đuối tự nhiên và không thể tránh khỏi, nhưng trái lại, ở trong tình trạng khôn ngoan tự nhiên. Không gì củng cố thuyết hoài nghi hơn việc có một số người không phải là người hoài nghi; nếu tất cả đều là người hoài nghi, thì họ đã sai.
375
[Tôi đã trải qua phần lớn đời mình tin rằng có công lý, và trong điều này tôi không lầm; vì có công lý theo như Đức Chúa Trời đã muốn bày tỏ cho chúng ta. Nhưng tôi đã không hiểu như vậy, và đó là chỗ tôi lầm; vì tôi tin rằng công lý của chúng ta tự bản chất là công chính, và tôi có được phương tiện để biết và phán đoán về nó. Nhưng tôi đã nhiều lần thấy sự phán đoán đúng đắn của mình sai lạc, đến nỗi cuối cùng tôi đâm ra không tin chính mình, rồi không tin người khác. Tôi đã thấy những sự thay đổi trong mọi dân tộc và mọi người, và như vậy, sau nhiều lần thay đổi phán đoán về công lý thật, tôi đã nhận ra rằng bản tính chúng ta chỉ là sự thay đổi liên tục, và từ đó tôi không còn thay đổi nữa; và nếu tôi có thay đổi, thì tôi sẽ xác nhận ý kiến của mình.
Người hoài nghi Arcesilaus, kẻ đã trở thành người giáo điều.]
376
Phái này có được sức mạnh từ kẻ thù nhiều hơn từ bạn hữu; vì sự yếu đuối của con người hiển nhiên hơn nhiều nơi những kẻ không biết đến nó so với nơi những người biết nó.
377
Những bài luận về sự khiêm nhường là nguồn của sự kiêu ngạo nơi kẻ hư vinh, và của sự khiêm nhường nơi người khiêm nhường. Cũng vậy, những bài luận về thuyết hoài nghi khiến người tin càng quả quyết. Ít người nói về sự khiêm nhường cách khiêm nhường, về sự trong sạch cách trong sạch, ít người nói về thuyết hoài nghi cách hoài nghi. Chúng ta chỉ là dối trá, hai lòng, mâu thuẫn; chúng ta vừa che giấu vừa ngụy trang chính mình trước mặt chính mình.
378
Thuyết hoài nghi.—Sự thái quá, cũng như sự thiếu hụt của trí tuệ, đều bị kết là điên rồ. Chẳng gì tốt bằng mức trung bình. Số đông đã định như vậy, và bắt lỗi kẻ nào thoát ra khỏi đó ở bất cứ đầu nào. Tôi sẽ không chống lại điều đó. Tôi hoàn toàn bằng lòng đặt mình ở đó, và từ chối ở đầu thấp, không phải vì nó thấp, nhưng vì nó là một đầu cùng; vì tôi cũng sẽ từ chối được đặt ở đỉnh cao. Rời bỏ khoảng giữa là từ bỏ nhân tính. Sự cao cả của linh hồn con người ở chỗ biết giữ lấy khoảng giữa. Sự cao cả chẳng những không ở chỗ rời bỏ nó, mà chính là ở chỗ không rời bỏ nó.
379
Có quá nhiều tự do thì không tốt. Có mọi điều mình muốn thì không tốt.
380
Mọi châm ngôn tốt đều có sẵn trong thế gian. Chúng ta chỉ cần áp dụng chúng. Chẳng hạn, chúng ta không nghi ngờ rằng mình phải liều mạng sống để bảo vệ lợi ích chung; nhưng vì đạo thì không.
Đúng là phải có sự bất bình đẳng giữa con người; nhưng nếu điều này được chấp nhận, thì cửa đã mở ra không chỉ cho quyền lực cao nhất, mà còn cho sự chuyên chế cao nhất.
Chúng ta phải cho tâm trí thư giãn đôi chút; nhưng điều này mở cửa cho sự trụy lạc lớn nhất. Chúng ta hãy vạch ra những giới hạn. Trong sự vật chẳng có giới hạn nào. Luật pháp muốn đặt giới hạn vào đó, và tâm trí không chịu nổi điều ấy.
381
Khi chúng ta còn quá trẻ, chúng ta phán đoán không đúng; khi quá già cũng vậy. Nếu chúng ta không suy nghĩ đủ, hoặc suy nghĩ quá nhiều về một việc gì, chúng ta trở nên cố chấp và mê muội về việc ấy. Nếu người ta xem xét công việc của mình ngay sau khi làm xong, người ta hoàn toàn thiên vị nó; nếu để quá lâu, người ta không còn nhập được vào tinh thần của nó. Những bức tranh nhìn từ quá xa hay quá gần cũng vậy; chỉ có một điểm chính xác là chỗ đứng thật để ngắm chúng: những chỗ khác thì quá gần, quá xa, quá cao, hoặc quá thấp. Phép phối cảnh xác định điểm ấy trong nghệ thuật hội họa. Nhưng ai sẽ xác định điểm ấy trong chân lý và đạo đức?
382
Khi mọi vật đều chuyển động như nhau, thì chẳng gì có vẻ chuyển động, như trên một con tàu. Khi mọi người đều hướng về sự trụy lạc, thì chẳng ai có vẻ như vậy. Kẻ dừng lại làm lộ ra sự thái quá của những người khác, như một điểm cố định.
383
Những kẻ phóng túng bảo những người sống có nề nếp rằng họ đi lạc khỏi con đường của tự nhiên, trong khi chính mình lại đi theo con đường ấy; như những người trên tàu tưởng rằng những người trên bờ đang di chuyển. Ở mọi phía, lời lẽ đều giống nhau. Chúng ta phải có một điểm cố định để phán đoán. Bến cảng phân định cho những người ở trên tàu; nhưng tìm đâu ra một bến cảng trong đạo đức?
384
Sự phản bác là một dấu hiệu tồi để nhận biết chân lý; nhiều điều chắc chắn lại bị phản bác; nhiều điều sai lại trôi qua mà không bị phản bác. Sự phản bác không phải là dấu hiệu của sự sai lầm, và việc không bị phản bác cũng chẳng phải là dấu hiệu của chân lý.
385
Thuyết hoài nghi.—Mỗi điều ở đây đều phần thật phần giả. Chân lý cốt yếu không như vậy; nó hoàn toàn tinh tuyền và hoàn toàn chân thật. Sự pha trộn này làm nhục và hủy diệt nó. Chẳng có gì là thật cách tinh tuyền, và như vậy chẳng có gì là thật, hiểu theo nghĩa chân lý tinh tuyền. Bạn sẽ nói rằng giết người là sai, đó là thật. Đúng vậy; vì chúng ta biết rõ điều sai trái và điều giả dối. Nhưng bạn sẽ nói điều gì là tốt? Sự trinh khiết ư? Tôi nói không; vì thế giới sẽ đi đến chỗ tận diệt. Hôn nhân ư? Không; sự tiết dục thì tốt hơn. Không giết người ư? Không; vì tình trạng vô pháp sẽ thật khủng khiếp, và kẻ ác sẽ giết hết người lành. Giết người ư? Không; vì điều đó hủy hoại tự nhiên. Chúng ta chỉ có chân lý và điều thiện từng phần, và lẫn lộn với sự giả dối và điều ác.
386
Nếu đêm nào chúng ta cũng mơ cùng một điều, thì điều ấy sẽ tác động đến chúng ta nhiều như những vật chúng ta thấy mỗi ngày. Và nếu một người thợ thủ công chắc chắn rằng đêm nào cũng mơ suốt mười hai tiếng đồng hồ rằng mình là vua, thì tôi tin người ấy sẽ hạnh phúc gần như một vị vua đêm nào cũng mơ suốt mười hai tiếng liền rằng mình là một người thợ thủ công.
Nếu đêm nào chúng ta cũng mơ thấy mình bị kẻ thù đuổi bắt, bị những bóng ma đau đớn ấy quấy nhiễu, hoặc mơ thấy mình trải qua mỗi ngày trong những công việc khác nhau, như khi làm một chuyến đi xa, thì chúng ta sẽ khổ sở gần như thể đó là sự thật, và sẽ sợ đi ngủ, như chúng ta sợ thức dậy khi thật sự lo sợ phải lao vào những rủi ro như thế. Và thật vậy, điều đó sẽ gây ra gần như cùng những khó chịu như thực tại.
Nhưng vì các giấc mơ đều khác nhau, và mỗi giấc mơ lại biến đổi muôn vẻ, nên những gì thấy trong mơ tác động đến chúng ta ít hơn nhiều so với những gì chúng ta thấy khi thức, vì tính liên tục của điều ta thấy khi thức, tính liên tục ấy dẫu vậy cũng không liên tục và đều đặn đến mức không hề thay đổi; nhưng nó thay đổi ít đột ngột hơn, trừ khi hiếm hoi, như khi chúng ta đi đường xa, và lúc ấy chúng ta nói: “Tôi có cảm tưởng như mình đang mơ.” Vì đời sống là một giấc mơ ít bất định hơn một chút.
387
[Có thể có những chứng minh chân thật; nhưng điều này không chắc chắn. Như vậy, điều này chẳng chứng minh gì khác ngoài việc không chắc chắn rằng mọi sự đều không chắc chắn, để làm vinh quang cho thuyết hoài nghi.]
388
Lương tri.—Họ buộc phải nói: “Các anh không hành động ngay thẳng; chúng tôi đâu có ngủ,” v.v. Tôi thích biết bao khi thấy lý trí kiêu căng này bị hạ nhục và phải van nài! Vì đây không phải là lời lẽ của một người có quyền lợi bị tranh chấp và bảo vệ quyền lợi ấy bằng sức mạnh của đôi tay có vũ khí. Người ấy không ngu dại đến mức tuyên bố rằng người ta không hành động ngay thẳng, nhưng người ấy trừng phạt sự gian dối ấy bằng sức mạnh.
389
Sách Truyền Đạo cho thấy rằng con người không có Đức Chúa Trời ở trong sự ngu dốt hoàn toàn và sự khốn cùng không thể tránh khỏi. Vì thật khốn cùng khi có ước muốn mà không có khả năng. Mà con người muốn được hạnh phúc và chắc chắn về một chân lý nào đó, thế nhưng con người không thể biết, cũng không thể muốn không biết. Con người thậm chí không thể nghi ngờ.
390
Lạy Đức Chúa Trời của tôi! Những lời bàn tán này thật ngu dại biết bao! “Lẽ nào Đức Chúa Trời đã dựng nên thế giới để đoán phạt nó? Lẽ nào Ngài đòi hỏi quá nhiều nơi những con người yếu đuối như thế?” v.v. Thuyết hoài nghi là phương thuốc cho căn bệnh này, và sẽ hạ bệ thói hư vinh ấy.
391
Trò chuyện.—Những lời to tát: Đạo ư, tôi chối bỏ nó.
Trò chuyện.—Thuyết hoài nghi giúp ích cho đạo.
392
Chống lại thuyết hoài nghi.—[... Vậy, thật là một sự kiện lạ lùng khi chúng ta không thể định nghĩa những điều này mà không làm chúng tối tăm đi, trong khi chúng ta nói về chúng với tất cả sự quả quyết.] Chúng ta giả định rằng mọi người đều quan niệm về chúng theo cùng một cách; nhưng chúng ta giả định điều đó hoàn toàn vô căn cứ, vì chúng ta không có bằng chứng nào. Thật vậy, tôi thấy rằng cùng những từ ngữ được dùng trong cùng những trường hợp, và mỗi lần hai người thấy một vật thể đổi chỗ, cả hai đều diễn tả cái nhìn của mình về cùng sự kiện ấy bằng cùng một từ, cả hai đều nói rằng nó đã di chuyển; và từ sự tương hợp trong cách dùng ấy, chúng ta rút ra một niềm xác tín mạnh mẽ về sự tương hợp của các ý niệm. Nhưng điều này không thuyết phục một cách tuyệt đối hay dứt khoát, dù cũng đủ để đặt cược về phía khẳng định, vì chúng ta biết rằng chúng ta thường rút ra cùng những kết luận từ những tiền đề khác nhau.
Ít ra, điều này cũng đủ để làm cho vấn đề trở nên tối tăm; không phải vì nó dập tắt hoàn toàn ánh sáng tự nhiên vốn bảo đảm cho chúng ta về những điều này. Phái Hàn Lâm hẳn đã thắng. Nhưng điều này làm ánh sáng ấy lu mờ đi, và gây rối cho phái giáo điều, để làm vinh quang cho đám đông hoài nghi, là vinh quang nằm ở sự mơ hồ đáng ngờ này, và ở một sự lờ mờ đáng ngờ nào đó mà những nghi ngờ của chúng ta không thể lấy đi hết sự sáng tỏ, và ánh sáng tự nhiên của chúng ta cũng không thể xua tan hết bóng tối.
393
Thật là một điều kỳ lạ khi xét thấy rằng có những người trên thế gian, sau khi đã từ bỏ mọi luật lệ của Đức Chúa Trời và của tự nhiên, lại tự đặt ra cho mình những luật lệ mà họ tuân giữ nghiêm ngặt, chẳng hạn như binh lính của Muhammad, bọn cướp, kẻ dị giáo, v.v. Những nhà luận lý cũng vậy. Dường như sự phóng túng của họ phải không có giới hạn hay rào cản nào, vì họ đã phá vỡ biết bao giới hạn công chính và thiêng liêng đến thế.
394
Mọi nguyên lý của phái hoài nghi, phái Khắc Kỷ, người vô thần, v.v., đều đúng. Nhưng kết luận của họ thì sai, vì những nguyên lý đối nghịch cũng đúng.
395
Bản năng, lý trí.—Chúng ta có một sự bất lực trong việc chứng minh, mà mọi thuyết giáo điều không thể vượt qua. Chúng ta có một ý niệm về chân lý, mà mọi thuyết hoài nghi không thể đánh bại.
396
Hai điều dạy cho con người biết về trọn bản tính của mình; bản năng và kinh nghiệm.
397
Sự cao cả của con người lớn lao ở chỗ con người biết mình khốn cùng. Một cái cây không biết mình khốn cùng. Vậy, biết mình khốn cùng là khốn cùng; nhưng biết rằng mình khốn cùng cũng là cao cả.
398
Chính tất cả những sự khốn cùng này chứng minh sự cao cả của con người. Đó là những sự khốn cùng của một vị đại lãnh chúa, của một vị vua bị truất ngôi.
399
Chúng ta không khốn cùng mà không cảm biết điều đó. Một ngôi nhà đổ nát thì không khốn cùng. Chỉ con người mới khốn cùng. Ego vir videns.
400
Sự cao cả của con người.—Chúng ta có một ý niệm lớn lao về linh hồn con người đến nỗi không thể chịu đựng việc bị khinh miệt, hay không được một linh hồn nào quý trọng; và mọi hạnh phúc của loài người đều nằm ở sự quý trọng ấy.
401
Danh tiếng.—Loài thú không khâm phục nhau. Một con ngựa không khâm phục bạn đồng hành của nó. Không phải là giữa chúng không có sự ganh đua trong một cuộc đua, nhưng điều đó chẳng hệ trọng gì; vì khi ở trong chuồng, con nặng nề nhất và xấu xí nhất cũng chẳng nhường phần yến mạch của mình cho con khác, như loài người muốn kẻ khác làm cho mình. Đức tính của chúng tự thỏa mãn với chính nó.
402
Sự cao cả của con người ngay cả trong dục vọng của mình, ở chỗ đã biết rút ra từ đó một bộ luật tuyệt vời, và vẽ ra từ đó một bức tranh của lòng nhân ái.
403
Sự cao cả.—Nguyên do của các hiệu quả cho thấy sự cao cả của con người, ở chỗ đã rút ra từ dục vọng một trật tự đẹp đẽ đến thế.
404
Sự hèn hạ lớn nhất của con người là việc theo đuổi danh tiếng. Nhưng đó cũng là dấu hiệu lớn nhất về sự ưu việt của con người; vì dù con người có của cải gì trên đất, dù có sức khỏe và tiện nghi thiết yếu đến đâu, con người vẫn không thỏa lòng nếu không có được sự quý trọng của người khác. Con người đánh giá lý trí loài người cao đến nỗi, dù có những lợi thế gì trên đất, con người vẫn không mãn nguyện nếu không cũng được xếp ở vị trí cao trong sự phán đoán của người đời. Đó là địa vị đẹp nhất trên thế gian. Không gì có thể làm con người quay khỏi ước muốn ấy, là phẩm tính khó xóa nhòa nhất trong lòng con người.
Và những kẻ khinh miệt loài người nhất, đặt loài người ngang hàng với loài thú, thế mà vẫn muốn được loài người khâm phục và tin tưởng, và tự mâu thuẫn với chính mình bởi chính cảm nhận của mình; bản tính của họ, vốn mạnh hơn mọi sự, thuyết phục họ về sự cao cả của con người mạnh mẽ hơn là lý trí thuyết phục họ về sự hèn hạ của con người.
405
Mâu thuẫn.—Sự kiêu ngạo cân bằng lại mọi sự khốn cùng. Con người hoặc che giấu những sự khốn cùng của mình, hoặc nếu để lộ ra, thì lại lấy làm vinh vì biết chúng.
406
Sự kiêu ngạo cân bằng lại và xóa đi mọi sự khốn cùng. Đây là một quái vật lạ lùng, và một sự lầm lạc rất rõ ràng. Con người đã sa ngã khỏi chỗ của mình, và đang lo âu tìm lại chỗ ấy. Đó là điều mọi người đều làm. Chúng ta hãy xem ai sẽ tìm thấy được.
407
Khi sự độc ác có lý trí đứng về phía mình, nó trở nên kiêu ngạo, và phô trương lý trí trong tất cả vẻ huy hoàng. Khi sự khắc khổ hay sự lựa chọn nghiêm ngặt chưa đạt đến điều thiện chân thật, và buộc phải quay lại theo bản tính tự nhiên, thì nó trở nên kiêu ngạo vì chính sự quay lại ấy.
408
Điều ác thì dễ, và có vô số hình thức; điều thiện gần như là duy nhất. Nhưng có một loại điều ác khó tìm thấy chẳng kém gì điều chúng ta gọi là thiện; và vì lẽ đó, loại điều ác đặc biệt này thường được đem ra mạo làm điều thiện. Cần có một sự cao cả phi thường của linh hồn mới đạt đến nó, cũng như đạt đến điều thiện.
409
Sự cao cả của con người.—Sự cao cả của con người hiển nhiên đến nỗi nó được chứng minh ngay cả bởi sự khốn cùng của con người. Vì điều nơi loài vật là bản tính thì nơi con người chúng ta gọi là sự khốn cùng; qua đó chúng ta nhận ra rằng, vì bản tính của con người nay giống như bản tính của loài vật, nên con người đã sa ngã khỏi một bản tính tốt đẹp hơn từng thuộc về mình.
Vì ai lại bất hạnh vì không phải là vua, ngoại trừ một vị vua bị truất ngôi? Paulus Aemilius có bất hạnh vì không còn là chấp chính quan nữa không? Trái lại, mọi người đều nghĩ ông hạnh phúc vì đã từng làm chấp chính quan, bởi chức vụ ấy chỉ có thể giữ trong một thời gian. Nhưng người ta nghĩ Perseus thật bất hạnh vì không còn là vua nữa, bởi địa vị vua chúa hàm ý rằng ông phải luôn là vua, đến nỗi họ thấy lạ khi ông vẫn chịu đựng được cuộc sống. Ai lại bất hạnh vì chỉ có một cái miệng? Và ai lại không bất hạnh khi chỉ có một con mắt? Có lẽ chưa từng có ai dám than khóc vì không có ba con mắt. Nhưng bất cứ ai cũng không thể nguôi ngoai khi chẳng có con mắt nào.
410
Perseus, vua xứ Ma-xê-đoan.—Paulus Aemilius trách Perseus vì đã không tự sát.
411
Bất chấp cảnh tượng của mọi sự khốn cùng đang đè nặng chúng ta và bóp nghẹt cổ họng chúng ta, chúng ta có một bản năng không thể dập tắt, là bản năng nâng chúng ta lên.
412
Có một cuộc chiến nội tâm trong con người giữa lý trí và các dục tình.
Nếu con người chỉ có lý trí mà không có dục tình ...
Nếu con người chỉ có dục tình mà không có lý trí ...
Nhưng vì có cả hai, con người không thể không có xung đột, vì không thể hòa thuận với bên này mà không gây chiến với bên kia. Như vậy, con người luôn bị chia rẽ và chống lại chính mình.
413
Cuộc chiến nội tâm này của lý trí chống lại các dục tình đã chia những người muốn có bình an thành hai phái. Phái thứ nhất muốn từ bỏ các dục tình của mình mà trở thành thần thánh; phái kia muốn từ bỏ lý trí mà trở thành thú vật. (Des Barreaux.) Nhưng chẳng phái nào làm được như vậy, và lý trí vẫn còn đó, để lên án sự hèn hạ và bất công của các dục tình, và để quấy rối sự yên nghỉ của những kẻ buông mình theo chúng; còn các dục tình thì luôn sống động nơi những người muốn từ bỏ chúng.
414
Loài người điên rồ một cách tất yếu đến nỗi không điên rồ cũng là một hình thức điên rồ khác.
415
Bản tính của con người có thể được nhìn theo hai cách: một là theo mục đích của nó, và khi ấy con người cao cả và có một không hai; cách kia là theo số đông, như chúng ta phán đoán bản tính của con ngựa và con chó theo lối thông thường, bằng cách nhìn sự nhanh nhẹn của nó, et animum arcendi; và khi ấy con người hèn mọn và hèn hạ. Đó là hai cách khiến chúng ta phán đoán về con người khác nhau, và gây ra biết bao cuộc tranh luận giữa các triết gia.
Vì bên này phủ nhận giả định của bên kia. Một bên nói: “Con người không sinh ra cho mục đích ấy, vì mọi hành động của con người đều trái ngược với nó.” Bên kia nói: “Con người rời bỏ mục đích của mình khi làm những hành động hèn hạ này.”
416
Cho Port-Royal. Sự cao cả và sự khốn cùng.—Vì sự khốn cùng được suy ra từ sự cao cả, và sự cao cả từ sự khốn cùng, nên một số người đã suy ra sự khốn cùng của con người càng mạnh hơn vì họ lấy sự cao cả của con người làm bằng chứng cho điều đó, còn những người khác thì suy ra sự cao cả của con người càng mạnh mẽ hơn, vì họ đã suy ra nó từ chính sự khốn cùng của con người. Tất cả những gì một bên có thể nói để chứng minh sự cao cả của con người thì chỉ trở thành một lý lẽ về sự khốn cùng của con người cho bên kia, vì sự sa ngã của chúng ta càng lớn bao nhiêu, chúng ta càng khốn cùng bấy nhiêu, và vice versa. Bên này bị đưa trở lại bên kia trong một vòng tròn bất tận, vì chắc chắn rằng con người càng có ánh sáng bao nhiêu thì càng khám phá ra cả sự cao cả lẫn sự khốn cùng của con người bấy nhiêu. Tóm lại, con người biết rằng mình khốn cùng. Vậy con người khốn cùng, vì con người là như thế; nhưng con người thật sự cao cả vì con người biết điều đó.
417
Bản tính hai mặt này của con người hiển nhiên đến nỗi có người đã nghĩ rằng chúng ta có hai linh hồn. Đối với họ, một chủ thể duy nhất dường như không thể có những biến đổi đột ngột như thế, từ sự tự phụ vô độ đến sự chán nản ghê gớm trong lòng.
418
Thật nguy hiểm khi làm cho con người thấy quá rõ rằng mình ngang hàng với loài thú mà không chỉ cho con người thấy sự cao cả của mình. Cũng nguy hiểm khi làm cho con người thấy sự cao cả của mình quá rõ mà tách rời khỏi sự hèn hạ của mình. Còn nguy hiểm hơn nữa khi để con người không biết cả hai. Nhưng thật rất có ích khi chỉ cho con người thấy cả hai. Con người không được nghĩ rằng mình ngang hàng với loài thú hay với các thiên sứ, cũng không được không biết cả hai mặt bản tính của mình; nhưng con người phải biết cả hai.
419
Tôi sẽ không để cho con người nương cậy nơi chính mình, hay nơi người khác, hầu cho khi không có chỗ nương tựa và không có sự yên nghỉ ...
420
Nếu con người tự tôn mình lên, tôi hạ họ xuống; nếu con người tự hạ mình xuống, tôi tôn họ lên; và tôi luôn luôn phản bác con người, cho đến khi con người hiểu rằng mình là một quái vật không thể hiểu thấu.
421
Tôi khiển trách như nhau những kẻ chọn ca ngợi con người, những kẻ chọn chê trách con người, và những kẻ chọn tiêu khiển; và tôi chỉ có thể tán thành những người vừa rên than vừa tìm kiếm.
422
Thật tốt khi chúng ta mệt mỏi và chán chường vì cuộc tìm kiếm hư không điều thiện chân thật, để chúng ta dang tay hướng về Đấng Cứu Chuộc.
423
Những điều tương phản. Sau khi đã chỉ ra sự hèn hạ và sự cao cả của con người.—Bây giờ con người hãy biết giá trị của mình. Con người hãy yêu chính mình, vì trong mình có một bản tính có khả năng làm điều thiện; nhưng đừng vì lẽ đó mà yêu sự hèn hạ ở trong mình. Con người hãy khinh chính mình, vì khả năng này cằn cỗi; nhưng đừng vì thế mà khinh khả năng tự nhiên này. Con người hãy ghét chính mình, hãy yêu chính mình; trong mình có khả năng biết chân lý và được hạnh phúc, nhưng lại không có chân lý nào, dù là bền vững hay làm thỏa lòng.
Vậy, tôi muốn dẫn con người đến lòng khao khát tìm thấy chân lý; được giải thoát khỏi các dục tình, và sẵn sàng đi theo chân lý ở bất cứ nơi đâu có thể tìm thấy, vì biết rằng sự hiểu biết của mình bị các dục tình làm tối tăm biết bao. Thật vậy, tôi muốn con người ghét nơi chính mình dục vọng tự nó quyết định ý chí của mình, để nó không làm con người mù lòa khi lựa chọn, và không cản trở con người khi đã chọn.
424
Tất cả những mâu thuẫn này, vốn dường như ngăn cản tôi nhiều nhất khỏi sự hiểu biết về đạo, lại đã dẫn tôi nhanh nhất đến đạo chân thật.