Suy Tưởng
Công Lý Và Nguyên Do Của Các Hiệu Quả

Chương 5 · 30 phút đọc · 38 phút nghe

Công Lý Và Nguyên Do Của Các Hiệu Quả

291

Trong lá thư Về Sự Bất Công có thể đưa vào sự lố bịch của luật cho người con trưởng hưởng trọn mọi thứ. “Này bạn, bạn sinh ra ở bên này núi, vậy nên việc anh trưởng của bạn hưởng hết mọi thứ là công bằng.”

“Tại sao ông giết tôi?”

292

Hắn sống ở bên kia sông.

293

“Tại sao ông giết tôi? Sao! Chẳng phải anh sống ở bên kia sông sao? Này anh bạn, nếu anh sống ở bên này, thì tôi là kẻ sát nhân, và giết anh theo cách này là bất công. Nhưng vì anh sống ở bên kia, nên tôi là một anh hùng, và việc ấy là công bằng.”

294

Con người sẽ đặt nền cho trật tự của thế giới mà mình muốn cai trị trên điều gì? Có phải trên ý thích thất thường của mỗi cá nhân chăng? Thật hỗn loạn biết bao! Có phải trên công lý chăng? Con người không hề biết công lý.

Chắc chắn, nếu đã biết công lý, con người hẳn đã không lập nên châm ngôn này, châm ngôn phổ biến nhất trong mọi châm ngôn đang thịnh hành giữa loài người, rằng mỗi người phải theo tập quán của xứ sở mình. Vinh quang của sự công chính thật hẳn đã khiến mọi dân tộc quy phục, và các nhà lập pháp hẳn đã không lấy những ý tưởng viển vông và thất thường của người Ba Tư và người Đức làm khuôn mẫu thay cho thứ công lý bất biến ấy. Chúng ta hẳn đã thấy công lý ấy được thiết lập trong mọi quốc gia trên đất và trong mọi thời đại; thế nhưng chúng ta lại chẳng thấy điều công bằng hay bất công nào mà không đổi bản chất khi khí hậu đổi thay. Ba độ vĩ tuyến đảo ngược cả nền luật học; một đường kinh tuyến quyết định chân lý. Những luật căn bản thay đổi sau vài năm chiếm hữu; quyền lợi cũng có thời đại của nó; việc sao Thổ đi vào cung Sư Tử đánh dấu cho chúng ta nguồn gốc của tội này tội nọ. Thứ công lý lạ lùng thay, bị một con sông giới hạn! Chân lý ở bên này dãy Pyrénées, sai lầm ở bên kia.

Người ta thừa nhận rằng công lý không nằm ở những tập quán ấy, nhưng ở trong các luật tự nhiên, chung cho mọi xứ sở. Hẳn họ sẽ khăng khăng bảo vệ điều đó, nếu sự may rủi liều lĩnh vốn đã phân phát các luật lệ của loài người từng gặp được dù chỉ một luật mang tính phổ quát; nhưng trò hề ở chỗ là ý thích thất thường của con người có quá nhiều điều ngông cuồng đến nỗi chẳng hề có luật nào như thế.

Trộm cắp, loạn luân, giết trẻ sơ sinh, giết cha, tất cả đều từng có chỗ đứng giữa những hành vi đức hạnh. Còn gì lố bịch hơn việc một người có quyền giết tôi chỉ vì hắn sống ở bên kia sông, và vì vua của hắn có mối bất hòa với vua của tôi, dù tôi chẳng có bất hòa gì với hắn cả?

Hẳn nhiên có những luật tự nhiên; nhưng lý trí tốt lành một khi đã bại hoại thì đã làm bại hoại tất cả. Nihil amplius nostrum est; quod nostrum dicimus, artis est. Ex senatus—consultis et plebiscitis crimina exercentur. Ut olim vitiis, sic nunc legibus laboramus.

Hậu quả của sự hỗn loạn này là người thì khẳng định rằng bản chất của công lý là uy quyền của nhà lập pháp; người khác thì cho là lợi ích của bậc quân vương; người khác nữa thì cho là tập quán hiện hành, và đây là điều chắc chắn nhất. Theo lý trí đơn thuần, chẳng có điều gì tự nó là công bằng; mọi sự đều thay đổi theo thời gian. Tập quán tạo nên toàn bộ sự công chính, chỉ vì lý do đơn giản là nó được chấp nhận. Đó là nền tảng huyền nhiệm của uy quyền nó; ai truy nó ngược về các nguyên lý đầu tiên thì sẽ phá hủy nó. Chẳng có gì sai lầm bằng những luật lệ sửa chữa sai lầm. Kẻ vâng phục luật lệ vì cho rằng chúng công bằng, là vâng phục một thứ công lý tưởng tượng, chứ không phải bản chất của luật; luật hoàn toàn tự đủ nơi chính mình, nó là luật và không gì hơn. Ai muốn xét đến động cơ của nó sẽ thấy động cơ ấy yếu ớt và tầm thường đến nỗi, nếu người ấy chưa quen chiêm ngưỡng những kỳ công của trí tưởng tượng loài người, người ấy sẽ kinh ngạc vì chỉ một thế kỷ mà đã đem lại cho nó biết bao vẻ huy hoàng và lòng tôn kính. Nghệ thuật chống đối và cách mạng là làm lung lay các tập quán đã được thiết lập, dò xét chúng tận đến nguồn cội, để chỉ ra rằng chúng thiếu uy quyền và thiếu công lý. Người ta bảo rằng chúng ta phải quay về với những luật tự nhiên và căn bản của Nhà nước, những luật mà một tập quán bất công đã bãi bỏ. Đó là một trò chơi chắc chắn dẫn đến chỗ mất tất cả; đặt lên cán cân thì chẳng điều gì là công bằng cả. Thế mà dân chúng lại dễ dàng lắng tai nghe những lý lẽ như thế. Họ trút bỏ ách ngay khi nhận ra nó; và kẻ quyền thế thì trục lợi trên sự suy sụp của họ, cũng như trên sự suy sụp của những kẻ hiếu kỳ đi tra xét các tập quán đã được chấp nhận ấy. Nhưng do một sai lầm ngược lại, đôi khi người ta tưởng mình có thể làm cách công bằng mọi điều miễn là không thiếu tiền lệ. Vì thế mà nhà lập pháp khôn ngoan nhất đã nói rằng cần phải lừa dối con người vì lợi ích của chính họ; và một người khác, một nhà chính trị giỏi, nói: Cum veritatem qua liberetur ignoret, expedit quod fallatur. Chúng ta không được để người ta thấy sự thật về cuộc tiếm đoạt; luật pháp xưa kia được đưa vào mà chẳng có lý do, rồi đã trở nên hợp lý. Chúng ta phải làm cho người ta xem nó là có uy quyền, là đời đời, và che giấu nguồn gốc của nó, nếu không muốn nó sớm đi đến chỗ cáo chung.

295

Của tôi, của anh.—“Con chó này là của tôi,” những đứa trẻ tội nghiệp ấy nói; “đó là chỗ của tôi dưới ánh mặt trời.” Đây là khởi đầu và là hình ảnh của sự tiếm đoạt cả trái đất.

296

Khi vấn đề cần xét là có nên gây chiến hay không, và giết bấy nhiêu người—kết án tử bấy nhiêu người Tây Ban Nha—thì chỉ có một người làm thẩm phán, mà người ấy lại là một bên có quyền lợi liên quan. Lẽ ra phải có một người thứ ba, không vụ lợi.

297

Veri juris.—Chúng ta không còn có nó nữa; nếu chúng ta có nó, chúng ta hẳn đã lấy việc tuân theo tập quán của một xứ sở làm thước đo của công lý. Chính ở đây, vì không tìm thấy công lý, chúng ta đã tìm thấy sức mạnh, v.v.

298

Công lý, sức mạnh.—Điều công bằng thì phải được vâng phục, đó là lẽ phải; điều mạnh nhất thì phải được vâng phục, đó là điều tất yếu. Công lý không có sức mạnh thì bất lực; sức mạnh không có công lý thì bạo ngược. Công lý không có sức mạnh thì bị chống đối, vì luôn luôn có kẻ phạm pháp; sức mạnh không có công lý thì bị lên án. Vậy chúng ta phải kết hợp công lý với sức mạnh, và vì mục đích ấy, làm cho điều công bằng trở nên mạnh, hoặc làm cho điều mạnh trở nên công bằng.

Công lý thì có thể bị tranh cãi; sức mạnh thì dễ nhận ra và không bị tranh cãi. Vì vậy chúng ta không thể trao sức mạnh cho công lý, bởi sức mạnh đã chống lại công lý, và đã tuyên bố rằng chính nó mới là công bằng. Và như thế, vì không thể làm cho điều công bằng trở nên mạnh, chúng ta đã làm cho điều mạnh trở nên công bằng.

299

Những quy tắc phổ quát duy nhất là luật pháp của xứ sở trong những việc thông thường, và ý của số đông trong những việc khác. Điều này từ đâu mà ra? Từ sức mạnh ở trong chúng. Bởi đó mà các vua, là những người có quyền lực thuộc loại khác, không theo số đông các quan đại thần của mình.

Hẳn nhiên sự bình đẳng về của cải là công bằng; nhưng vì không thể khiến sức mạnh vâng phục công lý, người ta đã làm cho việc vâng phục sức mạnh trở thành công bằng. Không thể làm cho công lý mạnh thêm, họ đã biện minh cho sức mạnh; để điều công bằng và điều mạnh hợp nhất với nhau, và để có hòa bình, là điều thiện tối thượng.

300

“Khi một người mạnh sức cầm khí giới giữ cửa nhà mình, thì của cải nó vững vàng.”

301

Tại sao chúng ta theo số đông? Có phải vì họ có lý hơn chăng? Không, mà vì họ có quyền lực hơn.

Tại sao chúng ta theo những luật lệ và quan niệm cổ xưa? Có phải vì chúng đúng đắn hơn chăng? Không, nhưng vì chúng là duy nhất, và cất khỏi chúng ta cái gốc của sự bất đồng.

302

... Đó là hiệu quả của sức mạnh, chứ không phải của thói quen. Vì những người có khả năng sáng tạo thì ít; số đông chỉ biết đi theo, và từ chối danh tiếng cho những nhà sáng tạo tìm kiếm danh tiếng bằng các phát minh của mình. Và nếu những người này cứ khăng khăng muốn đạt được danh tiếng, và khinh dể những kẻ không sáng tạo, thì những kẻ ấy sẽ gán cho họ những cái tên lố bịch, và sẵn sàng lấy gậy mà đánh họ. Vậy đừng ai khoe khoang về sự tinh tế của mình, hoặc hãy giữ sự tự mãn ấy cho riêng mình.

303

Sức mạnh là chúa tể của thế giới, chứ không phải dư luận.—Nhưng dư luận sử dụng sức mạnh.—Chính sức mạnh tạo nên dư luận. Sự hòa nhã là đẹp theo quan niệm của chúng ta. Tại sao? Vì kẻ nào muốn múa trên dây thì sẽ chỉ có một mình, còn tôi sẽ tập hợp một đám đông mạnh hơn, những người sẽ nói rằng điều đó là không đứng đắn.

304

Những sợi dây ràng buộc lòng tôn trọng của con người đối với nhau nói chung là những sợi dây của sự tất yếu; vì phải có những đẳng cấp khác nhau, bởi mọi người đều muốn cai trị, mà không phải ai cũng có thể làm được, nhưng chỉ một số người có thể.

Vậy chúng ta hãy hình dung mình đang thấy xã hội trong quá trình hình thành. Hẳn nhiên người ta sẽ đánh nhau cho đến khi phe mạnh hơn khuất phục phe yếu hơn, và một phe thống trị được thiết lập. Nhưng một khi điều ấy đã được định đoạt, những kẻ làm chủ, vốn không muốn cuộc tranh chấp kéo dài, liền ra lệnh rằng quyền lực trong tay họ sẽ được truyền lại theo ý họ muốn. Có nơi đặt nó vào cuộc bầu chọn của dân chúng, có nơi đặt nó vào sự kế vị cha truyền con nối, v.v.

Và đây là chỗ trí tưởng tượng bắt đầu đóng vai trò của nó. Cho đến lúc này quyền lực tạo nên sự thật hiển nhiên; bây giờ quyền lực được trí tưởng tượng duy trì nơi một phe nhất định, ở Pháp là nơi giới quý tộc, ở Thụy Sĩ là nơi giới thị dân, v.v.

Vậy những sợi dây ràng buộc lòng tôn trọng của con người đối với người này người nọ là những sợi dây của trí tưởng tượng.

305

Người Thụy Sĩ thấy bị xúc phạm khi bị gọi là quý tộc, và tỏ ra mình là thường dân thực thụ để được xem là xứng đáng với những chức vụ lớn.

306

Vì các công quốc, vương quyền và chức quan tòa là có thật và cần thiết, bởi sức mạnh cai trị tất cả, nên chúng tồn tại ở khắp nơi và mọi lúc. Nhưng vì chỉ có ý thích thất thường mới khiến người này người nọ trở thành kẻ cai trị, nên nguyên tắc ấy không cố định, mà phải chịu thay đổi, v.v.

307

Quan chưởng ấn thì nghiêm trang, và khoác đầy những đồ trang sức, vì địa vị của ông ta là không thật. Nhà vua thì không như vậy, vua có quyền lực, và chẳng cần gì đến trí tưởng tượng. Các quan tòa, các thầy thuốc, v.v. chỉ nhờ cậy vào trí tưởng tượng mà thôi.

308

Thói quen thấy các vua có lính hộ vệ, trống trận, quan chức và mọi đồ nghi trượng vốn máy móc gợi lên lòng tôn kính và kinh sợ đi kèm, khiến cho dung mạo của họ, khi đôi lúc được thấy một mình không có những thứ đi kèm ấy, vẫn gây nên lòng tôn kính và kinh sợ nơi thần dân; bởi vì trong tư tưởng chúng ta không thể tách bản thân họ khỏi những thứ chung quanh mà ta thường thấy gắn liền với họ. Và thiên hạ, vốn không biết rằng hiệu quả này là kết quả của thói quen, lại tin rằng nó phát sinh từ một sức mạnh tự nhiên, nên mới có những lời này: “Dấu ấn của Thần Tính in trên dung mạo người,” v.v.

309

Công lý.—Thói quen quyết định điều gì là dễ chịu thế nào, thì nó cũng quyết định công lý thể ấy.

310

Vua và bạo chúa.—Tôi cũng vậy, tôi sẽ giữ kín những ý nghĩ của mình.

Tôi sẽ cẩn trọng trong mọi chuyến đi.

Sự cao trọng của định chế, lòng tôn trọng đối với định chế.

Niềm vui của bậc quyền quý là có quyền làm cho người khác hạnh phúc.

Đặc tính của của cải là được ban phát cách rộng rãi.

Phải tìm cho ra đặc tính của mỗi sự vật. Đặc tính của quyền lực là che chở.

Khi sức mạnh tấn công trò bịp bợm, khi một người lính trơn giật chiếc mũ vuông khỏi đầu một vị chánh án tối cao, rồi ném nó qua cửa sổ.

311

Chính quyền đặt nền trên dư luận và trí tưởng tượng thì trị vì một thời gian, và chính quyền này dễ chịu và được tự nguyện chấp nhận; chính quyền đặt nền trên sức mạnh thì tồn tại mãi mãi. Vậy dư luận là nữ hoàng của thế giới, còn sức mạnh là bạo chúa của nó.

312

Công lý là điều đã được thiết lập; và như thế mọi luật lệ đã được thiết lập của chúng ta tất nhiên sẽ được xem là công bằng mà không cần xem xét, vì chúng đã được thiết lập.

313

Những ý kiến xác đáng của dân chúng.—Nội chiến là điều tệ hại nhất trong mọi điều tệ hại. Nội chiến là không thể tránh khỏi, nếu chúng ta muốn ban thưởng theo công trạng; vì ai nấy đều sẽ nói rằng mình xứng đáng. Điều tệ hại mà chúng ta phải sợ nơi một kẻ ngu dại lên ngôi nhờ quyền thừa kế thì vừa không lớn bằng, vừa không chắc chắn bằng.

314

Đức Chúa Trời đã tạo dựng mọi sự cho chính Ngài. Ngài đã ban cho chính Ngài quyền năng về sự đau đớn và sự vui thích.

Bạn có thể quy điều đó về Đức Chúa Trời, hoặc về chính bạn. Nếu quy về Đức Chúa Trời, thì Phúc Âm là quy tắc. Nếu quy về chính bạn, bạn sẽ chiếm chỗ của Đức Chúa Trời. Như Đức Chúa Trời được bao quanh bởi những người đầy tình yêu thương, là những người cầu xin Ngài các phước lành của tình yêu thương ở trong quyền năng Ngài, thì cũng vậy ... Vậy hãy nhận biết và học biết rằng bạn chỉ là một vị vua của dục vọng, và hãy đi theo những đường lối của dục vọng.

315

Nguyên do của các hiệu quả.—Thật lạ lùng khi người ta không muốn tôi tôn kính một người mặc gấm vóc, có bảy tám tên đầy tớ theo hầu! Sao! Hắn sẽ cho người đánh đòn tôi, nếu tôi không chào hắn. Tập tục này là một sức mạnh. Một con ngựa thắng yên cương lộng lẫy so với một con khác cũng vậy! Montaigne thật là ngốc khi không thấy có sự khác biệt nào, khi lấy làm lạ rằng chúng ta thấy có sự khác biệt, và khi hỏi lý do. Ông nói: “Thật vậy, làm sao mà,” v.v....

316

Những ý kiến xác đáng của dân chúng.—Ăn diện bảnh bao không hoàn toàn là điều ngu dại, vì nó chứng tỏ có rất nhiều người làm việc cho một người. Qua mái tóc, người ta cho thấy mình có một người hầu phòng, một người làm nước hoa, v.v., qua cổ áo, sợi chỉ, đăng-ten, ... v.v. Vậy, có nhiều cánh tay dưới quyền mình sai khiến không chỉ là điều hời hợt hay chỉ là sự phô trương bề ngoài. Người ta càng có nhiều cánh tay thì càng có nhiều quyền lực. Ăn diện bảnh bao là phô bày quyền lực của mình.

317

Sự kính nhường có nghĩa là: “Hãy tự làm phiền mình.” Điều này có vẻ ngớ ngẩn, nhưng lại hoàn toàn đúng. Vì nó muốn nói rằng: “Quả thật tôi sẽ tự làm phiền mình nếu ông đòi hỏi, vì quả thật tôi vẫn làm thế ngay cả khi chẳng giúp ích gì cho ông.” Sự kính nhường còn dùng để phân biệt bậc quyền quý. Vậy nếu sự kính nhường được bày tỏ bằng cách ngồi trên ghế bành, thì chúng ta sẽ tỏ ra kính nhường đối với mọi người, và như thế chẳng có sự phân biệt nào cả; nhưng khi phải tự làm phiền mình, chúng ta phân biệt rất rõ.

318

Hắn có bốn tên đầy tớ.

319

Chúng ta phân biệt con người bằng vẻ bề ngoài thay vì bằng phẩm chất bên trong thì đúng biết bao! Ai trong hai chúng ta sẽ được đi trước? Ai sẽ nhường chỗ cho người kia? Người kém khôn khéo hơn. Nhưng tôi cũng khôn khéo bằng hắn. Chúng ta sẽ phải đánh nhau vì chuyện này. Hắn có bốn tên đầy tớ, còn tôi chỉ có một. Điều này có thể thấy được; chúng ta chỉ cần đếm. Đến phần tôi phải nhường, và tôi là kẻ ngu nếu tranh cãi việc ấy. Nhờ cách này mà chúng ta được bình an, là phước lành lớn nhất trong mọi phước lành.

320

Những điều vô lý nhất trên đời trở nên hợp lý nhất, bởi sự ngỗ nghịch của con người. Còn gì kém hợp lý hơn việc chọn con trưởng của một hoàng hậu để cai trị một quốc gia? Chúng ta đâu có chọn hành khách xuất thân từ gia đình danh giá nhất làm thuyền trưởng của một con tàu.

Luật này lẽ ra là phi lý và bất công; nhưng vì chính con người cũng phi lý và bất công như thế, và sẽ luôn luôn như thế, nên nó trở nên hợp lý và công bằng. Vì người ta sẽ chọn ai làm người đức hạnh nhất và tài giỏi nhất? Chúng ta lập tức đi đến chỗ ẩu đả, vì ai nấy đều cho mình là người đức hạnh nhất và tài giỏi nhất. Vậy chúng ta hãy gắn phẩm chất ấy vào một điều không thể tranh cãi. Đó là con trưởng của nhà vua. Điều ấy rõ ràng, và chẳng có tranh cãi gì. Lý trí không thể làm gì tốt hơn, vì nội chiến là điều tệ hại nhất trong mọi điều tệ hại.

321

Trẻ con kinh ngạc khi thấy bạn bè của chúng được người ta kính trọng.

322

Xuất thân quý tộc là một lợi thế lớn. Mới mười tám tuổi, nó đã đặt một người vào giới thượng lưu, được biết đến và kính trọng, như một người khác phải mất năm mươi năm mới đáng được như thế. Đó là ba mươi năm được lợi mà chẳng tốn chút công sức nào.

323

Cái tôi là gì?

Giả sử một người đứng bên cửa sổ để nhìn những người qua lại. Nếu tôi đi ngang qua, tôi có thể nói rằng người ấy đứng đó để nhìn tôi chăng? Không; vì người ấy chẳng nghĩ riêng đến tôi. Nhưng người yêu một ai đó vì sắc đẹp thì có thật sự yêu người đó chăng? Không; vì bệnh đậu mùa, thứ sẽ giết chết sắc đẹp mà không giết chết con người, sẽ khiến anh ta không còn yêu nàng nữa.

Và nếu người ta yêu tôi vì óc phán đoán, vì trí nhớ của tôi, thì người ấy không yêu tôi, vì tôi có thể mất những phẩm chất ấy mà không mất chính mình. Vậy thì cái tôi này ở đâu, nếu nó chẳng ở trong thân thể cũng chẳng ở trong linh hồn? Và làm sao yêu thân thể hay linh hồn, nếu không phải vì những phẩm chất vốn chẳng làm nên tôi, vì chúng là thứ hay hư mất? Vì yêu linh hồn của một người cách trừu tượng, cùng với bất cứ phẩm chất nào có trong đó, là điều không thể và hẳn sẽ là bất công. Vậy chúng ta chẳng bao giờ yêu một con người, mà chỉ yêu những phẩm chất.

Vậy chúng ta đừng chế giễu những người được tôn trọng vì tước vị và chức vụ nữa; vì chúng ta yêu một người chỉ vì những phẩm chất vay mượn.

324

Dân chúng có những ý kiến rất xác đáng, chẳng hạn như:

1. Ở chỗ đã ưa chuộng sự tiêu khiển và săn bắn hơn thi ca. Những kẻ học dở dang cười nhạo điều đó, và tự hào vì mình vượt trên sự ngu dại của thiên hạ; nhưng dân chúng đúng vì một lý do mà những kẻ ấy không thấu hiểu.

2. Ở chỗ đã phân biệt con người bằng những dấu hiệu bên ngoài, như dòng dõi hay của cải. Thiên hạ lại hớn hở chỉ ra rằng điều này phi lý biết bao; nhưng nó rất hợp lý. Những kẻ man rợ cười nhạo một ông vua còn ẵm ngửa.

3. Ở chỗ thấy bị xúc phạm vì một cái tát, hoặc ở chỗ khao khát danh tiếng đến thế. Nhưng danh tiếng rất đáng được ao ước vì những điều thiện thiết yếu khác gắn liền với nó; và một người đã nhận một cái tát mà không phẫn uất thì bị ngập chìm trong những lời chế nhạo và những điều nhục nhã.

4. Ở chỗ làm việc cho điều không chắc chắn; ở chỗ vượt biển; ở chỗ đi trên một tấm ván.

325

Montaigne sai. Tập quán phải được tuân theo chỉ vì nó là tập quán, chứ không phải vì nó hợp lý hay công bằng. Nhưng dân chúng theo nó chỉ vì một lý do duy nhất này, là họ nghĩ nó công bằng. Nếu không, họ sẽ chẳng theo nó nữa, dù nó vẫn là tập quán; vì họ chỉ chịu quy phục lý trí hay công lý mà thôi. Tập quán không có điều này sẽ bị coi là sự chuyên chế; nhưng quyền tối thượng của lý trí và công lý thì chẳng chuyên chế gì hơn quyền tối thượng của ước muốn. Đó là những nguyên tắc tự nhiên đối với con người.

Vậy lẽ ra vâng phục luật pháp và tập quán vì chúng là luật pháp là điều đúng; nhưng chúng ta phải biết rằng chẳng có chân lý hay công lý nào để đưa vào trong chúng, rằng chúng ta chẳng biết gì về những điều này, và vì thế phải theo điều đã được chấp nhận. Bằng cách này, chúng ta sẽ chẳng bao giờ rời bỏ chúng. Nhưng dân chúng không thể chấp nhận giáo lý này; và vì họ tin rằng chân lý có thể tìm được, và rằng nó có ở trong luật pháp và tập quán, nên họ tin luật pháp và tập quán, và lấy sự lâu đời của chúng làm bằng chứng cho chân lý của chúng, chứ không đơn thuần cho uy quyền của chúng tách biệt khỏi chân lý. Như thế họ vâng phục luật pháp, nhưng họ dễ nổi loạn khi người ta chứng minh rằng luật pháp chẳng có giá trị gì; và điều này có thể chứng minh được về mọi luật, nếu nhìn từ một góc độ nào đó.

326

Sự bất công.—Thật nguy hiểm khi nói với dân chúng rằng luật pháp là bất công; vì họ vâng phục luật pháp chỉ vì họ nghĩ luật pháp là công bằng. Vì vậy, cần phải đồng thời nói với họ rằng họ phải vâng phục luật pháp vì đó là luật pháp, cũng như họ phải vâng phục bề trên, không phải vì bề trên công bằng, nhưng vì đó là bề trên. Bằng cách này mọi cuộc nổi loạn đều được ngăn ngừa, nếu có thể làm cho người ta hiểu được điều này, và hiểu được định nghĩa đúng đắn của công lý là gì.

327

Thiên hạ là người phán đoán tốt về mọi sự, vì họ ở trong sự vô tri tự nhiên, là tình trạng thật của con người. Các ngành học thuật có hai thái cực gặp nhau. Thái cực thứ nhất là sự vô tri tự nhiên thuần túy mà mọi người đều ở trong đó lúc mới sinh ra. Thái cực kia là thái cực mà những bậc đại trí đạt đến, là những người, sau khi đã đi qua hết mọi điều con người có thể biết, nhận ra rằng mình chẳng biết gì cả, và quay trở lại chính sự vô tri mà từ đó mình đã khởi hành; nhưng đây là một sự vô tri thông thái, tự ý thức về chính mình. Những kẻ ở giữa hai thái cực ấy, đã rời khỏi sự vô tri tự nhiên mà chưa thể đạt tới thái cực kia, có chút kiến thức lõm bõm về thứ hiểu biết hư không này, và làm ra vẻ khôn ngoan. Những kẻ này làm rối loạn thiên hạ, và phán đoán sai về mọi sự. Dân chúng và những người khôn ngoan tạo thành thiên hạ; những kẻ này khinh dể thiên hạ, và bị khinh dể lại. Họ phán đoán sai về mọi sự, còn thiên hạ phán đoán đúng về họ.

328

Nguyên do của các hiệu quả.—Sự luân phiên không ngừng giữa thuận và nghịch.

Vậy chúng ta đã chỉ ra rằng con người là ngu dại, bởi sự đánh giá của họ về những điều không thiết yếu; và tất cả những ý kiến này đều bị phá đổ. Kế đó chúng ta đã chỉ ra rằng tất cả những ý kiến này đều rất xác đáng, và như thế, vì mọi sự hư không này đều có nền tảng vững vàng, nên dân chúng không ngu dại như người ta nói. Và như vậy chúng ta đã phá đổ ý kiến vốn đã phá đổ ý kiến của dân chúng.

Nhưng giờ đây chúng ta phải phá đổ mệnh đề sau cùng này, và chỉ ra rằng điều này vẫn luôn đúng, là dân chúng ngu dại, dù ý kiến của họ xác đáng; vì họ không nhận ra chân lý ở chỗ nó thật sự ở, và, vì họ đặt nó ở chỗ nó không ở, nên ý kiến của họ luôn luôn rất sai lầm và rất thiếu xác đáng.

329

Nguyên do của các hiệu quả.—Sự yếu đuối của con người là lý do khiến bao nhiêu điều được coi là đẹp đẽ, chẳng hạn như chơi đàn luýt giỏi. Đó chỉ là điều xấu vì sự yếu đuối của chúng ta.

330

Quyền lực của các vua đặt nền trên lý trí và trên sự ngu dại của dân chúng, và đặc biệt là trên sự ngu dại của họ. Điều lớn lao nhất và quan trọng nhất trên đời lại lấy sự yếu đuối làm nền tảng, và nền tảng này chắc chắn lạ lùng; vì chẳng có gì chắc chắn hơn điều này, là dân chúng sẽ yếu đuối. Điều gì dựa trên lý trí lành mạnh thì lại có nền tảng rất kém vững, như sự quý trọng sự khôn ngoan.

331

Chúng ta chỉ có thể nghĩ đến Plato và Aristotle trong những bộ áo thụng học giả trang trọng. Họ là những người ngay thẳng, như bao người khác, cười đùa với bạn bè, và khi họ tiêu khiển bằng việc viết các tác phẩm Luật Pháp và Chính Trị Học, họ làm điều đó như một trò giải trí. Phần ấy trong đời họ là phần kém triết lý nhất và kém nghiêm túc nhất; phần triết lý nhất là sống đơn sơ và yên tĩnh. Nếu họ viết về chính trị, thì cũng như đặt ra luật lệ cho một nhà thương điên; và nếu họ tỏ ra như đang nói về một vấn đề lớn lao, ấy là vì họ biết rằng những kẻ điên mà họ nói chuyện cùng tưởng mình là vua chúa và hoàng đế. Họ đi vào các nguyên tắc của những kẻ ấy để làm cho sự điên rồ của chúng ít gây hại nhất có thể.

332

Sự chuyên chế là ở chỗ khao khát quyền lực phổ quát vượt ra ngoài phạm vi của nó.

Có những hội đoàn khác nhau của những người mạnh, những người đẹp, những người sáng suốt, những người mộ đạo, trong đó mỗi người cai trị ở nhà mình, chứ không ở nơi khác. Và đôi khi họ gặp nhau, và người mạnh với người đẹp ngu dại tranh nhau xem ai sẽ làm chủ, vì quyền làm chủ của họ thuộc những loại khác nhau. Họ không hiểu nhau, và lỗi của họ là muốn cai trị ở khắp nơi. Không gì có thể làm được điều này, ngay cả sức mạnh cũng không, vì sức mạnh chẳng có ích gì trong vương quốc của những người khôn ngoan, và chỉ làm chủ được những hành động bên ngoài.

Sự chuyên chế—... Vậy những lời sau đây là sai lầm và bạo ngược: “Tôi đẹp, vậy người ta phải sợ tôi. Tôi mạnh, vậy người ta phải yêu tôi. Tôi là ...”

Sự chuyên chế là muốn có được bằng một cách điều chỉ có thể có được bằng một cách khác. Chúng ta đáp lại những công trạng khác nhau bằng những bổn phận khác nhau; bổn phận yêu mến đối với người dễ mến; bổn phận kính sợ đối với người mạnh; bổn phận tin theo đối với người học thức.

Chúng ta phải làm tròn những bổn phận ấy; từ chối chúng là bất công, và đòi hỏi những bổn phận khác cũng là bất công. Và như thế, nói rằng: “Hắn không mạnh, vậy tôi sẽ không quý trọng hắn; hắn không tài giỏi, vậy tôi sẽ không sợ hắn,” là sai lầm và bạo ngược.

333

Bạn chưa từng thấy những người, để than phiền rằng bạn chẳng mấy bận tâm đến họ, liền phô ra trước mặt bạn tấm gương của những bậc vĩ nhân quý trọng họ sao? Để đáp lại, tôi trả lời họ rằng: “Hãy chỉ cho tôi thấy công trạng nhờ đó các vị đã làm cho những người ấy quý mến, thì tôi cũng sẽ quý trọng các vị.”

334

Nguyên do của các hiệu quả.—Dục vọng và sức mạnh là nguồn gốc của mọi hành động của chúng ta; dục vọng gây ra những hành động tự nguyện, sức mạnh gây ra những hành động không tự nguyện.

335

Nguyên do của các hiệu quả.—Vậy nói rằng cả thiên hạ đều đang ở trong ảo tưởng là đúng; vì, dù ý kiến của dân chúng là xác đáng, nhưng chúng không xác đáng theo cách họ quan niệm, bởi họ nghĩ chân lý ở chỗ nó không ở. Chân lý quả thật có ở trong ý kiến của họ, nhưng không ở chỗ họ tưởng tượng. [Như vậy] đúng là chúng ta phải tôn trọng giới quý tộc, nhưng không phải vì dòng dõi quý tộc là một sự trổi hơn thật sự, v.v.

336

Nguyên do của các hiệu quả.—Chúng ta phải giữ kín tư tưởng của mình, và lấy nó mà phán đoán mọi sự, trong khi vẫn nói năng như dân chúng.

337

Nguyên do của các hiệu quả.—Các bậc thang. Dân chúng tôn trọng những người dòng dõi cao sang. Những kẻ học dở dang khinh dể họ, nói rằng dòng dõi không phải là một sự trổi hơn thuộc về bản thân, mà là do may rủi. Những người học thức tôn trọng họ, không phải vì những lý do của dân chúng, mà vì những lý do thầm kín. Những người mộ đạo, có lòng sốt sắng nhiều hơn hiểu biết, khinh dể họ, bất chấp lý lẽ khiến những người học thức tôn trọng họ, vì họ phán xét những người ấy bằng một ánh sáng mới mà lòng mộ đạo ban cho mình. Nhưng những Cơ Đốc nhân trọn vẹn tôn trọng họ bằng một ánh sáng khác và cao hơn. Như thế nảy sinh một chuỗi ý kiến thuận và nghịch, tùy theo ánh sáng mà mỗi người có.

338

Tuy vậy, những Cơ Đốc nhân chân thật vẫn chiều theo sự ngu dại, không phải vì họ tôn trọng sự ngu dại, nhưng vì tôn trọng mệnh lệnh của Đức Chúa Trời, là Đấng vì để trừng phạt loài người đã khiến họ phải lệ thuộc những sự ngu dại này. Omnis creatura subjecta est vanitati. Liberabitur. Thánh Thomas cũng giải thích như vậy đoạn trong thư Gia-cơ nói về việc nhường chỗ cho người giàu, rằng nếu họ không làm điều đó trước mặt Đức Chúa Trời, thì họ đã lìa bỏ mệnh lệnh của đạo.

Bạn đã đọc xong Công Lý Và Nguyên Do Của Các Hiệu Quả