Chương 3 · 48 phút đọc · 1 giờ 2 phút nghe
Về Sự Cần Thiết Của Cuộc Đánh Cược
184
Một lá thư để thúc giục người ta tìm kiếm Đức Chúa Trời.
Rồi sau đó khiến người ta tìm kiếm Ngài nơi các triết gia, những người hoài nghi và những người giáo điều, là những kẻ làm bất an người đến hỏi han họ.
185
Cách Đức Chúa Trời hành động, Ngài là Đấng sắp đặt mọi sự cách nhân từ, là đặt đạo vào trí óc bằng lý trí, và vào trái tim bằng ân điển. Nhưng muốn đặt đạo vào trí óc và trái tim bằng sức mạnh và đe dọa thì không phải là đặt đạo vào đó, mà là đặt sự kinh hãi, terorrem potius quam religionem.
186
Nisi terrerentur et non docerentur, improba quasi dominatio videretur (Augustine, Thư 48 hoặc 49), Contra Mendacium ad Consentium.
187
Trật tự.—Người ta khinh thường đạo; họ ghét đạo, và sợ rằng đạo là thật. Để chữa điều này, chúng ta phải bắt đầu bằng cách chỉ ra rằng đạo không trái với lý trí; rằng đạo đáng tôn kính, để khơi lên lòng kính trọng đối với đạo; rồi chúng ta phải làm cho đạo trở nên đáng yêu, để khiến người tốt mong rằng đạo là thật; cuối cùng, chúng ta phải chứng minh rằng đạo là thật.
Đáng tôn kính, vì đạo hiểu biết con người cách trọn vẹn; đáng yêu, vì đạo hứa ban điều thiện chân thật.
188
Trong mọi cuộc đối thoại và mọi bài luận, chúng ta phải có thể nói với những người phật lòng: “Bạn than phiền về điều gì?”
189
Bắt đầu bằng lòng thương xót những người không tin; tình cảnh của họ đã đủ khốn cùng rồi. Chúng ta chỉ nên lên án họ khi điều đó có ích; nhưng ở đây điều đó chỉ làm hại họ.
190
Thương xót những người vô thần đang tìm kiếm, vì chẳng phải họ đã đủ bất hạnh sao? Đả kích những kẻ lấy điều đó làm khoe khoang.
191
Và người này sẽ chế giễu người kia sao? Ai mới đáng chế giễu? Thế mà người sau không chế giễu người kia, nhưng thương xót người ấy.
192
Trách Miton vì ông không hề bối rối, bởi Đức Chúa Trời sẽ trách ông.
193
Quid fiet hominibus qui minima contemnunt, majora non credunt?
194
... Ít ra họ hãy học cho biết cái đạo mà họ tấn công là gì, trước khi tấn công nó. Nếu đạo này khoe rằng mình thấy Đức Chúa Trời cách rõ ràng, và sở hữu Ngài cách công khai, không che giấu, thì nói rằng chúng ta chẳng thấy gì trong thế gian tỏ ra Ngài rõ ràng như thế, ấy là tấn công đạo. Nhưng trái lại, vì đạo nói rằng loài người ở trong tối tăm và xa cách Đức Chúa Trời, rằng Ngài đã ẩn mình khỏi sự hiểu biết của họ, rằng ấy chính là danh Ngài tự xưng trong Kinh Thánh, Deus absconditus; và sau cùng, nếu đạo cũng ra sức xác lập hai điều này như nhau: rằng Đức Chúa Trời đã đặt trong Hội Thánh những dấu hiệu thấy được để tỏ mình ra cho những ai thành thật tìm kiếm Ngài, và rằng dầu vậy Ngài đã che khuất những dấu hiệu ấy đến nỗi chỉ những ai hết lòng tìm kiếm Ngài mới nhận ra Ngài; thì họ được lợi gì, khi, trong sự lơ là mà họ vẫn tự xưng là đang tìm kiếm chân lý, họ kêu lên rằng chẳng có gì bày tỏ chân lý cho họ; và vì chính sự tối tăm mà họ đang ở trong đó, và họ lấy đó để trách Hội Thánh, chỉ xác lập một trong hai điều mà Hội Thánh khẳng định, chẳng hề đụng đến điều kia, và, chẳng những không phá đổ, lại còn chứng minh giáo lý của Hội Thánh?
Muốn tấn công đạo, họ lẽ ra phải tuyên bố rằng họ đã dốc hết sức tìm kiếm Ngài khắp nơi, kể cả trong những gì Hội Thánh đề ra để dạy dỗ họ, mà vẫn không được thỏa lòng. Nếu họ nói như thế, thì quả thật họ đang tấn công một trong những điều Hội Thánh khẳng quyết. Nhưng tôi mong ở đây chỉ ra rằng không người biết lý lẽ nào có thể nói như vậy, và tôi còn dám nói rằng chưa từng có ai làm thế. Chúng ta biết rõ những người có đầu óc ấy cư xử ra sao. Họ tưởng mình đã nỗ lực lớn lao để học hỏi, khi họ bỏ ra vài giờ đọc một sách nào đó trong Kinh Thánh, và hỏi một linh mục nào đó về các chân lý của đức tin. Sau đó, họ khoe rằng mình đã tìm kiếm uổng công trong sách vở và nơi loài người. Nhưng, thật vậy, tôi sẽ nói với họ điều tôi vẫn thường nói, rằng sự lơ là này không thể chịu nổi. Ở đây không phải là chuyện quyền lợi vụn vặt của một người xa lạ nào đó, để chúng ta có thể đối xử với nó theo cách ấy; vấn đề này liên quan đến chính chúng ta và tất cả những gì chúng ta có.
Sự bất tử của linh hồn là một vấn đề hệ trọng đối với chúng ta đến thế, và chạm đến chúng ta sâu xa đến thế, đến nỗi chúng ta hẳn phải mất hết cảm giác mới có thể dửng dưng không muốn biết điều ấy ra sao. Mọi hành động và tư tưởng của chúng ta hẳn phải đi theo những hướng khác nhau biết bao, tùy theo có hay không có những niềm vui đời đời để hy vọng, đến nỗi không thể bước một bước nào cho có ý thức và phán đoán, trừ khi chúng ta định hướng đường đi của mình theo cái nhìn về điểm này, là điều phải là cứu cánh tối hậu của chúng ta.
Vậy, mối quan tâm hàng đầu và bổn phận hàng đầu của chúng ta là tự soi sáng mình về vấn đề này, là điều mà mọi cách sống của chúng ta tùy thuộc vào. Vì thế, giữa những người không tin, tôi phân biệt rất rõ những người dốc hết sức tìm hiểu, với những người sống mà chẳng bận tâm hay nghĩ ngợi gì về điều ấy.
Tôi chỉ có thể cảm thương những ai thành thật than khóc về sự hoài nghi của mình, coi đó là bất hạnh lớn nhất, và không tiếc công sức để thoát khỏi nó, lấy việc tìm hiểu này làm công việc chính yếu và nghiêm túc nhất của mình.
Nhưng còn những người sống trọn đời mà chẳng nghĩ đến cứu cánh tối hậu này của đời sống, và chỉ vì một lý do duy nhất là họ không tìm thấy trong chính mình những ánh sáng thuyết phục họ về điều ấy, đã lơ là không tìm kiếm ở nơi khác, và không xét kỹ xem quan niệm này là một trong những điều người ta tiếp nhận với sự cả tin ngây ngô, hay là một trong những điều, dầu tự chúng tối tăm, vẫn có một nền tảng vững chắc và không lay chuyển, thì tôi nhìn họ theo một cách hoàn toàn khác.
Sự thờ ơ này trong một vấn đề liên quan đến chính họ, đến cõi đời đời của họ, đến tất cả những gì họ có, khiến tôi giận hơn là thương; nó làm tôi kinh ngạc và bàng hoàng; đối với tôi, đó là một điều quái gở. Tôi không nói điều này vì lòng sốt sắng mộ đạo của một sự sùng kính thuộc linh. Trái lại, tôi cho rằng chúng ta nên có cảm nghĩ này từ những nguyên tắc của quyền lợi con người và lòng yêu mình; vì điều này, chúng ta chỉ cần thấy những gì mà những người kém hiểu biết nhất cũng thấy.
Chẳng cần học thức cao siêu mới hiểu rằng ở đây chẳng có sự thỏa lòng thật và lâu bền nào; rằng những thú vui của chúng ta chỉ là hư không; rằng những điều dữ của chúng ta là vô hạn; và, sau cùng, rằng sự chết, vốn đe dọa chúng ta từng giây phút, chắc chắn sẽ đặt chúng ta trong ít năm nữa vào sự tất yếu kinh khiếp là đời đời hoặc bị tiêu diệt hoặc bất hạnh.
Không có gì thật hơn điều này, không có gì khủng khiếp hơn. Dầu chúng ta anh hùng đến đâu, đó vẫn là kết cục đang chờ đợi đời sống cao quý nhất trên thế gian. Chúng ta hãy suy nghĩ về điều này, rồi nói xem có phải không còn nghi ngờ gì rằng chẳng có điều tốt lành nào trong đời này ngoài niềm hy vọng về một đời sau; rằng chúng ta chỉ hạnh phúc tùy theo mức chúng ta đến gần đời ấy; và rằng, cũng như không còn khổ đau nào cho những ai hoàn toàn chắc chắn về cõi đời đời, thì cũng chẳng còn hạnh phúc nào cho những ai không có chút hiểu biết nào về cõi ấy.
Vậy hẳn nhiên, ở trong sự hoài nghi như thế là một điều dữ lớn, nhưng ít ra, khi ở trong sự hoài nghi ấy, tìm kiếm là một bổn phận không thể thiếu; và như vậy, kẻ hoài nghi mà không tìm kiếm thì vừa hoàn toàn bất hạnh, vừa hoàn toàn sai trái. Và nếu thêm vào đó, người ấy lại thản nhiên và mãn nguyện, tự xưng là như vậy, và thậm chí còn khoe khoang về điều đó; nếu chính tình trạng này là cớ cho niềm vui và thói hư vinh của người ấy, thì tôi chẳng còn lời nào để tả một sinh vật ngớ ngẩn đến thế.
Làm sao người ta có thể giữ những quan niệm này? Chúng ta có thể tìm được niềm vui gì trong sự trông chờ chẳng gì khác hơn là nỗi khốn cùng vô vọng? Có lý do gì để khoe khoang rằng chúng ta đang ở trong sự tối tăm không thể xuyên thấu? Và làm sao lập luận sau đây lại có thể nảy ra trong đầu một người biết lý lẽ?
“Tôi không biết ai đã đặt tôi vào thế gian, cũng không biết thế gian là gì, hay chính tôi là gì. Tôi ở trong sự mù tối khủng khiếp về mọi sự. Tôi không biết thân thể tôi là gì, các giác quan tôi là gì, linh hồn tôi là gì, thậm chí cả phần trong tôi đang nghĩ những điều tôi nói, phần suy xét về mọi sự và về chính nó, mà cũng chẳng biết chính nó hơn biết những phần còn lại. Tôi thấy những khoảng không đáng sợ của vũ trụ bao quanh tôi, và tôi thấy mình bị buộc vào một góc của khoảng mênh mông này, mà không biết vì sao tôi bị đặt ở chỗ này chứ không ở chỗ khác, cũng không biết vì sao quãng thời gian ngắn ngủi được ban cho tôi để sống lại được định cho tôi vào thời điểm này chứ không vào một thời điểm khác trong cả cõi đời đời đã có trước tôi hoặc sẽ đến sau tôi. Tôi chẳng thấy gì ngoài những sự vô hạn ở khắp mọi phía, bao quanh tôi như bao quanh một nguyên tử, như một cái bóng chỉ tồn tại trong chốc lát rồi không bao giờ trở lại. Tất cả những gì tôi biết là tôi sắp phải chết, nhưng điều tôi ít biết nhất lại chính là sự chết mà tôi không thể tránh khỏi này.
“Cũng như tôi không biết mình từ đâu đến, tôi cũng không biết mình sẽ đi về đâu. Tôi chỉ biết rằng, khi rời khỏi thế gian này, tôi sẽ đời đời rơi vào sự hư vô hoặc rơi vào tay một Đức Chúa Trời đang giận, mà không biết mình sẽ đời đời bị định vào tình trạng nào trong hai tình trạng ấy. Đó là tình cảnh của tôi, đầy yếu đuối và bất định. Và từ tất cả những điều này, tôi kết luận rằng tôi nên sống hết mọi ngày của đời mình mà chẳng bận tâm tìm hiểu điều gì sẽ xảy đến cho mình. Có lẽ tôi có thể tìm được lời giải nào đó cho những ngờ vực của mình, nhưng tôi sẽ chẳng chịu khó, cũng chẳng bước một bước nào để tìm kiếm nó; và sau khi đã khinh miệt những người bận tâm về điều này, tôi sẽ đi mà chẳng lo xa, chẳng sợ hãi, để nếm trải biến cố lớn lao ấy, và để mặc mình bị dẫn cách vô tư lự đến sự chết, chẳng chắc chắn gì về cõi đời đời của tình trạng tương lai của mình.”
Ai lại muốn có một người nói năng như thế làm bạn? Ai lại chọn người ấy giữa bao người khác để kể cho nghe công việc của mình? Ai lại tìm đến người ấy trong cơn hoạn nạn? Và thật ra người ta có thể dùng người ấy vào việc gì trong đời?
Thật vậy, có những kẻ thù vô lý đến thế là vinh dự của đạo: và sự chống đối của họ ít nguy hiểm đến nỗi trái lại, nó còn giúp xác lập các chân lý của đạo. Vì đức tin Cơ Đốc chủ yếu nhằm xác lập hai sự thật này: sự bại hoại của bản tính, và sự cứu chuộc bởi Chúa Giê-xu Christ. Vậy tôi quả quyết rằng nếu những người này không giúp chứng minh chân lý của sự cứu chuộc bằng sự thánh khiết trong cách sống của họ, thì ít ra họ cũng giúp tỏ ra cách tuyệt vời sự bại hoại của bản tính bằng những cảm nghĩ trái tự nhiên đến thế.
Không gì quan trọng đối với con người bằng chính tình trạng của mình, không gì đáng sợ đối với con người bằng cõi đời đời; và vì thế, thật không tự nhiên khi có những người dửng dưng trước sự mất đi sự hiện hữu của mình, và trước những hiểm họa của sự đau khổ đời đời. Đối với mọi điều khác, họ hoàn toàn khác hẳn. Họ sợ cả những chuyện vặt vãnh; họ lường trước chúng; họ cảm thấy chúng. Và chính con người này, kẻ đã trải qua bao ngày đêm trong cơn giận dữ và tuyệt vọng vì mất một chức vụ, hay vì một sự xúc phạm tưởng tượng nào đó đến danh dự mình, lại chính là kẻ biết, mà chẳng lo âu, chẳng xúc động, rằng mình sẽ mất tất cả bởi sự chết. Thật là một điều quái gở khi thấy trong cùng một trái tim và cùng một lúc sự nhạy cảm này đối với những chuyện vặt vãnh và sự vô cảm lạ lùng này đối với những điều lớn lao nhất. Đó là một sự mê hoặc không thể hiểu nổi, một giấc ngủ siêu nhiên, cho thấy nguyên nhân của nó là một quyền lực toàn năng.
Hẳn phải có một sự rối loạn lạ lùng trong bản tính của con người, khi con người khoe khoang rằng mình ở trong tình trạng mà dường như khó tin rằng lại có dù chỉ một người ở trong đó. Tuy vậy, kinh nghiệm đã cho tôi thấy một số người như thế đông đến nỗi sự việc hẳn sẽ đáng ngạc nhiên, nếu chúng ta không biết rằng phần đông những kẻ dính vào chuyện này đều không thành thật, và thực ra không phải như họ nói. Họ là những người đã nghe nói rằng tỏ ra táo bạo như thế là hợp thời. Đó là điều họ gọi là cởi bỏ ách, và họ cố bắt chước điều này. Nhưng chẳng khó gì để làm cho họ hiểu rằng họ tự lừa dối mình biết bao khi tìm kiếm sự quý trọng theo cách ấy. Đó không phải là cách để được quý trọng, tôi nói, ngay cả giữa những người đời có cái nhìn lành mạnh về sự vật, và biết rằng cách duy nhất để thành công trong đời này là làm cho mình tỏ ra đáng kính, trung tín, sáng suốt, và có thể giúp ích cho bạn hữu; vì tự nhiên người ta chỉ yêu những gì có thể có ích cho mình. Vậy, chúng ta được gì khi nghe nói về một người rằng nay người ấy đã cởi bỏ ách, rằng người ấy không tin có một Đức Chúa Trời đang xem xét hành động của chúng ta, rằng người ấy tự coi mình là chủ duy nhất của cách sống mình, và rằng người ấy nghĩ mình chỉ phải khai trình về điều đó với chính mình? Người ấy có nghĩ rằng nhờ vậy mà từ nay chúng ta sẽ hoàn toàn tin cậy người ấy, và trông cậy nơi người ấy để được an ủi, khuyên bảo và giúp đỡ trong mọi nhu cầu của đời sống chăng? Họ có cho rằng mình đã làm chúng ta vui thích khi nói với chúng ta rằng họ coi linh hồn chúng ta chỉ là một chút gió và khói, nhất là khi nói với chúng ta điều này bằng một giọng kiêu căng và tự mãn? Đây có phải là điều để nói cách vui vẻ chăng? Trái lại, chẳng phải đó là điều phải nói cách buồn bã, như điều buồn thảm nhất trên đời sao?
Nếu họ suy nghĩ về điều này cách nghiêm túc, họ sẽ thấy rằng đây là một sai lầm tệ hại đến thế, trái với lẽ thường đến thế, ngược với sự đứng đắn đến thế, và xa cách đến thế về mọi mặt với lối cư xử lịch thiệp mà họ tìm kiếm, đến nỗi điều đó dễ cải hóa hơn là làm hư hỏng những ai có khuynh hướng theo họ. Và thật vậy, hãy bắt họ trình bày các quan niệm của họ, và những lý do họ có để nghi ngờ đạo, thì họ sẽ nói với bạn những điều yếu ớt và tầm thường đến nỗi họ sẽ thuyết phục bạn tin điều ngược lại. Sau đây là điều một người kia có lần đã nói rất xác đáng với một người như thế: “Nếu ông cứ tiếp tục nói như vậy, thì thật ông sẽ làm cho tôi trở nên mộ đạo.” Và người ấy nói đúng, vì ai lại không ghê sợ việc giữ những quan niệm mà mình sẽ có những kẻ đáng khinh như thế làm bạn đồng hành!
Vậy những người chỉ giả vờ có những quan niệm này hẳn sẽ rất bất hạnh, nếu họ kìm nén những cảm nghĩ tự nhiên của mình để biến mình thành những kẻ tự phụ nhất trong loài người. Nếu tận đáy lòng, họ bối rối vì không có thêm ánh sáng, thì họ đừng che giấu sự thật ấy; lời thú nhận này sẽ chẳng có gì đáng xấu hổ. Điều xấu hổ duy nhất là chẳng có chút ánh sáng nào. Không gì bày tỏ sự yếu đuối cùng cực của trí óc hơn là không biết sự khốn cùng của một người không có Đức Chúa Trời. Không gì cho thấy một tấm lòng xấu xa hơn là không mong muốn chân lý của những lời hứa đời đời. Không gì hèn nhát hơn là làm ra vẻ ngang tàng trước mặt Đức Chúa Trời. Vậy họ hãy để những điều bất kính này cho những kẻ đủ vô giáo dục để thật sự có thể làm như thế. Ít ra họ hãy là những người ngay thẳng, nếu họ không thể là Cơ Đốc nhân. Sau cùng, họ hãy nhận biết rằng có hai hạng người mà người ta có thể gọi là biết lý lẽ: những người hết lòng phục vụ Đức Chúa Trời vì họ biết Ngài, và những người hết lòng tìm kiếm Ngài vì họ không biết Ngài.
Nhưng còn những người sống mà không biết Ngài và không tìm kiếm Ngài, họ tự xét mình ít đáng được chính mình chăm lo đến nỗi họ không đáng được người khác chăm lo; và cần đến tất cả tình yêu thương của cái đạo mà họ khinh thường, mới khỏi khinh thường họ đến mức bỏ mặc họ trong sự điên dại của họ. Nhưng vì đạo này buộc chúng ta luôn coi họ, bao lâu họ còn ở trong đời này, là những người có thể nhận được ân điển có thể soi sáng họ, và tin rằng chỉ ít lâu nữa họ có thể được đầy dẫy đức tin hơn chúng ta, và trái lại, chúng ta có thể sa vào sự mù lòa mà họ đang ở trong đó, nên chúng ta phải làm cho họ điều chúng ta muốn họ làm cho chúng ta nếu chúng ta ở vào địa vị của họ, và kêu gọi họ hãy thương xót chính mình, và ít ra hãy bước vài bước trong nỗ lực tìm kiếm ánh sáng. Họ hãy dành cho việc đọc những trang này một vài giờ mà họ vẫn dùng cách vô ích vào việc khác; dầu họ mang đến công việc này bao nhiêu ác cảm, có lẽ họ sẽ được điều gì đó, và ít ra sẽ chẳng mất bao nhiêu. Nhưng còn những người mang đến công việc này lòng thành thật trọn vẹn và một khao khát thật sự gặp được chân lý, thì tôi mong rằng họ sẽ được thỏa lòng và được thuyết phục bởi những bằng chứng của một đạo thiêng liêng đến thế, mà tôi đã thu thập ở đây, và trong đó tôi đã phần nào theo trật tự này ...
195
Trước khi đi vào các bằng chứng của Cơ Đốc giáo, tôi thấy cần phải chỉ ra tội lỗi của những người sống dửng dưng với việc tìm kiếm chân lý trong một vấn đề quan trọng đối với họ đến thế, và chạm đến họ gần gũi đến thế.
Trong mọi sai lầm của họ, hẳn đây là sai lầm buộc tội họ rõ nhất về sự điên dại và mù lòa, và là chỗ dễ làm cho họ bẽ mặt nhất bằng những tia sáng đầu tiên của lẽ thường, và bằng những cảm nghĩ tự nhiên.
Vì không thể nghi ngờ rằng thời gian của đời này chỉ là một khoảnh khắc; rằng tình trạng của sự chết là đời đời, dầu bản chất của nó thế nào đi nữa; và rằng như vậy, mọi hành động và tư tưởng của chúng ta hẳn phải đi theo những hướng khác nhau biết bao tùy theo tình trạng của cõi đời đời ấy, đến nỗi không thể bước một bước nào cho có ý thức và phán đoán, trừ khi chúng ta định hướng đường đi của mình theo chân lý của điểm này, là điều phải là cứu cánh tối hậu của chúng ta.
Không gì rõ ràng hơn điều này; và vì thế, theo các nguyên lý của lý trí, cách sống của loài người là hoàn toàn vô lý, nếu họ không đi theo một con đường khác.
Vậy về điểm này, chúng ta lên án những người sống mà chẳng nghĩ đến cứu cánh tối hậu của đời sống, để mặc mình bị dẫn dắt bởi khuynh hướng riêng và thú vui riêng mà chẳng suy nghĩ, chẳng bận tâm, và, như thể họ có thể tiêu diệt cõi đời đời bằng cách quay tư tưởng mình khỏi nó, chỉ nghĩ đến việc làm cho mình hạnh phúc trong giây phút hiện tại.
Thế nhưng cõi đời đời này vẫn hiện hữu, và sự chết, là điều ắt sẽ mở ra cõi ấy, và đe dọa họ từng giờ, chỉ ít lâu nữa chắc chắn sẽ đặt họ vào sự tất yếu kinh khiếp là đời đời hoặc bị tiêu diệt hoặc bất hạnh, mà không biết cõi đời đời nào trong hai cõi ấy đã được dành sẵn đời đời cho họ.
Đây là một sự hoài nghi có hậu quả khủng khiếp. Họ đang ở trong hiểm họa của khổ đau đời đời; và thế rồi, như thể vấn đề chẳng đáng bận tâm, họ lơ là không tìm hiểu xem đây là một trong những quan niệm người ta tiếp nhận với sự dễ dãi quá cả tin, hay là một trong những điều, tự chúng tối tăm, lại có một nền tảng rất vững chắc, dầu bị che giấu. Như vậy, họ không biết trong vấn đề này có chân lý hay sự giả dối, cũng không biết các bằng chứng mạnh hay yếu. Các bằng chứng ở ngay trước mắt họ; họ từ chối nhìn vào; và trong sự không biết ấy, họ chọn tất cả những gì cần để rơi vào bất hạnh này nếu nó có thật, chờ sự chết để thử nghiệm nó, thế mà vẫn rất mãn nguyện trong tình trạng này, tự xưng là như vậy, và thậm chí còn khoe khoang về điều đó. Chúng ta có thể suy nghĩ nghiêm túc về tầm quan trọng của vấn đề này mà không kinh hoàng trước một cách cư xử ngông cuồng đến thế sao?
Việc yên nghỉ trong sự không biết này là một điều quái gở, và những ai sống trọn đời trong đó phải được làm cho cảm thấy sự ngông cuồng và ngu muội của nó, bằng cách chỉ cho họ thấy, để họ phải bẽ mặt khi nhìn thấy sự điên dại của mình. Vì đây là cách loài người lý luận, khi họ chọn sống trong sự không biết như thế về việc họ là gì, và chẳng tìm kiếm sự soi sáng. “Tôi không biết,” họ nói ...
196
Loài người thiếu tấm lòng; người ta chẳng muốn kết bạn với hạng người ấy.
197
Vô cảm đến mức khinh thường những điều đáng quan tâm, và trở nên vô cảm đến cả điểm quan hệ đến chúng ta nhất.
198
Sự nhạy cảm của con người đối với những chuyện vặt vãnh, và sự vô cảm của con người đối với những điều lớn lao, cho thấy một sự đảo lộn lạ lùng.
199
Chúng ta hãy hình dung một số người bị xiềng xích, và tất cả đều bị kết án tử hình, trong đó mỗi ngày có vài người bị giết trước mắt những người khác, và những người còn lại thấy số phận của chính mình trong số phận của bạn đồng cảnh, và chờ đến lượt mình, nhìn nhau buồn bã và chẳng chút hy vọng. Đó là hình ảnh về thân phận của loài người.
200
Một người trong ngục tối, không biết bản án của mình đã được tuyên hay chưa, và chỉ có một giờ để biết điều đó, nhưng một giờ ấy đủ, nếu người ấy biết bản án đã được tuyên, để xin hủy bỏ nó, thì sẽ hành động trái tự nhiên nếu dùng giờ ấy, không phải để tìm biết bản án của mình, mà để chơi bài piquet. Cũng vậy, thật trái tự nhiên khi con người, v.v. Đó là làm cho tay của Đức Chúa Trời đè nặng.
Như vậy, không chỉ lòng sốt sắng của những người tìm kiếm Ngài chứng minh Đức Chúa Trời, mà cả sự mù lòa của những người không tìm kiếm Ngài cũng vậy.
201
Mọi lời phản bác của người này người kia đều chỉ chống lại chính họ, chứ không chống lại đạo. Mọi điều những người không tin nói ...
202
[Từ những người tuyệt vọng vì không có đức tin, chúng ta thấy rằng Đức Chúa Trời không soi sáng họ; nhưng còn những người khác, chúng ta thấy có một Đức Chúa Trời làm cho họ mù lòa.]
203
Fascinatio nugacitatis.—Để đam mê không làm hại chúng ta, chúng ta hãy hành động như thể mình chỉ còn tám giờ để sống.
204
Nếu chúng ta phải dành ra tám giờ của đời sống, thì chúng ta phải dành ra một trăm năm.
205
Khi tôi nghĩ đến quãng đời ngắn ngủi của mình, bị nuốt chửng trong cõi đời đời trước và sau, khoảng không gian nhỏ bé mà tôi chiếm chỗ, và cả khoảng tôi có thể nhìn thấy, chìm ngập trong sự mênh mông vô hạn của những không gian mà tôi không biết, và chúng cũng chẳng biết tôi, thì tôi sợ hãi, và kinh ngạc vì mình ở đây chứ không ở đó; vì chẳng có lý do gì để ở đây chứ không ở đó, ở lúc này chứ không ở lúc khác. Ai đã đặt tôi ở đây? Bởi lệnh truyền và sự sắp đặt của ai mà nơi chốn và thời gian này được phân định cho tôi? Memoria hospitis unius diei praetereuntis.
206
Sự im lặng đời đời của những không gian vô hạn này làm tôi sợ hãi.
207
Biết bao vương quốc chẳng hề biết đến chúng ta!
208
Vì sao sự hiểu biết của tôi có giới hạn? Vì sao vóc dáng tôi có giới hạn? Vì sao đời tôi chỉ một trăm năm chứ không phải một nghìn năm? Thiên nhiên đã có lý do gì để ban cho tôi như thế, và để chọn con số này chứ không phải con số khác trong vô số những con số mà chẳng có lý do gì để chọn con số này hơn con số kia, mà chẳng thử điều gì khác?
209
Ngươi có bớt làm nô lệ chăng khi được chủ mình yêu mến và ưu đãi? Ngươi quả thật được sung sướng, hỡi kẻ nô lệ. Chủ ngươi ưu đãi ngươi; chẳng bao lâu nữa ông ta sẽ đánh đập ngươi.
210
Màn cuối là bi kịch, dầu tất cả phần còn lại của vở kịch có vui vẻ đến đâu; sau cùng, người ta ném một chút đất lên đầu chúng ta, và thế là hết mãi mãi.
211
Chúng ta thật điên dại khi trông cậy vào sự bầu bạn của đồng loại. Khốn cùng như chúng ta, bất lực như chúng ta, họ sẽ chẳng giúp chúng ta; chúng ta sẽ chết một mình. Vậy chúng ta nên hành động như thể mình chỉ có một mình, và trong trường hợp ấy, liệu chúng ta có xây những ngôi nhà đẹp đẽ, v.v. chăng? Chúng ta sẽ tìm kiếm chân lý mà không do dự; và nếu chúng ta từ chối chân lý, chúng ta cho thấy mình coi trọng sự quý trọng của loài người hơn việc tìm kiếm chân lý.
212
Sự bất ổn.—Thật là một điều khủng khiếp khi cảm thấy mọi thứ mình có đang trôi tuột khỏi tay.
213
Giữa chúng ta với thiên đàng hay địa ngục chỉ có đời sống, là điều mong manh nhất trên thế gian.
214
Sự bất công.—Sự tự phụ đi đôi với sự hèn hạ, ấy là sự bất công tột cùng.
215
Sợ chết khi không có nguy hiểm, chứ không phải khi ở trong nguy hiểm, vì người ta phải là một con người.
216
Người ta chỉ sợ cái chết bất ngờ; vì thế các cha giải tội ở bên các vị lãnh chúa.
217
Một người thừa kế tìm thấy những giấy tờ chứng nhận quyền sở hữu nhà mình. Người ấy sẽ nói: “Có lẽ chúng là giả mạo chăng?” rồi lơ là không xem xét chúng sao?
218
Ngục tối.—Tôi tán thành việc không xem xét quan điểm của Copernicus; nhưng điều này...! Cả đời sống chúng ta tùy thuộc vào việc biết linh hồn là hữu tử hay bất tử.
219
Chắc chắn rằng linh hồn hữu tử hay bất tử hẳn phải tạo nên một sự khác biệt hoàn toàn đối với đạo đức. Thế mà các triết gia đã xây dựng nền luân lý của họ mà không tùy thuộc vào điều này: họ bàn luận cho qua một giờ.
Plato, để hướng người ta về Cơ Đốc giáo.
220
Sự ngụy biện của các triết gia đã không bàn luận về sự bất tử của linh hồn. Sự ngụy biện trong thế lưỡng nan của họ nơi Montaigne.
221
Những người vô thần phải nói điều gì hoàn toàn hiển nhiên; mà việc linh hồn là vật chất thì không hoàn toàn hiển nhiên.
222
Những người vô thần.—Họ có lý do gì để nói rằng chúng ta không thể sống lại từ cõi chết? Điều nào khó hơn, được sinh ra hay sống lại; điều chưa từng có lại có, hay điều đã có lại có lần nữa? Đi vào sự hiện hữu có khó hơn trở lại sự hiện hữu chăng? Thói quen làm cho điều này có vẻ dễ dàng đối với chúng ta; thiếu thói quen làm cho điều kia có vẻ không thể được. Thật là một lối nghĩ bình dân!
Vì sao một trinh nữ không thể sinh con? Chẳng phải con gà mái vẫn đẻ trứng mà không cần gà trống sao? Bề ngoài, điều gì phân biệt những quả trứng ấy với những quả trứng khác? Và ai đã nói với chúng ta rằng con gà mái không thể tạo nên mầm sống cũng như con gà trống?
223
Họ có gì để nói chống lại sự sống lại, và chống lại việc Nữ Đồng Trinh sinh con? Điều nào khó hơn, tạo nên một con người hay một con vật, hay tái tạo nó? Và nếu họ chưa từng thấy một loài vật nào, liệu họ có thể đoán được rằng chúng được sinh ra mà không có sự giao hợp với nhau hay không?
224
Tôi ghét biết bao những sự điên dại này, là không tin Thánh Thể, v.v.! Nếu Phúc Âm là thật, nếu Chúa Giê-xu Christ là Đức Chúa Trời, thì có gì khó đâu?
225
Thuyết vô thần cho thấy sức mạnh của trí óc, nhưng chỉ đến một mức độ nào đó thôi.
226
Những người không tin, vốn tự xưng là theo lý trí, hẳn phải cực kỳ vững về lý trí. Vậy họ nói gì? “Chẳng phải chúng ta thấy,” họ nói, “rằng loài thú sống và chết giống như loài người, và người Thổ giống như Cơ Đốc nhân sao? Họ có các nghi lễ của họ, các nhà tiên tri của họ, các bậc thầy của họ, các thánh của họ, các tu sĩ của họ, giống như chúng ta,” v.v. (Điều này có trái với Kinh Thánh chăng? Chẳng phải Kinh Thánh nói tất cả những điều này sao?)
Nếu bạn chẳng mấy quan tâm đến việc biết chân lý, thì chừng này cũng đủ để bạn được yên. Nhưng nếu bạn hết lòng mong muốn biết chân lý, thì chừng này chưa đủ; hãy xem xét nó cho tường tận. Điều này có thể đủ cho một vấn đề triết học; nhưng không đủ ở đây, nơi điều đó liên quan đến tất cả những gì bạn có. Thế mà, sau một chút suy nghĩ hời hợt kiểu này, chúng ta lại đi tiêu khiển, v.v. Chúng ta hãy hỏi chính đạo này xem đạo có đưa ra lý do cho sự tối tăm này chăng; có lẽ đạo sẽ dạy chúng ta điều đó.
227
Trật tự theo lối đối thoại.—Tôi phải làm gì? Tôi chỉ thấy tối tăm ở khắp nơi. Tôi sẽ tin rằng mình chẳng là gì cả chăng? Tôi sẽ tin rằng mình là Đức Chúa Trời chăng?
“Mọi sự đều thay đổi và nối tiếp nhau.” Bạn lầm rồi; có ...
228
Lời phản bác của những người vô thần: “Nhưng chúng tôi chẳng có chút ánh sáng nào.”
229
Đây là điều tôi thấy và điều làm tôi bối rối. Tôi nhìn khắp mọi phía, và tôi chỉ thấy tối tăm ở khắp nơi. Thiên nhiên chẳng bày ra cho tôi điều gì mà không phải là cớ để hoài nghi và lo lắng. Nếu tôi chẳng thấy điều gì ở đó bày tỏ một Đấng Thần Linh, tôi sẽ đi đến một kết luận phủ định; nếu tôi thấy khắp nơi những dấu hiệu của một Đấng Tạo Hóa, tôi sẽ bình an ở lại trong đức tin. Nhưng, vì thấy quá nhiều để chối bỏ mà lại quá ít để chắc chắn, tôi ở trong một tình cảnh đáng thương; vì thế, đã trăm lần tôi ước rằng nếu có một Đức Chúa Trời gìn giữ thiên nhiên, thì thiên nhiên hãy làm chứng về Ngài cách không thể nhầm lẫn, và rằng, nếu những dấu hiệu thiên nhiên đưa ra là lừa dối, thì thiên nhiên hãy xóa bỏ chúng hoàn toàn; rằng thiên nhiên hãy nói hết mọi điều hoặc chẳng nói gì, để tôi có thể thấy mình phải theo phía nào. Còn trong tình trạng hiện nay của tôi, không biết mình là gì hay mình phải làm gì, tôi chẳng biết thân phận mình cũng chẳng biết bổn phận mình. Trái tim tôi hoàn toàn hướng về việc biết điều thiện chân thật ở đâu, để theo đuổi nó; chẳng có gì là quá đắt đối với tôi vì cõi đời đời.
Tôi ganh tị với những người tôi thấy sống trong đức tin mà lại hờ hững đến thế, và sử dụng tệ đến thế một ân tứ mà dường như tôi sẽ sử dụng theo một cách hoàn toàn khác.
230
Thật không thể hiểu nổi rằng Đức Chúa Trời hiện hữu, và thật không thể hiểu nổi rằng Ngài không hiện hữu; rằng linh hồn gắn liền với thân thể, và rằng chúng ta không có linh hồn; rằng thế gian được sáng tạo, và rằng thế gian không được sáng tạo, v.v.; rằng có tội nguyên tổ, và rằng không có tội nguyên tổ.
231
Bạn có tin rằng không thể có chuyện Đức Chúa Trời là vô hạn mà không có các phần chăng?—Có. Vậy tôi muốn chỉ cho bạn một vật vô hạn và không thể phân chia. Đó là một điểm di chuyển khắp nơi với một vận tốc vô hạn; vì nó là một ở mọi nơi, và trọn vẹn toàn thể ở mỗi nơi.
Hãy để hiệu quả này của thiên nhiên, điều trước đây bạn tưởng là không thể được, cho bạn biết rằng có thể còn những điều khác mà bạn vẫn chưa biết. Đừng rút ra từ thí nghiệm của bạn kết luận này, rằng chẳng còn gì để bạn biết nữa; nhưng đúng hơn là còn vô hạn điều để bạn biết.
232
Chuyển động vô hạn, điểm lấp đầy mọi sự, khoảnh khắc nghỉ ngơi; vô hạn mà không có lượng, không thể phân chia và vô hạn.
233
Vô cùng—hư vô.—Linh hồn chúng ta bị ném vào một thân thể, nơi nó gặp số lượng, thời gian, chiều kích. Thế rồi nó lý luận, gọi điều đó là bản tính tự nhiên, là sự tất yếu, và không thể tin điều gì khác.
Đơn vị cộng vào sự vô hạn chẳng thêm gì cho nó, cũng như một bộ chẳng thêm gì cho một chiều dài vô hạn. Cái hữu hạn bị tiêu biến trước cái vô hạn, và trở thành hư vô thuần túy. Trí tuệ chúng ta trước mặt Đức Chúa Trời cũng vậy, sự công bình của chúng ta trước sự công bình thiêng liêng cũng vậy. Giữa sự công bình của chúng ta và sự công bình của Đức Chúa Trời chẳng có một sự chênh lệch lớn bằng giữa đơn vị và sự vô hạn.
Sự công bình của Đức Chúa Trời hẳn phải mênh mông như lòng thương xót của Ngài. Vậy sự công bình đối với kẻ bị loại bỏ thì ít mênh mông hơn, và lẽ ra phải ít làm phật lòng cảm nghĩ của chúng ta hơn là lòng thương xót đối với những người được chọn.
Chúng ta biết rằng có một cái vô hạn, mà không biết bản chất của nó. Vì chúng ta biết rằng nói các con số là hữu hạn là sai, nên điều đúng là có một sự vô hạn trong con số. Nhưng chúng ta không biết nó là gì. Nói nó chẵn là sai, nói nó lẻ là sai; vì thêm một đơn vị cũng chẳng thể thay đổi bản chất của nó. Thế mà nó là một con số, và mọi con số đều chẵn hoặc lẻ (điều này chắc chắn đúng với mọi con số hữu hạn). Vậy chúng ta có thể biết rõ rằng có một Đức Chúa Trời mà không biết Ngài là gì. Chẳng phải có một chân lý thực hữu sao, khi có biết bao điều không phải là chính chân lý?
Vậy chúng ta biết sự hiện hữu và bản chất của cái hữu hạn, vì chính chúng ta cũng hữu hạn và có quảng tính. Chúng ta biết sự hiện hữu của cái vô hạn, mà không biết bản chất của nó, vì nó có quảng tính như chúng ta, nhưng không có giới hạn như chúng ta. Nhưng chúng ta chẳng biết sự hiện hữu cũng chẳng biết bản chất của Đức Chúa Trời, vì Ngài chẳng có quảng tính cũng chẳng có giới hạn.
Nhưng bởi đức tin, chúng ta biết sự hiện hữu của Ngài; trong sự vinh hiển, chúng ta sẽ biết bản chất của Ngài. Vả, tôi đã chỉ ra rằng chúng ta có thể biết rõ sự hiện hữu của một vật mà không biết bản chất của nó.
Bây giờ chúng ta hãy nói theo ánh sáng tự nhiên.
Nếu có một Đức Chúa Trời, Ngài là Đấng vô cùng không thể hiểu thấu, vì Ngài chẳng có các phần cũng chẳng có giới hạn, nên Ngài chẳng có điểm gì tương đồng với chúng ta. Vậy chúng ta không có khả năng biết Ngài là gì hay Ngài có hiện hữu hay không. Đã như thế, ai dám đứng ra quyết định vấn đề này? Không phải chúng ta, là những kẻ chẳng có điểm gì tương đồng với Ngài.
Vậy ai sẽ trách Cơ Đốc nhân vì họ không thể đưa ra lý do cho niềm tin của mình, khi họ tuyên xưng một đạo mà họ không thể đưa ra lý do? Khi trình bày đạo ấy cho thế gian, họ tuyên bố rằng đó là một sự rồ dại, stultitiam; thế rồi bạn lại than phiền rằng họ không chứng minh nó! Nếu họ chứng minh nó, họ sẽ không giữ lời mình; chính trong việc thiếu bằng chứng mà họ không thiếu lý lẽ. “Phải, nhưng dầu điều này bào chữa cho những người đưa đạo ra như thế, và cất khỏi họ lời trách là trình bày đạo mà không có lý do, nó vẫn không bào chữa cho những người tiếp nhận đạo.” Vậy chúng ta hãy xét điểm này, và nói: “Đức Chúa Trời hiện hữu, hoặc Ngài không hiện hữu.” Nhưng chúng ta sẽ nghiêng về phía nào? Ở đây lý trí chẳng thể quyết định điều gì. Có một vực hỗn mang vô hạn ngăn cách chúng ta. Một trò chơi đang diễn ra ở tận cùng của khoảng cách vô hạn này, nơi sấp hay ngửa sẽ hiện ra. Bạn sẽ đánh cược điều gì? Theo lý trí, bạn chẳng thể làm điều này cũng chẳng thể làm điều kia; theo lý trí, bạn chẳng thể bênh vực mệnh đề nào cả.
Vậy đừng trách là sai lầm những người đã chọn lựa; vì bạn chẳng biết gì về điều đó. “Không, nhưng tôi trách họ vì đã chọn, không phải sự chọn lựa này, mà là đã chọn lựa; vì một lần nữa, cả người chọn sấp lẫn người chọn ngửa đều có lỗi như nhau, cả hai đều sai. Con đường đúng là chẳng đánh cược gì cả.”
Phải; nhưng bạn phải đánh cược. Điều này không tùy ý bạn. Bạn đã lên thuyền rồi. Vậy bạn sẽ chọn bên nào? Chúng ta hãy xem. Vì bạn phải chọn, chúng ta hãy xem điều gì ít liên quan đến bạn nhất. Bạn có hai thứ để mất, cái thật và cái thiện; và hai thứ để đặt cược, lý trí và ý chí của bạn, sự hiểu biết và hạnh phúc của bạn; và bản tính của bạn có hai điều phải tránh, sai lầm và khốn cùng. Lý trí của bạn chẳng bị tổn thương gì hơn khi chọn bên này thay vì bên kia, vì bạn buộc phải chọn. Đó là một điểm đã được giải quyết. Nhưng còn hạnh phúc của bạn? Chúng ta hãy cân nhắc được và mất khi đánh cược rằng Đức Chúa Trời hiện hữu. Chúng ta hãy ước lượng hai cơ may này. Nếu bạn được, bạn được tất cả; nếu bạn mất, bạn chẳng mất gì. Vậy hãy đánh cược, chẳng chút do dự, rằng Ngài hiện hữu.—“Điều đó thật hay. Phải, tôi phải đánh cược; nhưng có lẽ tôi đánh cược quá nhiều.”—Chúng ta hãy xem. Vì cơ may được và mất là ngang nhau, nếu bạn chỉ có hai đời sống để được, thay vì một, bạn vẫn có thể đánh cược. Nhưng nếu có ba đời sống để được, bạn sẽ phải chơi (vì bạn buộc phải chơi), và bạn sẽ thiếu khôn ngoan, khi bị buộc phải chơi, nếu không liều đời sống mình để được ba trong một trò chơi mà cơ may mất và được là ngang nhau. Nhưng ở đây có một cõi đời đời của sự sống và hạnh phúc. Và đã như vậy, nếu có vô số cơ may, mà chỉ một cơ may thuộc về bạn, thì bạn vẫn đúng khi đánh cược một để được hai, và bạn sẽ hành động ngu dại, khi đã buộc phải chơi, nếu từ chối đặt cược một đời sống để được ba trong một trò chơi mà trong vô số cơ may có một cơ may cho bạn, nếu có một sự vô hạn của một đời sống hạnh phúc vô hạn để được. Nhưng ở đây có một sự vô hạn của một đời sống hạnh phúc vô hạn để được, một cơ may được so với một số hữu hạn cơ may mất, và điều bạn đặt cược là hữu hạn. Mọi sự đã được phân định; hễ ở đâu có cái vô hạn và không có vô số cơ may mất so với cơ may được, thì chẳng còn thời gian để do dự, bạn phải đặt cược tất cả. Và vì thế, khi người ta bị buộc phải chơi, người ấy phải từ bỏ lý trí để giữ lấy đời sống mình, thay vì liều nó để được cái lợi vô hạn, là điều có khả năng xảy ra ngang với việc mất sự hư vô.
Vì chẳng ích gì khi nói rằng chúng ta có được hay không là điều không chắc, còn việc chúng ta liều là điều chắc chắn, và rằng khoảng cách vô hạn giữa sự chắc chắn của điều được đặt cược và sự bất định của điều sẽ được thì ngang bằng với điều thiện hữu hạn chắc chắn được đặt cược so với cái vô hạn không chắc chắn. Không phải như vậy, vì mọi người chơi đều đặt cược một điều chắc chắn để được một điều không chắc chắn, thế mà người ấy đặt cược một điều chắc chắn hữu hạn để được một điều không chắc chắn hữu hạn, mà không vi phạm lý trí. Không có một khoảng cách vô hạn giữa sự chắc chắn của điều được đặt cược và sự bất định của điều được; điều đó không đúng. Thật ra, có một sự vô hạn giữa sự chắc chắn được và sự chắc chắn mất. Nhưng sự bất định của điều được tương xứng với sự chắc chắn của điều đặt cược theo tỷ lệ giữa các cơ may được và mất. Do đó, nếu nguy cơ ở bên này nhiều bằng bên kia, thì con đường đúng là chơi ngang nhau; và khi ấy sự chắc chắn của điều đặt cược ngang bằng với sự bất định của điều được, chứ chẳng hề có một khoảng cách vô hạn giữa chúng. Và như vậy, mệnh đề của chúng ta có sức mạnh vô hạn, khi có cái hữu hạn để đặt cược trong một trò chơi mà nguy cơ được và mất là ngang nhau, và có cái vô hạn để được. Điều này có thể chứng minh được; và nếu loài người có khả năng nắm được bất kỳ chân lý nào, thì đây là một chân lý.
“Tôi thú nhận điều đó, tôi thừa nhận điều đó. Nhưng dầu vậy, chẳng có cách nào để nhìn thấy mặt các quân bài sao?”—Có, Kinh Thánh và những điều khác, v.v. “Phải, nhưng tay tôi bị trói và miệng tôi bị bịt; tôi bị buộc phải đánh cược, và tôi không được tự do. Tôi chẳng được buông tha, và tôi được tạo nên thế nào mà tôi không thể tin. Vậy bạn muốn tôi làm gì?”
Đúng vậy. Nhưng ít ra hãy học biết sự bất lực của bạn trong việc tin, vì lý trí đưa bạn đến điều này, thế mà bạn vẫn không thể tin. Vậy hãy cố thuyết phục chính mình, không phải bằng cách gia tăng các bằng chứng về Đức Chúa Trời, mà bằng cách làm giảm bớt những đam mê của bạn. Bạn muốn đạt đến đức tin, mà không biết đường; bạn muốn chữa mình khỏi sự vô tín, và hỏi phương thuốc cho nó. Hãy học nơi những người đã từng bị trói buộc như bạn, và nay đặt cược tất cả những gì họ có. Đó là những người biết con đường mà bạn muốn đi theo, và đã được chữa khỏi một căn bệnh mà bạn muốn được chữa. Hãy đi theo con đường mà họ đã bắt đầu; bằng cách hành động như thể họ tin, dùng nước thánh, xin dâng lễ Misa, v.v. Ngay cả điều này cũng sẽ tự nhiên khiến bạn tin, và làm cùn đi sự sắc sảo của bạn.—“Nhưng đó chính là điều tôi sợ.”—Mà vì sao? Bạn có gì để mất?
Nhưng để chỉ cho bạn thấy rằng điều này dẫn bạn đến đó, thì chính điều này sẽ làm giảm bớt những đam mê, là những hòn đá vấp chân của bạn.
Kết thúc bài luận này.—Vậy, bạn sẽ gặp điều hại gì khi chọn phía này? Bạn sẽ trung tín, ngay thẳng, khiêm nhường, biết ơn, rộng rãi, một người bạn chân thành, chân thật. Chắc chắn bạn sẽ không có những thú vui độc hại ấy, là danh tiếng và xa hoa; nhưng chẳng lẽ bạn sẽ không có những thú vui khác sao? Tôi sẽ nói với bạn rằng nhờ vậy bạn sẽ được lợi ngay trong đời này, và rằng, ở mỗi bước bạn đi trên con đường này, bạn sẽ thấy sự chắc chắn được lớn đến thế, và điều bạn liều thật là hư vô đến thế, đến nỗi sau cùng bạn sẽ nhận ra rằng mình đã đánh cược cho một điều chắc chắn và vô hạn, mà vì điều ấy bạn chẳng phải trả gì cả.
“A! Bài luận này làm tôi say mê, làm tôi mê mẩn,” v.v.
Nếu bài luận này làm bạn hài lòng và có vẻ thuyết phục, thì hãy biết rằng nó được viết bởi một người đã quỳ gối, cả trước lẫn sau khi viết, cầu nguyện với Hữu Thể ấy, là Đấng vô hạn và không có các phần, trước mặt Ngài người ấy dâng hết mọi sự mình có, để bạn cũng dâng trước mặt Ngài hết mọi sự bạn có vì lợi ích của chính bạn và vì sự vinh hiển của Ngài, hầu cho sức mạnh được ban cho sự hèn mọn.
234
Nếu chúng ta không được hành động trừ khi dựa trên một điều chắc chắn, thì chúng ta không nên hành động vì đạo, vì đạo không chắc chắn. Nhưng biết bao việc chúng ta làm dựa trên một điều không chắc chắn, những chuyến đi biển, những trận chiến! Vậy tôi nói rằng chúng ta chẳng nên làm gì cả, vì chẳng có gì là chắc chắn, và rằng trong đạo có nhiều sự chắc chắn hơn là việc chúng ta có thấy được ngày mai hay không; vì không chắc rằng chúng ta sẽ thấy ngày mai, và chắc chắn là có thể chúng ta sẽ không thấy nó. Chúng ta không thể nói như vậy về đạo. Không chắc rằng đạo là thật; nhưng ai dám nói rằng chắc chắn có thể đạo không thật? Vậy khi chúng ta làm việc cho ngày mai, và như thế là dựa trên một điều không chắc chắn, chúng ta hành động hợp lý; vì chúng ta nên làm việc cho một điều không chắc chắn theo lý thuyết về may rủi đã được chứng minh ở trên.
Thánh Augustine đã thấy rằng chúng ta làm việc cho một điều không chắc chắn, trên biển, trong trận chiến, v.v. Nhưng ông đã không thấy lý thuyết về may rủi chứng minh rằng chúng ta nên làm như vậy. Montaigne đã thấy rằng chúng ta bực mình trước một kẻ ngốc, và rằng thói quen có quyền năng trên mọi sự; nhưng ông đã không thấy nguyên do của hiệu quả này.
Tất cả những người này đã thấy các hiệu quả, nhưng họ đã không thấy các nguyên nhân. So với những người đã khám phá ra các nguyên nhân, họ giống như những người chỉ có mắt so với những người có trí tuệ. Vì các hiệu quả có thể nhận biết bằng giác quan, còn các nguyên nhân chỉ trí tuệ mới thấy được. Và dầu những hiệu quả này được trí óc nhìn thấy, thì trí óc ấy, so với trí óc thấy được các nguyên nhân, cũng giống như các giác quan của thân thể so với trí tuệ.
235
Rem viderunt, causam non viderunt.
236
Theo lý thuyết về may rủi, bạn nên chịu khó tìm kiếm chân lý; vì nếu bạn chết mà không thờ phượng Nguyên Nhân Chân Thật, thì bạn hư mất.—“Nhưng,” bạn nói, “nếu Ngài muốn tôi thờ phượng Ngài, thì Ngài đã để lại cho tôi những dấu hiệu về ý muốn của Ngài.”—Ngài đã làm như vậy; nhưng bạn bỏ qua chúng. Vậy hãy tìm kiếm chúng; điều đó thật đáng công.
237
Các cơ may.—Chúng ta phải sống trong thế gian theo những cách khác nhau, tùy theo những giả định khác nhau này: (1) rằng chúng ta có thể ở lại đây mãi mãi; (2) rằng chắc chắn chúng ta sẽ không ở lại đây lâu, và không chắc chúng ta sẽ còn ở lại đây một giờ. Giả định sau cùng này là thân phận của chúng ta.
238
Vậy ngoài những phiền muộn chắc chắn, bạn còn hứa với tôi điều gì, ngoài mười năm của lòng yêu mình (vì mười năm là cơ may), để ra sức làm vừa lòng người ta mà chẳng thành công?
239
Phản bác.—Những ai hy vọng được cứu rỗi thì hạnh phúc đến mức ấy; nhưng họ có nỗi sợ địa ngục làm đối trọng.
Trả lời.—Ai có nhiều lý do nhất để sợ địa ngục: người không biết có địa ngục hay không, và chắc chắn bị đoán phạt nếu có địa ngục; hay người chắc chắn tin rằng có địa ngục, và hy vọng được cứu nếu có địa ngục?
240
“Tôi hẳn đã sớm từ bỏ thú vui,” họ nói, “nếu tôi có đức tin.” Phần tôi, tôi nói với bạn: “Bạn hẳn đã sớm có đức tin, nếu bạn từ bỏ thú vui.” Vậy, chính bạn phải bắt đầu. Nếu tôi có thể, tôi sẽ ban cho bạn đức tin. Tôi không thể làm điều đó, và vì thế cũng không thể thử xem điều bạn nói có thật không. Nhưng bạn hoàn toàn có thể từ bỏ thú vui, và thử xem điều tôi nói có thật không.
241
Trật tự.—Tôi sẽ sợ hơn nhiều việc mình lầm, rồi thấy rằng Cơ Đốc giáo là thật, hơn là việc mình không lầm khi tin rằng đạo ấy là thật.