Chương 2 · 1 giờ 37 phút đọc · 2 giờ 5 phút nghe
Sự Khốn Cùng Của Con Người Không Có Đức Chúa Trời
60
Phần thứ nhất: Sự khốn cùng của con người không có Đức Chúa Trời.
Phần thứ hai: Hạnh phúc của con người có Đức Chúa Trời.
Hoặc, Phần thứ nhất: Rằng bản tính đã bại hoại. Được chứng minh bởi chính bản tính.
Phần thứ hai: Rằng có một Đấng Cứu Chuộc. Được chứng minh bởi Kinh Thánh.
61
Trật tự.—Lẽ ra tôi có thể trình bày bài luận này theo một trật tự như sau: chỉ ra sự hư không của mọi địa vị con người, chỉ ra sự hư không của những đời sống bình thường, rồi đến sự hư không của những đời sống triết học, của phái hoài nghi, phái Khắc Kỷ; nhưng như thế trật tự sẽ không được giữ. Tôi biết đôi chút trật tự ấy là gì, và biết có ít người hiểu được nó biết bao. Không một khoa học nào của loài người có thể giữ được nó. Thánh Thomas đã không giữ được nó. Toán học giữ được nó, nhưng toán học vô dụng vì độ sâu của nó.
62
Lời tựa cho phần thứ nhất.—Nói về những người đã bàn đến sự hiểu biết về chính mình; về những sự phân chia của Charron, vốn làm chúng ta buồn bã và mệt mỏi; về sự lộn xộn của Montaigne; rằng ông biết rõ mình thiếu phương pháp, và đã tránh né điều đó bằng cách nhảy từ đề tài này sang đề tài khác; rằng ông tìm cách chạy theo thời thượng.
Cái dự định điên rồ của ông là tự mô tả chính mình! Và điều này không phải tình cờ hay trái với các châm ngôn của ông, vì ai cũng có lúc lầm lỗi, mà chính là theo các châm ngôn ấy, và theo ý định đầu tiên và chủ yếu. Vì nói những điều ngớ ngẩn do tình cờ và do yếu đuối là một sự bất hạnh thường tình; nhưng cố ý nói ra những điều ấy thì không thể chịu nổi, và nói những điều như thế ...
63
Montaigne.—Những khuyết điểm của Montaigne rất lớn. Những lời dâm dật; điều này thật tệ, bất chấp tiểu thư de Gournay. Cả tin; những người không có mắt. Dốt nát; phép cầu phương hình tròn, một thế giới lớn hơn. Những ý kiến của ông về sự tự tử, về cái chết. Ông gợi ra một thái độ thờ ơ đối với sự cứu rỗi, không sợ hãi và không ăn năn. Vì sách của ông không được viết với mục đích tôn giáo, ông không buộc phải nhắc đến đạo; nhưng bổn phận của chúng ta luôn luôn là không làm cho người ta quay lưng lại với đạo. Người ta có thể bỏ qua cho những ý kiến khá phóng túng và buông thả của ông về một số mối quan hệ trong đời sống (730,231); nhưng không thể bỏ qua những quan điểm hoàn toàn ngoại đạo của ông về cái chết, vì một người phải từ bỏ hẳn lòng mộ đạo nếu ít ra người ấy không muốn chết như một Cơ Đốc nhân. Thế mà, suốt cả cuốn sách, quan niệm duy nhất của ông về cái chết là một quan niệm hèn nhát và ủy mị.
64
Không phải trong Montaigne, mà trong chính tôi, tôi tìm thấy tất cả những gì tôi thấy nơi ông.
65
Điều tốt có trong Montaigne hẳn chỉ đạt được một cách khó nhọc. Điều xấu trong ông, ý tôi là ngoài phần đạo đức của ông, lẽ ra có thể sửa ngay trong khoảnh khắc, nếu có người cho ông biết rằng ông quá coi trọng những chuyện vặt vãnh và nói quá nhiều về bản thân.
66
Người ta phải biết chính mình. Nếu điều này không giúp khám phá chân lý, thì ít ra nó cũng là một quy tắc sống, và không có gì tốt hơn thế.
67
Sự hư không của các khoa học.—Khoa học vật lý sẽ không an ủi tôi về sự thiếu hiểu biết đạo đức trong lúc hoạn nạn. Nhưng khoa đạo đức học sẽ luôn an ủi tôi về sự thiếu hiểu biết các khoa học vật lý.
68
Người ta chẳng bao giờ được dạy để làm người lịch thiệp, nhưng được dạy mọi điều khác; thế mà họ chẳng bao giờ tự hào về phần còn lại trong kiến thức của mình bằng việc biết cách làm người lịch thiệp. Họ chỉ tự hào về việc biết đúng một điều mà họ không biết.
69
Những sự vô cùng, khoảng giữa.—Khi chúng ta đọc quá nhanh hoặc quá chậm, chúng ta chẳng hiểu gì cả.
70
Thiên nhiên ...—[Thiên nhiên đã đặt chúng ta vào chính giữa khéo đến nỗi, nếu chúng ta thay đổi một bên của cán cân, chúng ta cũng thay đổi bên kia. Tôi hành động. +Ta zoa trechei.+ Điều này khiến tôi tin rằng các lò xo trong bộ óc chúng ta được điều chỉnh sao cho ai chạm vào một cái cũng chạm vào cái đối nghịch của nó.]
71
Quá nhiều và quá ít rượu. Đừng cho người ấy chút nào, người ấy không thể tìm ra chân lý; cho người ấy quá nhiều, cũng vậy.
72
Sự bất tương xứng của con người.—[Đây là chỗ mà sự hiểu biết bẩm sinh của chúng ta dẫn chúng ta đến. Nếu điều ấy không đúng, thì trong con người chẳng có chân lý nào; còn nếu điều ấy đúng, con người tìm thấy trong đó lý do lớn để hạ mình, vì buộc phải tự hạ mình theo cách này hay cách khác. Và vì con người không thể tồn tại mà không có sự hiểu biết này, tôi mong rằng, trước khi đi vào những cuộc khảo cứu sâu hơn về thiên nhiên, con người hãy suy xét thiên nhiên một cách vừa nghiêm túc vừa thong thả, hãy suy ngẫm về chính mình nữa, và khi biết có sự tương xứng nào....] Vậy hãy để con người chiêm ngưỡng toàn thể thiên nhiên trong vẻ uy nghi trọn vẹn và hùng vĩ của nó, và hãy rời mắt khỏi những vật thấp kém vây quanh mình. Hãy để con người nhìn ngắm ánh sáng rực rỡ kia, được đặt như một ngọn đèn đời đời để soi sáng vũ trụ; hãy để trái đất hiện ra trước mắt con người như một điểm nhỏ so với vòng tròn mênh mông mà mặt trời vạch ra; và hãy để con người kinh ngạc trước sự thật rằng chính vòng tròn mênh mông ấy cũng chỉ là một điểm rất nhỏ so với vòng tròn mà các vì sao vạch ra khi xoay quanh bầu trời. Nhưng nếu tầm nhìn của chúng ta dừng lại ở đó, hãy để trí tưởng tượng của chúng ta vượt qua xa hơn; trí tưởng tượng sẽ cạn kiệt sức hình dung trước khi thiên nhiên cạn kiệt chất liệu để hình dung. Toàn bộ thế giới hữu hình chỉ là một nguyên tử không thể nhận thấy trong lòng bao la của thiên nhiên. Không ý niệm nào đến gần được nó. Chúng ta có thể nới rộng các quan niệm của mình vượt khỏi mọi không gian có thể tưởng tượng; chúng ta cũng chỉ tạo ra những nguyên tử so với thực tại của vạn vật. Đó là một khối cầu vô hạn, có tâm ở khắp mọi nơi và chu vi chẳng ở nơi nào. Tóm lại, đó là dấu hiệu khả giác lớn nhất về quyền năng toàn năng của Đức Chúa Trời, khi trí tưởng tượng lạc mất chính mình trong ý nghĩ ấy.
Trở về với chính mình, con người hãy suy xét mình là gì so với mọi sự hiện hữu; hãy xem mình như bị lạc trong góc hẻo lánh này của thiên nhiên; và từ cái xà lim nhỏ bé nơi mình đang trú ngụ, ý tôi là vũ trụ, hãy đánh giá đúng giá trị thật của trái đất, các vương quốc, các thành phố, và chính mình. Một con người là gì trong cõi Vô Cùng?
Nhưng để cho con người thấy một điều kỳ diệu khác cũng đáng kinh ngạc không kém, hãy để con người xem xét những vật tinh vi nhất mà mình biết. Hãy đưa cho con người một con mạt, với thân hình bé tí và những bộ phận còn bé hơn gấp bội, những chi với các khớp, những mạch máu trong các chi, máu trong các mạch, các thể dịch trong máu, những giọt trong các thể dịch, hơi nước trong những giọt. Khi phân chia những thứ sau cùng này thêm nữa, hãy để con người vận dụng đến cạn kiệt sức hình dung của mình, và hãy để vật sau cùng mà con người có thể đạt tới giờ đây là đối tượng của bài luận chúng ta. Có lẽ con người sẽ nghĩ rằng đây là điểm nhỏ nhất trong thiên nhiên. Tôi sẽ cho con người thấy trong đó một vực thẳm mới. Tôi sẽ vẽ cho con người thấy không chỉ vũ trụ hữu hình, mà cả tất cả những gì con người có thể hình dung về sự bao la của thiên nhiên trong lòng nguyên tử thu nhỏ này. Hãy để con người thấy trong đó vô số vũ trụ, mỗi vũ trụ có bầu trời của nó, các hành tinh của nó, trái đất của nó, theo cùng một tỉ lệ như trong thế giới hữu hình; trên mỗi trái đất có các loài vật, và nơi những con mạt sau cùng, con người sẽ lại tìm thấy tất cả những gì con mạt đầu tiên có, và trong những con khác nữa vẫn tìm thấy cùng một điều ấy, không cùng tận và không ngừng nghỉ. Hãy để con người lạc mình trong những điều kỳ diệu đáng kinh ngạc vì sự nhỏ bé của chúng chẳng kém những điều kia vì sự bao la. Vì ai lại không sửng sốt trước sự thật rằng thân thể chúng ta, mới đây còn không thể nhận thấy trong vũ trụ, mà chính vũ trụ cũng không thể nhận thấy trong lòng toàn thể, giờ đây lại là một người khổng lồ, một thế giới, hay đúng hơn là một toàn thể, so với cõi hư vô mà chúng ta không thể vươn tới? Ai nhìn chính mình dưới ánh sáng này sẽ sợ hãi chính mình, và khi nhận thấy mình được nâng đỡ trong thân thể mà thiên nhiên ban cho, giữa hai vực thẳm của Vô Cùng và Hư Vô, sẽ run rẩy trước cảnh tượng những điều kỳ diệu ấy; và tôi nghĩ rằng, khi sự tò mò chuyển thành sự thán phục, người ấy sẽ sẵn lòng chiêm ngưỡng chúng trong im lặng hơn là xem xét chúng với sự tự phụ.
Vì thật ra con người là gì trong thiên nhiên? Một Hư Vô so với Vô Cùng, một Toàn Thể so với Hư Vô, một khoảng giữa giữa không gì cả và tất cả. Vì con người cách xa vô hạn việc thấu hiểu các cực điểm, nên cùng đích của vạn vật và khởi nguyên của chúng bị giấu kín khỏi con người một cách vô vọng trong một bí mật không thể xuyên thấu; con người cũng không có khả năng thấy được Hư Vô mà từ đó mình được tạo nên, lẫn Vô Cùng mà trong đó mình bị nuốt chửng.
Vậy con người sẽ làm gì, ngoài việc nhận thấy dáng vẻ bề ngoài của khoảng giữa của vạn vật, trong một nỗi tuyệt vọng đời đời không bao giờ biết được khởi nguyên hay cùng đích của chúng? Mọi vật đều phát xuất từ Hư Vô, và được mang về phía Vô Cùng. Ai sẽ theo dõi được những tiến trình kỳ diệu này? Đấng Tác Thành của những điều kỳ diệu này hiểu được chúng. Không ai khác có thể hiểu.
Vì không chiêm ngưỡng những sự Vô Cùng này, người ta đã hấp tấp lao vào việc khảo sát thiên nhiên, như thể họ có chút tương xứng nào đó với thiên nhiên. Thật lạ lùng khi họ đã muốn hiểu khởi nguyên của vạn vật, và từ đó đạt đến sự hiểu biết về toàn thể, với một sự tự phụ vô hạn như chính đối tượng của họ. Vì chắc chắn ý định này không thể hình thành mà không có sự tự phụ, hoặc không có một khả năng vô hạn như thiên nhiên.
Nếu được hiểu biết đầy đủ, chúng ta hiểu rằng, vì thiên nhiên đã khắc hình ảnh của mình và hình ảnh của Đấng Tác Thành mình trên mọi vật, nên hầu hết mọi vật đều dự phần vào sự vô hạn kép của thiên nhiên. Vì thế chúng ta thấy rằng mọi khoa học đều vô hạn về phạm vi khảo cứu. Vì ai nghi ngờ rằng hình học, chẳng hạn, có một sự vô hạn vô hạn những bài toán cần giải? Các khoa học cũng vô hạn về số lượng và sự tinh tế của các tiền đề; vì rõ ràng những tiền đề được nêu ra như là sau cùng thì không tự đứng vững được, mà dựa trên những tiền đề khác, và những tiền đề này lại có những tiền đề khác làm chỗ dựa, nên không cho phép có điểm kết thúc. Nhưng chúng ta coi một số tiền đề là sau cùng đối với lý trí, cũng giống như đối với các vật thể vật chất, chúng ta gọi điểm mà vượt quá đó các giác quan của chúng ta không còn nhận thấy được gì nữa là một điểm không thể phân chia, mặc dù theo bản chất của nó, nó có thể phân chia đến vô hạn.
Trong hai sự Vô Cùng này của khoa học, sự vô cùng về độ lớn là dễ nhận thấy nhất, và vì thế có vài người đã tự cho là biết hết mọi sự. Democritus nói: “Tôi sẽ nói về toàn thể.”
Nhưng sự vô cùng nhỏ là điều ít hiển nhiên nhất. Các triết gia thường tự cho là đã đạt đến nó hơn nhiều, và chính ở đây tất cả họ đều vấp ngã. Điều này đã sinh ra những nhan đề quen thuộc như Các Nguyên Lý Đầu Tiên, Các Nguyên Lý Của Triết Học, và những nhan đề tương tự, thực chất cũng phô trương, dù bề ngoài không vậy, như nhan đề làm chói mắt chúng ta kia, De omni scibili.
Tự nhiên chúng ta tin rằng mình có khả năng đạt đến trung tâm của vạn vật hơn nhiều so với việc bao quát được chu vi của chúng. Tầm rộng hữu hình của thế giới vượt quá chúng ta một cách hiển nhiên; nhưng vì chúng ta vượt quá những vật nhỏ, chúng ta nghĩ mình có khả năng hiểu biết chúng hơn. Thế nhưng để đạt tới Hư Vô, chúng ta cần khả năng không kém gì để đạt tới Toàn Thể. Cả hai đều đòi hỏi khả năng vô hạn, và tôi thấy dường như ai đã hiểu được những nguyên lý tối hậu của hữu thể thì cũng có thể đạt đến sự hiểu biết về Vô Cùng. Điều này tùy thuộc điều kia, và điều này dẫn đến điều kia. Những cực điểm này gặp nhau và hợp lại vì sức mạnh của khoảng cách, và tìm thấy nhau trong Đức Chúa Trời, và chỉ trong Đức Chúa Trời mà thôi.
Vậy chúng ta hãy biết tầm mức của mình; chúng ta là một cái gì đó, và chúng ta không phải là tất cả. Bản chất sự hiện hữu của chúng ta che giấu khỏi chúng ta sự hiểu biết về những khởi nguyên đầu tiên vốn sinh ra từ Hư Vô; và sự nhỏ bé của hữu thể chúng ta che khuất khỏi chúng ta cái nhìn về Vô Cùng.
Trí năng của chúng ta giữ cùng một vị trí trong thế giới tư tưởng như thân thể chúng ta chiếm giữ trong khoảng bao la của thiên nhiên.
Bị giới hạn về mọi mặt như chúng ta, trạng thái giữ khoảng giữa giữa hai cực điểm này hiện diện trong mọi sự bất lực của chúng ta. Các giác quan của chúng ta không nhận thấy cực điểm nào. Âm thanh quá lớn làm chúng ta điếc tai; ánh sáng quá nhiều làm chúng ta chói mắt; khoảng cách quá xa hay quá gần cản trở tầm nhìn của chúng ta. Bài luận quá dài hay quá ngắn đều dễ thành tối nghĩa; quá nhiều chân lý làm chúng ta tê liệt (tôi biết có người không thể hiểu rằng lấy bốn từ không thì còn lại không). Các nguyên lý đầu tiên quá hiển nhiên đối với chúng ta; quá nhiều khoái lạc làm chúng ta khó chịu. Quá nhiều hòa âm làm khó chịu trong âm nhạc; quá nhiều ân huệ làm chúng ta bực bội; chúng ta muốn có đủ phương tiện để trả nợ vượt mức. Beneficia eo usque laeta sunt dum videntur exsolvi posse; ubi multum antevenere, pro gratia odium redditur. Chúng ta không cảm thấy cái nóng cực độ lẫn cái lạnh cực độ. Những tính chất thái quá có hại cho chúng ta và không thể nhận thấy bằng giác quan; chúng ta không cảm nhận mà phải chịu đựng chúng. Tuổi quá trẻ và tuổi quá già đều cản trở trí óc, cũng như sự giáo dục quá nhiều và quá ít. Tóm lại, các cực điểm đối với chúng ta như thể không có, và chúng ta cũng chẳng nằm trong tầm để ý của chúng. Chúng thoát khỏi chúng ta, hoặc chúng ta thoát khỏi chúng.
Đây là tình trạng thật của chúng ta; đây là điều khiến chúng ta không có khả năng đạt tới sự hiểu biết chắc chắn, cũng như không thể rơi vào sự dốt nát tuyệt đối. Chúng ta lênh đênh trong một khối cầu mênh mông, mãi mãi trôi giạt trong sự bất định, bị xô đẩy từ đầu này sang đầu kia. Khi chúng ta nghĩ có thể bám vào một điểm nào đó và neo chặt vào đó, nó lại lung lay và rời bỏ chúng ta; và nếu chúng ta đuổi theo nó, nó thoát khỏi tầm tay chúng ta, lướt qua chúng ta, và biến mất mãi mãi. Chẳng có gì dừng lại chờ chúng ta. Đây là tình trạng tự nhiên của chúng ta, thế nhưng lại trái ngược nhất với khuynh hướng của chúng ta; chúng ta cháy bỏng khát khao tìm được nền đất vững chắc và một nền móng tối hậu chắc chắn để trên đó xây một ngọn tháp vươn tới Vô Cùng. Nhưng toàn bộ nền móng của chúng ta rạn nứt, và đất mở ra những vực thẳm.
Vậy chúng ta đừng tìm kiếm sự chắc chắn và sự ổn định. Lý trí của chúng ta luôn bị lừa dối bởi những bóng hình chập chờn; không gì có thể cố định cái hữu hạn giữa hai sự Vô Cùng, vốn vừa bao bọc vừa lẩn tránh nó.
Nếu điều này được hiểu rõ, tôi nghĩ chúng ta sẽ được yên nghỉ, mỗi người trong tình trạng mà thiên nhiên đã đặt mình vào. Vì khối cầu đã rơi vào phần chúng ta này luôn cách xa cả hai cực điểm, thì việc con người có thêm chút hiểu biết về vũ trụ có quan trọng gì? Nếu có, con người cũng chỉ lên cao thêm một chút. Chẳng phải con người luôn cách xa cùng đích vô hạn sao, và chẳng phải thời gian đời sống chúng ta cũng cách xa cõi đời đời như thế, dù nó có kéo dài thêm mười năm nữa?
So với những sự Vô Cùng này, mọi cái hữu hạn đều ngang nhau, và tôi không thấy lý do gì để chú tâm trí tưởng tượng của chúng ta vào cái này hơn cái kia. Sự so sánh duy nhất mà chúng ta làm giữa chính mình với cái hữu hạn khiến chúng ta đau lòng.
Nếu con người lấy chính mình làm đối tượng nghiên cứu đầu tiên, con người sẽ thấy mình bất lực đến mức nào trong việc đi xa hơn. Làm sao một phần có thể biết được toàn thể? Nhưng có lẽ con người có thể mong ước biết ít nhất những phần mà mình có chút tương xứng. Nhưng các phần của thế giới đều liên quan và gắn kết với nhau đến nỗi tôi tin rằng không thể biết phần này mà không biết phần kia và không biết toàn thể.
Chẳng hạn, con người liên quan đến mọi thứ mình biết. Con người cần một nơi để cư ngụ, thời gian để sống qua, sự chuyển động để sống, các nguyên tố để cấu thành mình, hơi ấm và thức ăn để nuôi dưỡng mình, không khí để thở. Con người thấy ánh sáng; con người cảm nhận các vật thể; tóm lại, con người ở trong một mối liên kết lệ thuộc với mọi vật. Vậy để biết con người, cần phải biết vì sao con người cần không khí để sống, và để biết không khí, chúng ta phải biết nó liên quan thế nào đến sự sống của con người, v.v. Ngọn lửa không thể tồn tại mà không có không khí; vì thế để hiểu cái này, chúng ta phải hiểu cái kia.
Vậy vì mọi vật đều là nguyên nhân và kết quả, lệ thuộc và nâng đỡ, gián tiếp và trực tiếp, và tất cả được giữ lại với nhau bởi một sợi xích tự nhiên dù không thể nhận thấy, nối kết những vật xa cách nhất và khác biệt nhất, nên tôi cho rằng việc biết các phần mà không biết toàn thể cũng bất khả như việc biết toàn thể mà không biết chi tiết từng phần.
[Sự đời đời của vạn vật tự nơi chính nó hay trong Đức Chúa Trời cũng hẳn phải làm sững sờ thời gian ngắn ngủi của chúng ta. Sự bất động cố định và bền vững của thiên nhiên, so với sự thay đổi liên tục diễn ra trong chúng ta, hẳn cũng có cùng hiệu quả ấy.]
Và điều làm cho sự bất lực của chúng ta trong việc hiểu biết vạn vật trở nên trọn vẹn, là sự thật rằng vạn vật thì đơn nhất, còn chúng ta được cấu thành bởi hai bản chất đối nghịch, khác loại nhau, là linh hồn và thân thể. Vì không thể nào phần lý tính của chúng ta lại không thuộc về tinh thần; và nếu có ai cho rằng chúng ta chỉ đơn thuần là vật chất, thì điều này còn loại trừ chúng ta khỏi sự hiểu biết về vạn vật hơn nhiều, vì chẳng có gì khó quan niệm bằng việc nói rằng vật chất tự biết chính nó. Không thể nào tưởng tượng được làm sao vật chất lại tự biết chính nó.
Vậy nếu chúng ta chỉ đơn thuần là vật chất, chúng ta chẳng thể biết gì cả; còn nếu chúng ta được cấu thành bởi tâm trí và vật chất, chúng ta không thể biết cách trọn vẹn những vật đơn nhất, dù thuộc tinh thần hay thuộc vật chất. Vì thế mà hầu hết các triết gia đều có những ý niệm lẫn lộn về vạn vật, nói về những vật thuộc vật chất bằng những từ ngữ của tinh thần, và về những điều thuộc tinh thần bằng những từ ngữ của vật chất. Vì họ mạnh dạn nói rằng các vật thể có khuynh hướng rơi xuống, rằng chúng tìm về tâm của chúng, rằng chúng trốn tránh sự hủy diệt, rằng chúng sợ khoảng chân không, rằng chúng có những khuynh hướng, những thiện cảm, những ác cảm, mà tất cả những thuộc tính ấy chỉ thuộc về tâm trí. Và khi nói về các tâm trí, họ xem chúng như ở trong một nơi chốn, và gán cho chúng sự di chuyển từ nơi này sang nơi khác; và đây là những tính chất chỉ thuộc về các vật thể.
Thay vì tiếp nhận ý niệm về những điều này trong sự tinh tuyền của chúng, chúng ta tô màu chúng bằng những tính chất của chính mình, và đóng dấu hữu thể phức hợp của mình lên mọi vật đơn nhất mà chúng ta chiêm ngắm.
Khi thấy chúng ta cấu thành mọi vật bằng tâm trí và thân thể, ai lại không nghĩ rằng sự pha trộn này hẳn hoàn toàn dễ hiểu đối với chúng ta? Thế nhưng đó lại chính là điều chúng ta ít hiểu nhất. Đối với chính mình, con người là đối tượng kỳ diệu nhất trong thiên nhiên; vì con người không thể quan niệm được thân thể là gì, càng không thể quan niệm tâm trí là gì, và khó quan niệm nhất là làm sao một thân thể lại có thể kết hợp với một tâm trí. Đây là tột điểm của những khó khăn của con người, thế nhưng đó lại chính là bản thể của con người. Modus quo corporibus adhaerent spiritus comprehendi ab hominibus non potest, et hoc tamen homo est. Cuối cùng, để hoàn tất bằng chứng về sự yếu đuối của chúng ta, tôi sẽ kết thúc bằng hai nhận định này....
73
[Nhưng có lẽ đề tài này vượt quá khả năng của lý trí. Vậy chúng ta hãy xem xét những lời giải đáp của lý trí cho những vấn đề nằm trong khả năng của nó. Nếu có điều gì mà chính quyền lợi của lý trí hẳn đã khiến nó chuyên tâm nghiêm túc nhất, thì đó là việc tìm hiểu điều thiện tối thượng của chính nó. Vậy chúng ta hãy xem những linh hồn mạnh mẽ và sáng suốt này đã đặt điều ấy ở đâu, và họ có đồng ý với nhau không.
Người này nói điều thiện tối thượng ở trong đức hạnh, người khác trong khoái lạc, người khác trong sự hiểu biết về thiên nhiên, người khác trong chân lý, Felix qui potuit rerum cognoscere causas, người khác trong sự dốt nát hoàn toàn, người khác trong sự biếng nhác, những người khác trong việc coi thường vẻ bề ngoài, người khác trong việc không kinh ngạc trước điều gì, nihil admirari prope res una quae possit facere et servare beatum, và những người hoài nghi chân chính thì trong sự thờ ơ, sự nghi ngờ và sự lưỡng lự triền miên của họ, còn những người khác, khôn ngoan hơn, nghĩ rằng sẽ tìm được một định nghĩa tốt hơn. Chúng ta thật mãn nguyện lắm.
Chuyển đến sau phần các luật lệ, đặt vào đề mục tiếp theo.
Chúng ta phải xem thứ triết học tốt đẹp này có thu được điều gì chắc chắn sau một sự nghiên cứu lâu dài và chuyên chú đến thế hay không; có lẽ ít ra linh hồn sẽ biết được chính nó. Chúng ta hãy nghe những bậc chủ tể của thế giới nói về đề tài này. Họ đã nghĩ gì về bản thể của linh hồn? 394. Họ có may mắn hơn trong việc xác định chỗ ở của linh hồn không? 395. Họ đã khám phá được gì về nguồn gốc, thời gian tồn tại và sự ra đi của linh hồn? 399.
Vậy phải chăng linh hồn là một đề tài quá cao quý đối với ánh sáng yếu ớt của họ? Thế thì chúng ta hãy hạ linh hồn xuống ngang vật chất và xem linh hồn có biết chính thân thể mà nó làm cho sống động được làm bằng gì không, cũng như những thân thể khác mà nó chiêm ngắm và di chuyển theo ý muốn. Những nhà giáo điều vĩ đại kia, những người chẳng dốt nát điều gì, đã biết được gì về vấn đề này? Harum sententiarum, 393.
Điều này hẳn đã đủ, nếu lý trí biết điều phải lẽ. Lý trí đủ phải lẽ để thừa nhận rằng mình đã không tìm được điều gì bền vững, nhưng vẫn chưa tuyệt vọng trong việc đạt tới điều ấy; lý trí vẫn hăng hái như xưa trong cuộc tìm kiếm này, và tin chắc rằng mình có bên trong những năng lực cần thiết cho cuộc chinh phục này. Vậy chúng ta phải kết luận, và sau khi đã xem xét các năng lực của lý trí qua những hiệu quả của chúng, hãy quan sát chính bản thân chúng, và xem lý trí có một bản chất và một sức nắm bắt có khả năng nắm giữ chân lý hay không.]
74
Một lá thư Về Sự Rồ Dại Của Tri Thức Và Triết Học Loài Người.
Lá thư này đặt trước phần Sự tiêu khiển.
Felix qui potuit ... Nihil admirari.
280 loại điều thiện tối thượng trong Montaigne.
75
Phần I, 1, 2, ch. 1, mục 4.
[Thuyết cái nhiên.—Sẽ không khó gì để hạ vấn đề xuống một bậc thấp hơn, và làm cho nó có vẻ lố bịch. Bắt đầu từ chính khởi điểm.] Còn gì phi lý hơn việc nói rằng những vật vô tri có những đam mê, những nỗi sợ hãi, những mối căm ghét—rằng những vật không có cảm giác, vô tri và không có khả năng sống, lại có những đam mê đòi hỏi ít nhất một linh hồn có cảm giác để cảm nhận chúng, hơn thế nữa, rằng đối tượng khiến chúng kinh sợ là khoảng chân không? Có gì trong khoảng chân không có thể làm chúng sợ hãi? Không gì nông cạn và lố bịch hơn thế. Chưa hết; người ta còn nói rằng tự trong chúng có một nguồn chuyển động để trốn tránh khoảng chân không. Chúng có tay, có chân, có cơ bắp, có dây thần kinh sao?
76
Viết chống lại những người đã nghiên cứu khoa học quá sâu: Descartes.
77
Tôi không thể tha thứ cho Descartes. Trong toàn bộ triết học của mình, ông hẳn rất sẵn lòng bỏ qua Đức Chúa Trời. Nhưng ông buộc phải để Ngài búng nhẹ một cái cho thế giới chuyển động; ngoài điều đó ra, ông chẳng cần đến Đức Chúa Trời nữa.
78
Descartes vô dụng và không chắc chắn.
79
[Descartes.—Chúng ta phải nói một cách tóm lược: “Điều này được tạo nên bởi hình dạng và chuyển động,” vì điều đó đúng. Nhưng nói rõ những thứ ấy là gì, và lắp ráp nên cỗ máy, thì thật lố bịch. Vì điều đó vô dụng, không chắc chắn và khổ nhọc. Và dù điều đó có đúng, chúng ta cũng không nghĩ rằng cả triết học đáng giá một giờ khổ nhọc.]
80
Vì sao một người què không làm chúng ta khó chịu, còn một kẻ ngu lại làm? Vì người què nhận ra rằng chúng ta đi thẳng, còn kẻ ngu thì khẳng định rằng chính chúng ta mới là kẻ ngớ ngẩn; nếu không phải vậy, chúng ta sẽ cảm thấy thương hại chứ không giận dữ.
Epictetus còn hỏi mạnh mẽ hơn: “Vì sao chúng ta không giận khi bị bảo rằng mình bị đau đầu, mà lại giận khi bị bảo rằng mình lý luận kém, hay chọn lựa sai?” Lý do là chúng ta hoàn toàn chắc chắn rằng mình không bị đau đầu, hay không bị què, nhưng chúng ta không chắc chắn đến thế rằng mình chọn lựa đúng. Vậy vì sự chắc chắn của chúng ta chỉ đến từ việc chúng ta nhìn bằng trọn tầm mắt của mình, nên chúng ta rơi vào sự lưỡng lự và ngỡ ngàng khi một người khác, cũng nhìn bằng trọn tầm mắt của họ, lại thấy điều ngược lại, và càng hơn thế khi hàng nghìn người khác chế nhạo sự chọn lựa của chúng ta. Vì chúng ta phải đặt ánh sáng của riêng mình lên trên ánh sáng của biết bao người khác, và điều đó thật táo bạo và khó khăn. Không bao giờ có sự mâu thuẫn này trong cảm nghĩ đối với một người què.
81
Trí óc tự nhiên có khuynh hướng tin, và ý chí tự nhiên có khuynh hướng yêu; đến nỗi, khi thiếu những đối tượng chân thật, chúng phải bám vào những đối tượng giả dối.
82
Trí tưởng tượng.—Đó là phần lừa dối trong con người, là bà chủ của sự lầm lạc và giả dối, càng lừa dối hơn vì không phải lúc nào nó cũng lừa dối; vì nó sẽ là một quy tắc không thể sai lầm của chân lý, nếu nó là một quy tắc không thể sai lầm của sự giả dối. Nhưng vì phần lớn là giả dối, nó không để lộ dấu hiệu nào về bản chất của mình, mà in cùng một dấu ấn lên cả điều thật lẫn điều giả.
Tôi không nói về những kẻ ngu, tôi nói về những người khôn ngoan nhất; và chính giữa vòng họ mà trí tưởng tượng có tài thuyết phục lớn lao. Lý trí phản đối cũng vô ích; nó không thể định đúng giá trị của sự vật.
Quyền lực kiêu căng này, kẻ thù của lý trí, vốn thích cai trị và thống trị lý trí, đã thiết lập trong con người một bản tính thứ hai để cho thấy nó toàn năng biết bao. Nó làm cho người ta vui và buồn, khỏe mạnh và đau ốm, giàu và nghèo; nó buộc lý trí phải tin, phải nghi ngờ, và phải chối bỏ; nó làm cùn nhụt các giác quan, hoặc làm cho chúng nhạy bén; nó có những kẻ ngu và những bậc hiền triết của nó; và không gì làm chúng ta bực mình hơn khi thấy nó làm cho những kẻ sùng bái nó được thỏa mãn đầy đủ và trọn vẹn hơn nhiều so với lý trí. Những người có trí tưởng tượng sống động hài lòng về bản thân hơn rất nhiều so với mức người khôn ngoan có thể hài lòng một cách hợp lý. Họ nhìn xuống người khác với vẻ kiêu kỳ; họ tranh luận với sự táo bạo và tự tin, còn những người kia thì với sự sợ hãi và rụt rè; và vẻ mặt tươi tỉnh ấy thường đem lại cho họ lợi thế trong ý kiến của người nghe, vì những kẻ khôn ngoan tưởng tượng được những người phán xét cùng một bản tính như thế ưu ái đến vậy. Trí tưởng tượng không thể làm cho kẻ ngu trở nên khôn ngoan; nhưng nó có thể làm cho họ hạnh phúc, khiến lý trí phải ganh tị, vì lý trí chỉ có thể làm cho bạn bè của mình khốn cùng; trí tưởng tượng phủ cho họ vinh quang, lý trí phủ cho bạn bè mình sự hổ thẹn.
Ngoài khả năng tưởng tượng này ra, còn gì ban phát danh tiếng, đem lại sự kính trọng và tôn sùng cho con người, cho các công trình, các luật lệ, và những bậc quyền quý? Mọi của cải trên đất thật chẳng thấm vào đâu nếu không có sự ưng thuận của nó!
Bạn há chẳng nói rằng vị quan tòa này, người mà tuổi tác đáng kính khiến cả một dân tộc phải kính trọng, được cai trị bởi lý trí thuần khiết và cao cả, và ông xét xử các vụ kiện theo bản chất thật của chúng mà không để ý đến những chuyện vặt vãnh chỉ tác động đến trí tưởng tượng của kẻ yếu đuối sao? Hãy xem ông đi nghe giảng, đầy lòng sốt sắng mộ đạo, củng cố lý trí mình bằng nhiệt tình của tình yêu. Ông sẵn sàng lắng nghe với sự kính trọng gương mẫu. Hãy để nhà giảng đạo xuất hiện, và giả sử thiên nhiên đã cho người ấy một giọng khàn khàn hay một khuôn mặt buồn cười, hoặc người thợ cạo đã cạo râu cho người ấy không khéo, hoặc tình cờ áo quần người ấy dơ bẩn hơn thường lệ, thì những chân lý người ấy công bố dù lớn lao đến đâu cũng vậy. Tôi dám đánh cược rằng vị nghị viên của chúng ta sẽ mất vẻ nghiêm trang.
Nếu triết gia vĩ đại nhất thế giới đứng trên một tấm ván rộng hơn mức thực sự cần thiết, nhưng treo trên một vực thẳm, thì trí tưởng tượng của ông sẽ thắng thế, dù lý trí thuyết phục ông rằng mình an toàn. Nhiều người không thể chịu nổi ý nghĩ ấy mà không toát mồ hôi lạnh. Tôi sẽ không kể ra mọi tác động của nó.
Ai cũng biết rằng việc nhìn thấy mèo hay chuột, tiếng một cục than bị nghiền vụn, v.v. có thể làm lý trí mất thăng bằng. Giọng nói tác động đến cả người khôn ngoan nhất, và làm thay đổi sức mạnh của một bài diễn văn hay một bài thơ.
Tình yêu hay sự ghét bỏ làm thay đổi diện mạo của công lý. Một luật sư được thuê với thù lao hậu hĩnh tin tưởng biết bao hơn vào lẽ phải của vụ kiện mình! Phong thái táo bạo của ông khiến vụ kiện hiện ra tốt đẹp hơn biết bao trước mắt các quan tòa, vốn bị vẻ bề ngoài đánh lừa! Lý trí thật nực cười biết bao, chỉ một hơi thở cũng thổi nó bay về mọi hướng!
Tôi sẽ phải kể ra hầu hết mọi hành động của con người, vốn hiếm khi dao động trừ khi bị nó tấn công. Vì lý trí đã buộc phải nhượng bộ, và lý trí khôn ngoan nhất lấy làm nguyên lý của riêng mình những điều mà trí tưởng tượng của con người đã hấp tấp đưa vào khắp nơi. [Ai chỉ muốn theo lý trí thôi sẽ bị phần đông thiên hạ coi là điên rồ. Chúng ta phải phán đoán theo ý kiến của phần đông nhân loại. Vì điều đó làm họ vừa lòng, chúng ta phải làm việc cả ngày vì những khoái lạc mà ai cũng thấy là tưởng tượng; và sau khi giấc ngủ đã bồi bổ lý trí mệt mỏi của chúng ta, chúng ta phải lập tức bật dậy và lao theo những bóng ma, và chịu những ấn tượng của bà chủ thế gian này. Đây là một trong những nguồn gốc của sự lầm lạc, nhưng không phải là nguồn duy nhất.]
Các quan tòa của chúng ta đã hiểu rõ điều bí ẩn này. Những chiếc áo choàng đỏ của họ, bộ lông chồn ermine họ quấn quanh mình như những con mèo lông xù, những tòa án nơi họ thi hành công lý, những hoa huệ fleurs-de-lis, và mọi thứ y phục uy nghiêm như thế đều là cần thiết; nếu các thầy thuốc không có áo thụng và dép lê của họ, nếu các tiến sĩ không có mũ vuông và áo choàng rộng gấp bốn lần cần thiết, họ sẽ chẳng bao giờ lừa được thiên hạ, vốn không thể cưỡng lại một vẻ bề ngoài độc đáo đến thế. Nếu các quan tòa có công lý thật, và nếu các thầy thuốc có nghệ thuật chữa bệnh thật, họ sẽ chẳng cần đến mũ vuông; sự uy nghi của những khoa học ấy tự nó đã đủ đáng tôn kính. Nhưng vì chỉ có sự hiểu biết tưởng tượng, họ phải dùng những công cụ ngớ ngẩn ấy để đánh vào trí tưởng tượng của những người mà họ phải tiếp xúc; và nhờ đó họ quả thật gây được sự kính trọng. Chỉ có binh lính là không cải trang theo cách này, vì thật ra vai trò của họ là thiết yếu nhất; họ tự khẳng định mình bằng sức mạnh, còn những người kia bằng sự phô trương.
Vì thế các vua của chúng ta không tìm đến những lối hóa trang. Họ không khoác lên mình những bộ y phục khác thường để tỏ ra mình là vua; nhưng họ có quân cận vệ và lính cầm kích theo hầu. Những con rối mặc giáp, mặt đỏ gay, chỉ có tay chân và sức lực để phục vụ riêng họ, những kèn trống đi trước họ, và những đạo quân vây quanh họ, khiến cả người gan dạ nhất cũng phải run sợ. Họ không chỉ có y phục, họ có sức mạnh. Phải có một lý trí hết sức tinh tế mới xem Đại vương Thổ như một người bình thường, khi ông ngự trong hậu cung lộng lẫy, giữa bốn mươi nghìn quân cấm vệ.
Chúng ta thậm chí không thể nhìn một luật sư mặc áo choàng, đội mũ trên đầu, mà không có ấn tượng tốt về tài năng của ông. Trí tưởng tượng định đoạt mọi sự; nó tạo nên cái đẹp, công lý và hạnh phúc, là tất cả những gì có trên đời. Tôi rất muốn được xem một tác phẩm tiếng Ý mà tôi chỉ biết nhan đề, nhưng chỉ riêng nhan đề ấy đã đáng giá bằng nhiều cuốn sách: Della opinione regina del mondo. Tôi tán thành cuốn sách ấy dù chưa biết nó, trừ điều xấu có trong đó, nếu có. Đại khái đó là những tác động của quyền năng lừa dối ấy, dường như được ban cho chúng ta chính là để dẫn chúng ta vào những sai lầm tất yếu. Tuy vậy, chúng ta còn nhiều nguồn sai lầm khác.
Không chỉ những ấn tượng cũ mới có thể đánh lừa chúng ta; sức quyến rũ của cái mới cũng có quyền năng y như vậy. Từ đó nảy sinh mọi cuộc tranh cãi của con người, khi người này trách người kia hoặc là theo những ấn tượng sai lầm của thời thơ ấu, hoặc là liều lĩnh chạy theo cái mới. Ai giữ được mức trung dung? Người ấy hãy xuất hiện và chứng minh điều đó. Không có nguyên lý nào, dù tự nhiên đối với chúng ta từ thuở ấu thơ đến đâu, mà lại không thể bị coi là một ấn tượng sai lầm, hoặc do giáo dục, hoặc do giác quan.
Có người nói: “Vì từ nhỏ bạn đã tin rằng một cái hộp là trống rỗng khi bạn không thấy gì trong đó, nên bạn đã tin rằng có thể có chân không. Đó là ảo giác của giác quan bạn, được thói quen củng cố, mà khoa học phải sửa lại.” Người khác lại nói: “Vì ở trường bạn đã được dạy rằng không có chân không, nên bạn đã làm hỏng lương tri của mình, vốn đã hiểu rõ điều ấy, và bạn phải sửa lại bằng cách trở về trạng thái ban đầu.” Vậy điều gì đã lừa dối bạn, giác quan hay sự giáo dục của bạn?
Chúng ta còn có một nguồn sai lầm khác nơi bệnh tật. Bệnh tật làm hỏng sự phán đoán và các giác quan; và nếu những bệnh nặng gây ra một thay đổi rõ rệt, thì tôi không nghi ngờ gì rằng những bệnh nhẹ hơn cũng để lại một ấn tượng tương xứng.
Lợi ích riêng của chúng ta lại là một công cụ tuyệt diệu để khéo léo móc mắt chúng ta. Người công chính nhất trên đời cũng không được phép làm quan tòa xử vụ kiện của chính mình; tôi biết có những người, vì không muốn sa vào lòng yêu mình ấy, đã hoàn toàn bất công chỉ vì muốn làm ngược lại. Cách chắc chắn nhất để thua một vụ kiện chính đáng là nhờ những người thân cận của các vị ấy gửi gắm vụ kiện cho họ.
Công lý và chân lý là hai mũi nhọn tinh vi đến nỗi các dụng cụ của chúng ta quá cùn để chạm đến chúng một cách chính xác. Nếu dụng cụ chạm được tới mũi nhọn, thì hoặc là chúng đè bẹp nó, hoặc là tì lên chung quanh nó, về phía sai nhiều hơn về phía đúng.
[Con người được cấu tạo khéo léo đến nỗi họ chẳng có ... điều tốt nào về cái thật, và nhiều điều tuyệt hảo về cái giả. Bây giờ chúng ta hãy xem bao nhiêu.... Nhưng nguyên nhân mạnh mẽ nhất của sai lầm là cuộc chiến giữa các giác quan và lý trí.]
83
Chúng ta phải bắt đầu chương về những quyền năng lừa dối như thế này. Con người chỉ là một chủ thể đầy những sai lầm tự nhiên và không thể xóa bỏ, nếu không có ân điển. Không gì chỉ cho họ thấy chân lý. Mọi sự đều lừa dối họ. Hai nguồn chân lý ấy, lý trí và các giác quan, ngoài việc cả hai đều thiếu thành thật, còn lần lượt lừa dối lẫn nhau. Các giác quan đánh lừa lý trí bằng những vẻ bề ngoài giả dối, rồi đến lượt mình lại bị lý trí giở lại chính trò lừa bịp mà chúng đã dùng với nó; lý trí trả thù. Các đam mê của linh hồn làm rối loạn các giác quan và để lại trên chúng những ấn tượng sai lầm. Chúng thi nhau dối trá và lừa lọc.
Nhưng ngoài những sai lầm phát sinh do tình cờ và do thiếu hiểu biết, với những năng lực khác loại này ...
84
Trí tưởng tượng phóng đại những vật nhỏ đến mức lấp đầy linh hồn chúng ta bằng một sự đánh giá hão huyền; và với sự xấc xược liều lĩnh, nó thu nhỏ những điều lớn lao theo kích thước của nó, như khi nói về Đức Chúa Trời.
85
Những điều níu giữ chúng ta chặt nhất, chẳng hạn việc giấu kín chút của cải ít ỏi của mình, thường chỉ là con số không. Chính cái số không ấy được trí tưởng tượng của chúng ta phóng đại thành một ngọn núi. Chỉ cần trí tưởng tượng xoay sang một hướng khác là chúng ta sẽ dễ dàng nhận ra điều ấy.
86
[Óc tưởng tượng khiến tôi ghét một kẻ nói giọng ồ ồ, và một kẻ vừa ăn vừa thở hổn hển. Óc tưởng tượng có sức nặng lớn. Chúng ta có nên lợi dụng nó không? Chúng ta có nên chịu thua sức nặng ấy vì nó là tự nhiên không? Không, mà là bằng cách cưỡng lại nó ...]
87
Nae iste magno conatu magnas nugas dixerit.
Quasi quidquam infelicius sit homini cui sua figmenta dominantur. (Plin.)
88
Trẻ con sợ hãi khuôn mặt mà chính chúng đã bôi đen thì chỉ là trẻ con. Nhưng làm sao một kẻ yếu đuối đến thế trong thời thơ ấu lại có thể thật sự trở nên mạnh mẽ khi lớn lên? Chúng ta chỉ thay đổi những điều tưởng tượng của mình. Mọi điều được hoàn thiện nhờ sự tiến triển thì cũng tiêu vong vì sự tiến triển. Mọi điều đã từng yếu đuối thì không bao giờ có thể trở nên mạnh mẽ tuyệt đối. Chúng ta nói vô ích rằng: “Anh ấy đã lớn, anh ấy đã thay đổi”; anh ấy cũng vẫn là con người cũ.
89
Thói quen là bản tính của chúng ta. Người đã quen với đức tin thì tin vào đức tin ấy, không còn có thể sợ địa ngục, và chẳng tin vào điều gì khác. Người đã quen tin rằng vua là đáng sợ ... v.v. Vậy ai còn nghi ngờ rằng linh hồn chúng ta, vì đã quen nhìn thấy số, không gian, chuyển động, nên tin vào những điều ấy và không gì khác?
90
Quod crebro videt non miratur, etiamsi cur fiat nescit; quod ante non viderit, id si evenerit, ostentum esse censet. (Cic. 583.)
91
Spongia solis.—Khi chúng ta thấy cùng một hiệu quả luôn tái diễn, chúng ta suy ra rằng trong đó có một sự tất yếu tự nhiên, như việc sẽ có ngày mai, v.v. Nhưng thiên nhiên thường lừa dối chúng ta, và không tự tuân theo chính những quy luật của mình.
92
Những nguyên lý tự nhiên của chúng ta là gì nếu không phải là những nguyên lý của thói quen? Nơi trẻ con, đó là những nguyên lý chúng tiếp nhận từ thói quen của cha ông, như việc săn mồi nơi loài thú. Một thói quen khác sẽ sinh ra những nguyên lý tự nhiên khác. Điều này thấy được qua kinh nghiệm; và nếu có những nguyên lý tự nhiên mà thói quen không thể nhổ bỏ, thì cũng có những thói quen trái với tự nhiên mà tự nhiên, hay một thói quen thứ hai, không thể nhổ bỏ. Điều này tùy thuộc vào khuynh hướng của mỗi người.
93
Cha mẹ sợ rằng tình thương tự nhiên của con cái mình sẽ phai nhạt. Vậy bản tính gì mà lại có thể suy tàn? Thói quen là bản tính thứ hai, tiêu diệt bản tính thứ nhất. Nhưng bản tính là gì? Vì thói quen há chẳng phải là tự nhiên sao? Tôi rất sợ rằng chính bản tính cũng chỉ là một thói quen thứ nhất, cũng như thói quen là bản tính thứ hai.
94
Bản tính của con người hoàn toàn là tự nhiên, omne animal.
Không có gì mà con người không thể biến thành tự nhiên; không có gì tự nhiên mà con người không thể đánh mất.
95
Trí nhớ, niềm vui, đều là những trực giác; và ngay cả các mệnh đề toán học cũng trở thành trực giác, vì giáo dục sinh ra những trực giác tự nhiên, và những trực giác tự nhiên lại bị giáo dục xóa đi.
96
Khi chúng ta đã quen dùng những lý lẽ tồi để chứng minh các hiệu quả tự nhiên, thì chúng ta không muốn tiếp nhận những lý lẽ đúng khi chúng được khám phá. Có thể đưa ra một ví dụ về sự tuần hoàn của máu như là lý do khiến tĩnh mạch phồng lên bên dưới chỗ buộc garô.
97
Việc quan trọng nhất trong đời là chọn một nghề nghiệp; may rủi quyết định điều đó. Thói quen khiến người ta thành thợ nề, lính, thợ lợp mái. Người này nói: “Anh ấy là một thợ lợp mái giỏi”, và khi nói về lính thì nhận xét: “Bọn họ là những kẻ ngốc hoàn toàn.” Nhưng những người khác lại quả quyết: “Chẳng có gì cao cả ngoài chiến tranh, những người còn lại chẳng được tích sự gì.” Chúng ta chọn nghề tùy theo việc thời thơ ấu mình đã nghe điều này hay điều kia được khen ngợi hay bị khinh chê, vì chúng ta tự nhiên yêu sự thật và ghét sự ngu dại. Những lời ấy lay động chúng ta; sai lầm duy nhất là ở chỗ áp dụng chúng. Sức mạnh của thói quen lớn đến nỗi từ những kẻ mà tự nhiên chỉ tạo nên là người, đã hình thành mọi thân phận của con người. Vì có những vùng toàn thợ nề, những vùng khác toàn lính, v.v. Chắc chắn tự nhiên không đồng nhất đến thế. Vậy chính thói quen làm nên điều đó, vì nó cưỡng ép tự nhiên. Nhưng đôi khi tự nhiên chiếm ưu thế, và gìn giữ bản năng của con người bất chấp mọi thói quen, dù tốt hay xấu.
98
Thiên kiến dẫn đến sai lầm.—Thật đáng buồn khi thấy mọi người chỉ cân nhắc về phương tiện, mà không cân nhắc về mục đích. Mỗi người nghĩ xem mình sẽ làm tròn bổn phận trong thân phận của mình ra sao; nhưng còn việc chọn thân phận, hay chọn quê hương, thì chính may rủi trao cho chúng ta.
Thật đáng thương khi thấy biết bao người Thổ, kẻ dị giáo và người không tin đi theo con đường của cha ông mình, chỉ vì một lý do duy nhất là mỗi người đều đã thấm nhuần định kiến rằng đó là con đường tốt nhất. Và chính điều đó ấn định cho mỗi người thân phận thợ khóa, lính, v.v.
Vì thế những người man rợ chẳng màng gì đến sự quan phòng.
99
Có một sự khác biệt phổ quát và căn bản giữa các hành động của ý chí và mọi hành động khác.
Ý chí là một trong những yếu tố chính của niềm tin, không phải vì nó tạo ra niềm tin, nhưng vì sự vật đúng hay sai tùy theo phương diện mà chúng ta nhìn chúng. Ý chí, vốn ưa phương diện này hơn phương diện khác, khiến tâm trí quay đi khỏi việc xem xét những phẩm tính của mọi điều nó không thích nhìn; và như vậy tâm trí, chuyển động theo ý chí, dừng lại xem xét phương diện mà nó ưa thích, và thế là phán đoán theo điều nó thấy.
100
Lòng yêu mình.—Bản chất của lòng yêu mình và của cái tôi con người này là chỉ yêu chính mình và chỉ quan tâm đến chính mình. Nhưng con người sẽ làm gì? Họ không thể ngăn cho đối tượng mình yêu ấy khỏi đầy những khuyết điểm và thiếu thốn. Con người muốn được cao trọng, mà lại thấy mình nhỏ bé. Muốn được hạnh phúc, mà lại thấy mình khốn cùng. Muốn được hoàn hảo, mà lại thấy mình đầy những bất toàn. Muốn được người ta yêu mến và kính trọng, mà lại thấy những khuyết điểm của mình chỉ đáng cho họ ghét bỏ và khinh miệt. Tình cảnh khó xử này sinh ra trong họ một đam mê bất chính và tội lỗi nhất mà người ta có thể tưởng tượng; vì họ nuôi một mối thù không đội trời chung với chân lý vốn quở trách họ và làm cho họ thấy rõ những khuyết điểm của mình. Họ muốn tiêu diệt chân lý ấy, nhưng vì không thể hủy diệt nó trong bản chất của nó, nên họ hủy diệt nó hết mức có thể trong sự hiểu biết của chính mình và của người khác; nghĩa là họ dồn hết tâm sức để che giấu những khuyết điểm của mình với cả người khác lẫn với chính mình, và họ không chịu nổi việc người khác chỉ ra những khuyết điểm ấy cho mình, hay việc người khác nhìn thấy chúng.
Quả thật, đầy khuyết điểm là một điều xấu; nhưng đầy khuyết điểm mà lại không muốn nhận biết chúng là một điều xấu còn lớn hơn nữa, vì như thế là thêm vào đó một khuyết điểm khác nữa là một sự ảo tưởng cố ý. Chúng ta không thích người khác lừa dối mình; chúng ta không cho là công bằng khi họ được chúng ta kính trọng hơn mức họ xứng đáng; vậy thì cũng không công bằng khi chúng ta lừa dối họ, và muốn họ kính trọng chúng ta hơn mức chúng ta xứng đáng.
Vậy khi họ chỉ khám phá ra những bất toàn và thói xấu mà chúng ta thật sự có, thì rõ ràng họ chẳng làm hại gì chúng ta, vì không phải họ gây ra những điều ấy; trái lại họ làm ơn cho chúng ta, vì họ giúp chúng ta thoát khỏi một điều xấu, tức là sự không biết những bất toàn ấy. Chúng ta không nên giận khi họ biết những khuyết điểm của chúng ta và khinh chúng ta; họ biết chúng ta đúng như con người thật của chúng ta, và khinh chúng ta nếu chúng ta đáng khinh, thì đó chỉ là điều phải lẽ.
Đó là những cảm nhận sẽ nảy sinh trong một tấm lòng đầy sự công minh và công lý. Vậy chúng ta phải nói gì về tấm lòng của chính mình, khi thấy trong đó một khuynh hướng hoàn toàn khác? Vì há chẳng phải chúng ta ghét chân lý và ghét những người nói chân lý với chúng ta, và chúng ta thích họ bị lừa dối theo hướng có lợi cho mình, và muốn được họ kính trọng như thể mình là một con người khác với con người thật của mình sao? Có một bằng chứng về điều này khiến tôi rùng mình. Đạo Công giáo không buộc chúng ta xưng tội mình bừa bãi với bất cứ ai; đạo cho phép tội lỗi ấy được giấu kín với mọi người khác, trừ một người, là người mà đạo bảo chúng ta phải bày tỏ những ngõ ngách sâu kín nhất của lòng mình, và tỏ mình ra đúng như mình là. Chỉ có một người duy nhất trên đời này mà đạo truyền cho chúng ta phải làm cho khỏi lầm về mình, và đạo buộc người ấy phải giữ bí mật bất khả xâm phạm, khiến sự hiểu biết ấy đối với người ấy như thể không có. Chúng ta có thể tưởng tượng điều gì nhân từ và dễ chịu hơn thế không? Thế mà sự bại hoại của con người lớn đến nỗi họ thấy ngay cả luật này cũng khắc nghiệt; và đó là một trong những lý do chính đã khiến một phần lớn châu Âu nổi loạn chống lại Hội Thánh.
Lòng con người thật bất công và vô lý biết bao, khi thấy khó chịu vì bị buộc phải làm đối với một người điều mà lẽ ra, ở một mức độ nào đó, phải làm đối với mọi người! Vì há lại đúng khi chúng ta lừa dối người ta sao?
Sự ghê sợ chân lý này có nhiều mức độ khác nhau; nhưng có lẽ có thể nói rằng ai cũng mang nó ở một mức độ nào đó, vì nó không thể tách rời khỏi lòng yêu mình. Chính sự tế nhị giả tạo này khiến những người buộc phải quở trách người khác chọn biết bao đường vòng và lối nửa vời để khỏi làm mất lòng. Họ phải giảm nhẹ khuyết điểm của chúng ta, tỏ ra như bào chữa cho chúng, xen vào đó những lời khen và những dấu hiệu yêu mến và kính trọng. Dù vậy, thuốc vẫn không thôi đắng đối với lòng yêu mình. Nó uống càng ít càng tốt, lúc nào cũng với vẻ ghê tởm, và thường với một mối hận thầm kín đối với những người cho nó uống.
Vì thế mà nếu ai có chút lợi ích trong việc được chúng ta yêu mến, thì họ ngại làm cho chúng ta một việc tốt mà họ biết là sẽ khiến chúng ta khó chịu. Họ đối xử với chúng ta như chúng ta muốn được đối xử. Chúng ta ghét sự thật, và họ giấu nó khỏi chúng ta. Chúng ta muốn được nịnh, và họ nịnh chúng ta. Chúng ta thích bị lừa dối, và họ lừa dối chúng ta.
Vì thế mỗi bậc may mắn nâng chúng ta lên trong thế gian lại đẩy chúng ta xa chân lý thêm một bậc, vì chúng ta sợ nhất là làm tổn thương những người mà tình cảm của họ có ích nhất và sự ác cảm của họ nguy hiểm nhất. Một vị vương hầu có thể là đề tài đàm tiếu của cả châu Âu, mà chỉ riêng ông là không hay biết gì. Tôi không lấy làm lạ. Nói sự thật thì có ích cho người được nghe, nhưng bất lợi cho người nói ra, vì nó khiến họ bị ghét. Mà những người sống bên cạnh các vương hầu thì yêu lợi ích của chính mình hơn lợi ích của vị vương hầu mà họ phục vụ; vì thế họ cẩn thận để khỏi đem lại cho ông một ơn ích mà làm hại chính mình.
Điều xấu này chắc chắn lớn hơn và phổ biến hơn trong giới thượng lưu; nhưng giới bình dân cũng không tránh khỏi, vì việc khiến người ta yêu mến mình luôn đem lại chút lợi ích nào đó. Vậy đời sống con người chỉ là một ảo tưởng triền miên; người ta lừa dối và nịnh bợ lẫn nhau. Không ai nói về chúng ta trước mặt chúng ta giống như khi nói về chúng ta lúc vắng mặt. Xã hội loài người được xây dựng trên sự lừa dối lẫn nhau; ít có tình bạn nào còn bền vững nếu mỗi người biết bạn mình đã nói gì về mình lúc mình vắng mặt, dù khi ấy người bạn nói một cách thành thật và không chút thiên vị.
Vậy con người chỉ là sự giả trang, sự dối trá và sự giả hình, cả trong chính mình lẫn đối với người khác. Con người không muốn ai nói sự thật với mình; họ tránh nói sự thật với người khác, và tất cả những khuynh hướng ấy, vốn cách xa công lý và lý trí đến thế, đều có một gốc rễ tự nhiên trong lòng họ.
101
Tôi khẳng định như một sự thật rằng nếu mọi người đều biết điều người này nói về người kia, thì trên đời sẽ không còn đến bốn người bạn. Điều này thấy rõ qua những cuộc cãi vã nảy sinh từ những lời đồn đại thiếu kín đáo thỉnh thoảng được kể lại. [Tôi còn nói thêm rằng mọi người sẽ là ...]
102
Có những thói xấu chỉ bám lấy chúng ta nhờ những thói xấu khác, và chúng, giống như cành cây, sẽ rụng xuống khi thân cây bị chặt đi.
103
Gương tiết hạnh của Alexander không khiến được nhiều người trở nên tiết dục bằng gương say sưa của ông đã khiến bao người trở nên vô độ. Không bằng ông về đức hạnh thì chẳng có gì đáng xấu hổ, và không hơn ông về thói xấu thì dường như cũng đáng được tha thứ. Chúng ta không tin rằng mình đang dự phần vào những thói xấu của kẻ tầm thường, khi thấy mình đang dự phần vào thói xấu của các bậc vĩ nhân; thế nhưng chúng ta không để ý rằng trong những chuyện này họ cũng là những người bình thường. Chúng ta bám vào họ bằng chính đầu mút mà họ bám vào đám dân đen; vì dù họ cao sang đến đâu, họ vẫn gắn liền ở một điểm nào đó với những người thấp hèn nhất. Họ không lơ lửng trên không trung, hoàn toàn tách biệt khỏi xã hội chúng ta. Không, không; nếu họ lớn hơn chúng ta, ấy là vì đầu họ cao hơn; nhưng chân họ cũng thấp như chân chúng ta. Tất cả đều ở trên cùng một mặt bằng và đứng trên cùng một mặt đất; và ở đầu mút ấy, họ cũng thấp như chúng ta, như những kẻ hèn mọn nhất, như trẻ thơ, và như loài thú.
104
Khi đam mê thúc đẩy chúng ta làm điều gì, chúng ta quên bổn phận mình; chẳng hạn, chúng ta thích một cuốn sách và đọc nó, trong khi lẽ ra phải làm việc khác. Vậy để tự nhắc mình về bổn phận, chúng ta phải tự giao cho mình một việc mà mình không thích; khi ấy chúng ta viện cớ rằng mình còn có việc khác phải làm, và nhờ cách đó mà nhớ lại bổn phận của mình.
105
Thật khó biết bao khi trình một điều gì cho người khác phán đoán mà không làm sai lệch sự phán đoán của họ bởi cách chúng ta trình bày! Nếu chúng ta nói: “Tôi thấy nó đẹp”, “Tôi thấy nó tối nghĩa”, hay điều gì tương tự, thì hoặc là chúng ta lôi kéo trí tưởng tượng của họ về phía quan điểm ấy, hoặc là kích nó phản ứng theo chiều ngược lại. Tốt hơn là không nói gì cả; và khi ấy người kia sẽ phán đoán theo sự vật thật sự là thế nào, nghĩa là theo nó lúc ấy là thế nào, và theo cách các hoàn cảnh khác, không do chúng ta tạo ra, đã đặt để nó. Nhưng ít ra chúng ta sẽ chẳng thêm vào điều gì, trừ khi chính sự im lặng cũng tạo ra một tác động, tùy theo chiều hướng và cách giải thích mà người kia có khuynh hướng gán cho nó, hoặc tùy theo điều họ đoán ra từ cử chỉ hay nét mặt, hay từ giọng nói, nếu họ là người giỏi xem tướng. Khó biết bao để khỏi làm xê dịch một sự phán đoán khỏi vị trí tự nhiên của nó, hay đúng hơn, hiếm biết bao khi nó vững vàng và ổn định!
106
Khi biết được đam mê chủ đạo của mỗi người, chúng ta chắc chắn làm vừa lòng người ấy; thế nhưng mỗi người lại có những điều tưởng tượng trái với điều thiện chân thật của mình, ngay trong chính ý niệm họ có về điều thiện. Đó là một sự thật lạ lùng khó hiểu.
107
Lustravit lampade terras.—Thời tiết và tâm trạng của tôi ít có liên hệ với nhau. Tôi có những ngày sương mù và những ngày đẹp trời ngay trong lòng mình; sự thịnh vượng hay rủi ro của tôi chẳng mấy dính dáng đến chuyện ấy. Đôi khi tôi vật lộn với vận may, và vinh dự chế ngự được nó khiến tôi chế ngự nó một cách vui vẻ; trong khi đôi khi tôi lại chán ngấy ngay giữa lúc gặp may.
108
Dù người ta có thể chẳng được lợi gì trong điều họ đang nói, chúng ta cũng tuyệt đối không được vì thế mà kết luận rằng họ không nói dối; vì có những người nói dối chỉ vì thích nói dối.
109
Khi khỏe mạnh, chúng ta tự hỏi mình sẽ làm gì nếu bị bệnh, nhưng khi bị bệnh, chúng ta vui vẻ uống thuốc; chính cơn bệnh thuyết phục chúng ta làm vậy. Chúng ta không còn những đam mê và ham muốn vui chơi, dạo mát mà sức khỏe đã ban cho chúng ta, nhưng vốn không hợp với những đòi hỏi của bệnh tật. Vậy tự nhiên ban cho chúng ta những đam mê và ham muốn thích hợp với tình trạng hiện tại. Chúng ta chỉ bị quấy rầy bởi những nỗi sợ do chính chúng ta, chứ không phải tự nhiên, gây ra cho mình, vì chúng thêm vào tình trạng chúng ta đang ở những đam mê của tình trạng chúng ta không ở.
Vì tự nhiên luôn khiến chúng ta bất hạnh trong mọi tình trạng, nên những ham muốn của chúng ta vẽ ra cho chúng ta một tình trạng hạnh phúc; vì chúng thêm vào tình trạng chúng ta đang ở những thú vui của tình trạng chúng ta không ở. Và nếu chúng ta đạt được những thú vui ấy, rốt cuộc chúng ta cũng chẳng hạnh phúc; vì chúng ta sẽ có những ham muốn khác, tự nhiên đối với tình trạng mới này.
Chúng ta phải cụ thể hóa mệnh đề tổng quát này....
110
Ý thức về sự giả dối của những thú vui hiện tại, và sự không biết về sự hư không của những thú vui vắng mặt, gây nên tính hay thay đổi.
111
Sự bất định.—Chúng ta tưởng mình đang chơi những cây đàn đại phong cầm bình thường khi chơi trên con người. Con người quả là những cây đàn, nhưng là những cây đàn kỳ quặc, hay thay đổi, bất thường [với những ống không được xếp theo đúng thứ tự. Những ai chỉ biết chơi trên những cây đàn bình thường] sẽ không tạo ra được hòa âm trên những cây đàn này. Chúng ta phải biết [các phím đàn] nằm ở đâu.
112
Sự bất định.—Sự vật có những phẩm tính khác nhau, và linh hồn có những khuynh hướng khác nhau; vì không có gì đơn thuần khi được trình ra trước linh hồn, và linh hồn cũng không bao giờ tự trình mình ra một cách đơn thuần trước bất cứ đối tượng nào. Vì thế mà chúng ta vừa khóc vừa cười về cùng một điều.
113
Sự bất định và sự kỳ quặc.—Chỉ sống nhờ lao động, và cai trị quốc gia hùng mạnh nhất thế giới, là hai điều hết sức trái ngược nhau. Chúng được kết hợp trong con người của vị vua Hồi (Sultan) vĩ đại của người Thổ.
114
Sự đa dạng phong phú như mọi âm sắc của giọng nói, mọi cách đi, cách ho, cách hỉ mũi, cách hắt hơi. Chúng ta phân biệt các giống nho qua trái của chúng, và gọi chúng là nho Condrien, nho Desargues, và giống này giống nọ. Chỉ có thế thôi sao? Có bao giờ một gốc nho sinh ra hai chùm hoàn toàn giống nhau, và một chùm có hai quả giống hệt nhau không? v.v.
Tôi không bao giờ có thể phán đoán cùng một sự vật theo đúng cùng một cách. Tôi không thể phán đoán công việc của mình khi đang làm nó. Tôi phải làm như các họa sĩ, đứng ra xa, nhưng không quá xa. Vậy bao xa? Hãy đoán xem.
115
Sự đa dạng.—Thần học là một khoa học, nhưng đồng thời là bao nhiêu khoa học? Một con người là một tổng thể; nhưng nếu chúng ta mổ xẻ người ấy ra, thì người ấy sẽ là cái đầu, trái tim, dạ dày, các mạch máu, từng mạch máu, từng đoạn mạch máu, máu, từng thể dịch trong máu chăng?
Một thị trấn, một vùng thôn quê, nhìn từ xa thì là một thị trấn, một vùng thôn quê. Nhưng khi chúng ta đến gần, thì có những ngôi nhà, cây cối, ngói, lá, cỏ, kiến, chân kiến, đến vô cùng. Tất cả những điều ấy đều được gói gọn dưới cái tên vùng thôn quê.
116
Những suy tưởng.—Tất cả là một, tất cả đều khác nhau. Có bao nhiêu bản tính trong con người? Bao nhiêu thiên hướng? Và do may rủi nào mà mỗi người thường chọn điều mình đã nghe được khen ngợi? Một cái gót giày khéo gọt.
117
Gót chiếc dép.—“A! Cái này gọt khéo làm sao! Đây là một người thợ khéo tay! Người lính này can đảm biết bao!” Đó là nguồn gốc của những khuynh hướng của chúng ta, và của việc chọn thân phận. “Người này uống nhiều quá! Người kia uống ít quá!” Điều đó khiến người ta trở nên điều độ hay say sưa, thành lính, thành kẻ hèn nhát, v.v.
118
Tài năng chủ đạo, là tài năng cai quản mọi tài năng khác.
119
Tự nhiên bắt chước chính mình. Một hạt giống gieo vào đất tốt thì sinh hoa kết quả. Một nguyên lý, được gieo vào một tâm trí tốt, thì sinh hoa kết quả. Các con số bắt chước không gian, vốn có một bản chất khác.
Mọi sự đều được làm nên và dẫn dắt bởi cùng một chủ, rễ, cành và trái; các nguyên lý và các hệ quả.
120
[Tự nhiên đa dạng hóa và bắt chước; nghệ thuật bắt chước và đa dạng hóa.]
121
Tự nhiên luôn bắt đầu lại cùng những điều như cũ, năm tháng, ngày, giờ; cũng vậy, không gian và các con số nối tiếp nhau từ đầu đến cuối. Thế là hình thành một thứ vô hạn và đời đời. Không phải trong tất cả những điều ấy có gì là vô hạn và đời đời, nhưng những thực tại hữu hạn này được nhân lên vô hạn. Vì thế, tôi thấy dường như chỉ có con số nhân chúng lên là vô hạn mà thôi.
122
Thời gian chữa lành những nỗi buồn và những mối bất hòa, vì chúng ta thay đổi và không còn là những con người như trước. Cả kẻ xúc phạm lẫn người bị xúc phạm đều không còn là chính mình nữa. Giống như một dân tộc mà chúng ta đã khiêu khích, rồi gặp lại sau hai thế hệ. Họ vẫn là người Pháp, nhưng không còn như trước.
123
Anh ta không còn yêu người mà anh ta đã yêu mười năm trước. Tôi hoàn toàn tin điều đó. Nàng không còn như xưa, anh ta cũng vậy. Ngày ấy anh ta còn trẻ, nàng cũng thế; nay nàng đã hoàn toàn khác. Có lẽ anh ta vẫn còn yêu nàng, nếu nàng vẫn như nàng ngày ấy.
124
Chúng ta nhìn sự vật không chỉ từ những phía khác nhau, mà còn bằng những con mắt khác nhau; chúng ta chẳng muốn thấy chúng giống nhau.
125
Những điều trái ngược.—Con người tự nhiên vừa cả tin vừa đa nghi, vừa nhút nhát vừa liều lĩnh.
126
Mô tả con người: sự lệ thuộc, khát vọng độc lập, sự thiếu thốn.
127
Thân phận con người: sự bất định, sự chán chường, sự bồn chồn.
128
Sự chán chường mà chúng ta cảm thấy khi rời bỏ những việc mình đã gắn bó. Một người vui vẻ ở nhà; nhưng nếu anh ta gặp một người phụ nữ làm mình say mê, hoặc nếu anh ta vui chơi trong năm, sáu ngày, thì anh ta sẽ khổ sở khi trở lại lối sống cũ. Không có gì phổ biến hơn điều đó.
129
Bản tính của chúng ta là ở trong sự chuyển động; sự nghỉ ngơi hoàn toàn là sự chết.
130
Sự bồn chồn.—Nếu một người lính, hay một người lao động, than phiền về sự vất vả của phận mình, hãy bắt anh ta không làm gì cả.
131
Sự chán chường.—Không gì khiến con người không chịu nổi bằng việc hoàn toàn nghỉ ngơi, không đam mê, không công việc, không tiêu khiển, không học hành. Khi ấy họ cảm thấy sự hư vô của mình, sự bơ vơ, sự thiếu hụt, sự lệ thuộc, sự yếu đuối, sự trống rỗng của mình. Lập tức từ đáy lòng họ sẽ trỗi dậy sự chán chường, u uất, buồn bã, bực bội, phiền muộn, tuyệt vọng.
132
Tôi nghĩ Caesar đã quá già để bắt tay vào việc tiêu khiển bằng cách chinh phục thế giới. Trò chơi ấy hợp với Augustus hay Alexander. Họ còn là những người trẻ tuổi, và vì thế khó kiềm chế. Nhưng Caesar lẽ ra phải chín chắn hơn.
133
Hai khuôn mặt giống nhau, khi ở cạnh nhau, khiến chúng ta bật cười vì sự giống nhau của chúng, dù riêng từng khuôn mặt chẳng khiến chúng ta cười.
134
Hội họa thật vô ích biết bao, vì nó thu hút sự ngưỡng mộ nhờ giống với những sự vật mà chính nguyên bản của chúng thì chúng ta chẳng hề ngưỡng mộ!
135
Chỉ có cuộc giao tranh làm chúng ta thích thú, chứ không phải chiến thắng. Chúng ta thích xem thú vật đánh nhau, chứ không thích xem con thắng giận dữ hành hạ con bại. Chúng ta chỉ muốn thấy kết cuộc chiến thắng; và ngay khi nó đến, chúng ta đã chán ngấy. Trong trò chơi cũng vậy, và trong việc tìm kiếm chân lý cũng vậy. Trong các cuộc tranh luận, chúng ta thích xem các ý kiến va chạm nhau, nhưng hoàn toàn không thích chiêm ngắm chân lý khi đã tìm ra. Để quan sát chân lý với niềm thích thú, chúng ta phải thấy nó nảy ra từ cuộc xung đột. Trong các đam mê cũng thế, có niềm thích thú khi thấy hai điều trái ngược va chạm nhau; nhưng khi một bên giành được quyền làm chủ, thì đó chỉ còn là sự tàn bạo. Chúng ta không bao giờ tìm kiếm sự vật vì chính nó, nhưng vì cuộc tìm kiếm. Cũng vậy, trong các vở kịch, những cảnh không khơi dậy cảm xúc sợ hãi thì vô giá trị, cũng như cảnh khốn cùng cùng cực và tuyệt vọng, dục vọng thú tính, và sự tàn ác cùng cực.
136
Một chuyện cỏn con an ủi chúng ta, vì một chuyện cỏn con làm chúng ta buồn phiền.
137
Không cần xem xét từng việc theo đuổi riêng biệt, chỉ cần gộp tất cả chúng vào sự tiêu khiển là đủ.
138
Con người tự nhiên là thợ lợp mái và làm đủ mọi nghề, trừ khi ở trong phòng riêng của mình.
139
Sự tiêu khiển.—Khi đôi lúc tôi tự mình suy xét những sự xao động khác nhau của con người, những nỗi vất vả và hiểm nguy mà họ tự chuốc lấy nơi triều đình hay trong chiến trận, là nơi phát sinh biết bao cuộc tranh chấp, đam mê, những cuộc phiêu lưu táo bạo và thường là xấu xa, v.v., tôi đã khám phá ra rằng mọi nỗi bất hạnh của con người đều bắt nguồn từ một sự kiện duy nhất, là họ không thể ngồi yên trong phòng riêng của mình. Một người có đủ để sống, nếu biết vui vẻ ở nhà, thì sẽ không rời nhà để ra khơi hay đi vây hãm một thành trì. Người ta sẽ không bỏ ra nhiều tiền đến thế để mua một chức vụ trong quân đội, nếu không phải vì thấy không chịu nổi việc cứ ở lì trong thành phố; và người ta chỉ tìm kiếm những cuộc trò chuyện và tham gia các trò chơi, vì không thể vui vẻ ở nhà.
Nhưng khi suy xét kỹ hơn, sau khi đã tìm ra nguyên nhân của mọi nỗi khổ của chúng ta, tôi đã tìm cách khám phá lý do của nó, và tôi thấy rằng có một lý do rất thật, đó là sự nghèo nàn tự nhiên của thân phận yếu đuối và hay chết của chúng ta, khốn cùng đến nỗi không gì có thể an ủi chúng ta khi chúng ta nghĩ kỹ về nó.
Dù chúng ta hình dung cho mình bất cứ địa vị nào, nếu gom góp tất cả những điều tốt đẹp mà người ta có thể sở hữu, thì ngôi vua vẫn là địa vị đẹp nhất trên đời. Thế nhưng, khi chúng ta tưởng tượng một vị vua được vây quanh bởi mọi thú vui mà ông có thể cảm nhận, nếu ông không có sự tiêu khiển, và bị bỏ mặc để suy xét và ngẫm nghĩ xem mình là gì, thì thứ hạnh phúc mong manh ấy sẽ không nâng đỡ được ông; ông tất sẽ rơi vào những nỗi lo âu về các hiểm họa, về những cuộc biến loạn có thể xảy ra, và sau cùng, về cái chết và bệnh tật không thể tránh khỏi; đến nỗi nếu ông không có điều người ta gọi là sự tiêu khiển, thì ông bất hạnh, và còn bất hạnh hơn cả kẻ thấp hèn nhất trong thần dân của ông, là người vẫn chơi đùa và tiêu khiển.
Bởi đó mà cờ bạc và việc giao du với phụ nữ, chiến tranh, và các chức vị cao sang được người ta tìm kiếm đến thế. Không phải vì thật sự có hạnh phúc nào trong những điều ấy, hay vì người ta tưởng rằng phước hạnh thật nằm ở số tiền thắng được trong cuộc chơi, hay ở con thỏ rừng mà họ săn đuổi; những thứ ấy, nếu được biếu không, chúng ta cũng chẳng thèm nhận. Chúng ta không tìm kiếm cái số phận dễ dãi và bình yên cho phép chúng ta nghĩ đến thân phận bất hạnh của mình, cũng không tìm những hiểm nguy của chiến tranh, hay sự vất vả của chức vụ, nhưng tìm sự náo nhiệt xua đi những ý nghĩ ấy của chúng ta, và làm chúng ta khuây khỏa.
Những lý do khiến chúng ta thích cuộc săn đuổi hơn con mồi.
Bởi đó mà người ta yêu thích tiếng ồn ào và sự nhộn nhịp đến thế; bởi đó mà nhà tù là một hình phạt khủng khiếp đến thế; bởi đó mà thú vui của sự cô tịch là điều không thể hiểu nổi. Và thật ra nguồn hạnh phúc lớn nhất trong địa vị của các vua chính là việc người ta không ngừng tìm cách tiêu khiển cho họ, và đem đến cho họ đủ mọi thú vui.
Vị vua được vây quanh bởi những người chỉ nghĩ đến việc làm cho vua tiêu khiển, và ngăn không cho vua nghĩ đến chính mình. Vì dù là vua, ông vẫn bất hạnh nếu ông nghĩ về chính mình.
Đó là tất cả những gì con người đã có thể khám phá ra để làm cho mình hạnh phúc. Còn những ai triết lý về vấn đề này, và cho rằng người ta thật vô lý khi bỏ cả một ngày để đuổi theo một con thỏ rừng mà họ sẽ chẳng thèm mua, thì hầu như không hiểu bản tính của chúng ta. Tự thân con thỏ rừng không che chắn được chúng ta khỏi cảnh tượng của cái chết và những tai họa; nhưng cuộc săn đuổi, vốn làm chúng ta xao lãng khỏi những điều ấy, thì lại che chắn được.
Lời khuyên dành cho Pyrrhus, rằng hãy hưởng sự nghỉ ngơi mà ông sắp đi tìm bằng biết bao khó nhọc, thật đầy những khó khăn.
[Bảo một người hãy sống yên tĩnh là bảo người ấy hãy sống hạnh phúc. Đó là khuyên người ấy ở trong một trạng thái hoàn toàn hạnh phúc, trong đó người ấy có thể thong thả suy nghĩ mà không tìm thấy ở đó một nguyên cớ gây phiền muộn. Như thế là hiểu sai bản tính.
Vì những người tự nhiên hiểu được thân phận của mình không tránh điều gì bằng tránh sự nghỉ ngơi, nên chẳng có gì họ không làm để tìm kiếm sự xáo động. Không phải là họ có một sự hiểu biết theo bản năng về hạnh phúc chân thật ...
Vậy chúng ta đã sai khi trách họ. Lỗi của họ không nằm ở việc tìm kiếm sự kích động, nếu họ chỉ tìm nó như một sự tiêu khiển; điều tai hại là họ tìm nó như thể việc chiếm hữu những đối tượng họ theo đuổi sẽ làm cho họ thật sự hạnh phúc. Về phương diện này, gọi cuộc tìm kiếm của họ là hư không thì thật đúng. Vì vậy trong tất cả những điều này, cả kẻ chỉ trích lẫn kẻ bị chỉ trích đều không hiểu bản tính thật của con người.]
Và như thế, khi chúng ta bắt bẻ họ rằng điều họ tìm kiếm với bao nhiệt huyết không thể làm họ thỏa mãn, nếu họ đáp lại—như lẽ ra họ phải đáp nếu đã suy xét vấn đề thấu đáo—rằng họ chỉ tìm trong đó một sự bận rộn mãnh liệt và cuồng nhiệt khiến tâm trí họ quay khỏi chính mình, và vì thế họ chọn một đối tượng hấp dẫn để quyến rũ và lôi cuốn họ cách say mê, thì họ sẽ khiến những người phản đối mình không còn lời nào để đáp. Nhưng họ không đáp như vậy, vì họ không biết chính mình. Họ không biết rằng điều họ tìm kiếm là cuộc săn đuổi, chứ không phải con mồi.
Khiêu vũ: phải tính toán cho đúng nơi đặt chân.—Một người lịch thiệp thành thật tin rằng săn bắn là một môn tiêu khiển lớn lao và vương giả; nhưng một người đi lùa thú thì không nghĩ như vậy.
Họ tưởng rằng nếu có được một chức vụ nọ, thì bấy giờ họ sẽ nghỉ ngơi cách thích thú, và họ không nhận ra bản chất không bao giờ thỏa mãn của lòng ham muốn mình. Họ nghĩ rằng họ thật sự đang tìm sự yên tĩnh, mà kỳ thực họ chỉ đang tìm sự kích động.
Họ có một bản năng thầm kín thúc đẩy họ tìm kiếm sự giải trí và công việc ở bên ngoài, phát sinh từ cảm thức về nỗi bất hạnh triền miên của họ. Họ có một bản năng thầm kín khác, là tàn dư của sự cao cả của bản tính nguyên thủy chúng ta, dạy họ rằng hạnh phúc thật ra chỉ ở trong sự nghỉ ngơi, chứ không ở trong sự náo động. Và từ hai bản năng trái ngược ấy, họ hình thành trong mình một ý niệm mơ hồ, ẩn khuất khỏi tầm nhìn của họ trong chốn sâu thẳm của linh hồn, thúc giục họ nhắm đến sự nghỉ ngơi thông qua sự kích động, và luôn tưởng tượng rằng sự thỏa mãn mà họ chưa có sẽ đến với họ, nếu bằng cách vượt qua mọi khó khăn trước mặt, họ có thể nhờ đó mở cánh cửa vào sự nghỉ ngơi.
Cả cuộc đời con người trôi qua như thế. Người ta tìm sự nghỉ ngơi trong cuộc vật lộn với khó khăn; và khi đã chiến thắng được chúng, thì sự nghỉ ngơi lại trở nên không chịu nổi. Vì chúng ta nghĩ hoặc đến những nỗi bất hạnh mình đang có, hoặc đến những nỗi đang đe dọa mình. Và dù cho chúng ta thấy mình được che chở khá đủ về mọi phía, thì sự chán chường cũng sẽ tự nó trỗi dậy từ đáy lòng, nơi nó có cội rễ tự nhiên, và đổ đầy chất độc của nó vào tâm trí.
Vậy con người khốn cùng đến nỗi, ngay cả khi không có nguyên cớ nào để chán chường, họ vẫn chán chường do chính trạng thái đặc thù của tâm tính mình; và con người phù phiếm đến nỗi, dù đầy dẫy hàng ngàn lý do để chán chường, chỉ một chuyện nhỏ nhặt nhất, như chơi bi-a hay đánh một quả bóng, cũng đủ làm họ khuây khỏa.
Nhưng bạn sẽ hỏi: trong tất cả những điều này, người ấy nhắm đến mục đích gì? Ấy là thú vui được khoe khoang ngày mai giữa bạn bè rằng mình đã chơi giỏi hơn một người khác. Cũng vậy, có những người đổ mồ hôi trong phòng riêng để chứng tỏ với giới học giả rằng họ đã giải được một bài toán đại số mà xưa nay chưa ai giải được. Nhiều người khác còn liều mình trước những hiểm nguy cùng cực, theo ý tôi cũng dại dột như thế, để rồi sau đó khoe khoang rằng họ đã chiếm được một thành. Sau cùng, có những người khác hao mòn sức lực để nghiên cứu tất cả những điều ấy, không phải để trở nên khôn ngoan hơn, mà chỉ để chứng tỏ rằng mình biết chúng; và đó là những kẻ ngu dại nhất trong cả bọn, vì họ ngu dại một cách biết rõ, trong khi về những người kia, người ta có thể cho rằng nếu họ biết điều đó, thì họ sẽ không còn dại dột nữa.
Người này trải qua cả đời mình không chán chường, ngày nào cũng chơi với một món tiền cược nhỏ. Hãy cho người ấy mỗi buổi sáng số tiền mà người ấy có thể thắng được mỗi ngày, với điều kiện người ấy không chơi; bạn sẽ làm cho người ấy khốn cùng. Có lẽ người ta sẽ bảo rằng người ấy tìm thú vui của cuộc chơi chứ không phải tiền thắng. Vậy hãy cho người ấy chơi không ăn tiền; người ấy sẽ không hào hứng với nó, và sẽ thấy chán. Vậy không phải chỉ có thú vui mà người ấy tìm kiếm; một thú vui uể oải và không đam mê sẽ làm người ấy chán chường. Người ấy phải hào hứng với nó, và tự lừa dối mình bằng ảo tưởng rằng mình sẽ sung sướng khi thắng được thứ mà người ấy không thèm nhận nếu được cho không với điều kiện đừng chơi; và người ấy phải tạo cho mình một đối tượng của đam mê, và vì nó mà khơi lên lòng ham muốn, cơn giận, nỗi sợ của mình, để đạt được mục đích tưởng tượng, như trẻ con sợ hãi trước gương mặt mà chính chúng đã bôi đen.
Do đâu mà người này, mới mất đứa con trai duy nhất vài tháng trước, hay mới sáng nay còn khổ sở vì bị những vụ kiện tụng và cãi vã giày vò, giờ đây không còn nghĩ đến những chuyện ấy nữa? Đừng ngạc nhiên; người ấy đang mải mê rình con lợn rừng mà bầy chó của mình đã ráo riết săn đuổi suốt sáu giờ qua. Người ấy chẳng cần gì hơn nữa. Một người dù đầy buồn rầu đến đâu, cũng sẽ hạnh phúc trong lúc ấy, nếu bạn có thể khiến người ấy dấn mình vào một trò giải trí nào đó; và một người dù hạnh phúc đến đâu, cũng sẽ chóng bất mãn và khốn cùng, nếu người ấy không được tiêu khiển và bận rộn bởi một đam mê hay một việc theo đuổi nào đó ngăn không cho sự chán chường lấn át mình. Không có giải trí thì không có niềm vui; có giải trí thì không có nỗi buồn. Và đó cũng là điều làm nên hạnh phúc của những người ở địa vị cao, là họ có một số đông người làm cho họ khuây khỏa, và có quyền lực giữ mình trong trạng thái ấy.
Hãy xem xét điều này. Làm quan tổng giám, làm tể tướng, làm chánh án tối cao, là gì, nếu không phải là ở trong một địa vị mà từ sáng sớm đã có đông người từ khắp nơi đến gặp họ, đến nỗi không để cho họ một giờ nào trong ngày để họ có thể nghĩ đến chính mình? Và khi họ bị thất sủng và bị đuổi về các điền trang của mình, nơi họ chẳng thiếu của cải lẫn đầy tớ để giúp đỡ khi cần, thì họ vẫn không khỏi khốn cùng và cô quạnh, vì không ai ngăn cản họ nghĩ đến chính mình.
140
[Làm sao mà người này, đau khổ đến thế vì cái chết của vợ và đứa con trai duy nhất, hay đang vướng một vụ kiện lớn làm mình phiền muộn, lại không buồn bã vào lúc này, và dường như thoát khỏi mọi ý nghĩ đau đớn và bất an đến thế? Chúng ta chẳng cần ngạc nhiên; vì người ta vừa phát cho người ấy một quả bóng, và người ấy phải đánh trả lại cho bạn chơi. Người ấy đang mải mê bắt lấy quả bóng khi nó rơi xuống từ mái nhà, để thắng một ván. Thử hỏi làm sao người ấy có thể nghĩ đến những việc riêng của mình, khi đang có việc khác này trong tay? Đây là một mối bận tâm xứng đáng để chiếm trọn linh hồn vĩ đại này, và cất khỏi người ấy mọi ý nghĩ khác của tâm trí. Con người này, sinh ra để hiểu biết vũ trụ, để phán xét mọi vụ việc, để cai trị cả một quốc gia, lại hoàn toàn bận rộn và mải mê với việc bắt một con thỏ rừng. Và nếu người ấy không hạ mình xuống làm điều đó, mà muốn lúc nào cũng căng thẳng, thì người ấy sẽ còn ngu dại hơn nữa, vì người ấy muốn nâng mình lên trên nhân loại; và rốt cuộc người ấy chỉ là một con người, nghĩa là có khả năng làm ít và làm nhiều, làm tất cả và chẳng làm gì cả; người ấy chẳng phải thiên sứ cũng chẳng phải thú vật, nhưng là con người.]
141
Người ta dùng thời giờ để đuổi theo một quả bóng hay một con thỏ rừng; đó là thú vui ngay cả của các vua.
142
Sự tiêu khiển.—Chẳng phải tự thân phẩm giá vương giả đã đủ lớn lao để làm cho người nắm giữ nó hạnh phúc chỉ bằng việc chiêm ngắm chính mình là ai sao? Vua có cần phải được làm cho xao lãng khỏi ý nghĩ ấy như những người thường không? Tôi thấy rõ rằng người ta làm cho một người hạnh phúc bằng cách làm cho người ấy xao lãng khỏi cảnh những nỗi buồn trong gia đình, để mọi ý nghĩ của người ấy bận rộn với việc lo khiêu vũ cho giỏi. Nhưng với một vị vua có như vậy không, và vua có hạnh phúc hơn khi theo đuổi những trò giải trí vô bổ ấy so với khi chiêm ngắm sự cao cả của mình không? Và có đối tượng nào làm thỏa lòng hơn có thể đặt ra trước tâm trí vua? Chẳng phải là tước mất niềm vui của vua khi để linh hồn vua bận tâm với ý nghĩ làm sao cho bước chân khớp với nhịp điệu một khúc nhạc, hay làm sao ném một [quả bóng] cho khéo, thay vì để linh hồn ấy thong thả tận hưởng việc chiêm ngắm vinh quang uy nghi đang bao quanh mình sao? Chúng ta hãy thử xem; hãy để một vị vua hoàn toàn một mình để tự suy ngẫm về bản thân thật thong thả, không có sự thỏa mãn nào của giác quan, không có mối lo nào trong tâm trí, không có ai bầu bạn; và chúng ta sẽ thấy rằng một vị vua không có sự tiêu khiển là một con người đầy dẫy sự khốn cùng. Vì vậy người ta cẩn thận tránh điều này, và bên cạnh các bậc vua chúa không bao giờ thiếu một số đông người lo sao cho trò giải trí nối tiếp công việc, và canh chừng suốt thời gian nhàn rỗi của họ để cung cấp cho họ những thú vui và trò chơi, sao cho không có khoảng trống nào. Thật vậy, các vua được vây quanh bởi những người hết sức chu đáo trong việc lo sao cho vua đừng ở một mình và ở trong tình trạng có thể nghĩ đến chính mình, vì họ biết rõ rằng dù là vua, vua vẫn sẽ khốn cùng, nếu vua suy ngẫm về chính mình.
Trong tất cả những điều này, tôi không nói về các vua Cơ Đốc với tư cách là Cơ Đốc nhân, mà chỉ với tư cách là vua.
143
Sự tiêu khiển.—Từ thuở ấu thơ, người ta đã được giao cho việc lo giữ danh dự, tài sản, bạn bè của mình, và thậm chí cả tài sản và danh dự của bạn bè mình. Họ bị đè nặng bởi công việc, bởi việc học ngoại ngữ, và bởi việc rèn luyện thân thể; và họ được dạy cho hiểu rằng họ không thể hạnh phúc nếu sức khỏe, danh dự, của cải của họ và của bạn bè họ không được tốt đẹp, và chỉ cần thiếu một điều thôi cũng đủ làm họ bất hạnh. Như thế họ được giao cho những mối lo và công việc khiến họ tất bật từ tờ mờ sáng.—Bạn sẽ kêu lên rằng đó là một cách lạ lùng để làm cho họ hạnh phúc! Còn có thể làm gì hơn để khiến họ khốn cùng?—Thật vậy! Có thể làm gì được? Chúng ta chỉ cần cất khỏi họ mọi mối lo ấy; vì khi đó họ sẽ nhìn thấy chính mình: họ sẽ suy ngẫm xem mình là gì, mình từ đâu đến, mình đi về đâu, và vì thế chúng ta không thể nào làm cho họ bận rộn và tiêu khiển quá mức được. Và đó là lý do tại sao, sau khi đã giao cho họ biết bao công việc, chúng ta lại khuyên họ, nếu có chút thời giờ thư giãn, hãy dùng nó vào việc giải trí, vào trò chơi, và luôn luôn bận rộn trọn vẹn.
Lòng người thật trống rỗng và đầy những điều nhơ nhuốc biết bao!
144
Tôi đã dành một thời gian dài để nghiên cứu các khoa học trừu tượng, và đã nản lòng vì số người cùng học chúng quá ít. Khi bắt đầu nghiên cứu con người, tôi thấy rằng các khoa học trừu tượng ấy không thích hợp với con người, và rằng khi khảo sát chúng, tôi càng lạc xa khỏi thân phận của chính mình hơn là những người khác lạc xa vì không biết đến chúng. Tôi đã tha thứ cho sự hiểu biết ít ỏi của họ; nhưng ít ra tôi nghĩ rằng mình sẽ tìm được nhiều bạn đồng hành trong việc nghiên cứu con người, và rằng đó là môn học chân chính thích hợp với con người. Tôi đã lầm; số người nghiên cứu nó còn ít hơn cả số người học hình học. Chính vì không biết cách nghiên cứu môn này mà chúng ta đi tìm những môn học khác. Nhưng phải chăng ngay cả ở đây cũng không phải là sự hiểu biết mà con người cần có, và để được hạnh phúc, thà con người đừng biết chính mình thì hơn?
145
[Chỉ một ý nghĩ chiếm lấy chúng ta; chúng ta không thể nghĩ đến hai điều cùng một lúc. Điều này là may mắn cho chúng ta theo thế gian, chứ không theo Đức Chúa Trời.]
146
Rõ ràng con người được tạo nên để suy nghĩ. Đó là toàn bộ phẩm giá và toàn bộ giá trị của con người; và toàn bộ bổn phận của con người là suy nghĩ như mình phải suy nghĩ. Mà trật tự của tư tưởng là bắt đầu từ chính mình, từ Đấng Tác Thành của mình và cứu cánh của mình.
Thế mà thế gian nghĩ về điều gì? Chẳng bao giờ nghĩ về điều này, mà chỉ nghĩ đến khiêu vũ, chơi đàn luýt, ca hát, làm thơ, cưỡi ngựa phóng lao vào vòng, v.v., đánh nhau, tự làm vua, mà không nghĩ xem làm vua là gì và làm người là gì.
147
Chúng ta không bằng lòng với đời sống mà mình có trong chính mình và trong hữu thể của riêng mình; chúng ta muốn sống một đời sống tưởng tượng trong tâm trí người khác, và vì mục đích ấy chúng ta cố gắng tỏ ra rực rỡ. Chúng ta không ngừng nhọc công tô điểm và gìn giữ sự hiện hữu tưởng tượng này, mà bỏ bê sự hiện hữu thật. Và nếu chúng ta có sự điềm tĩnh, hay lòng rộng lượng, hay tính chân thật, chúng ta liền nôn nóng làm cho người ta biết đến, để gắn những đức tính ấy vào sự hiện hữu tưởng tượng kia. Chúng ta thà tách chúng khỏi chính mình để gắn chúng vào nó; và chúng ta sẵn lòng làm kẻ hèn nhát để có được tiếng là can đảm. Một bằng chứng lớn về sự hư vô của hữu thể chúng ta, là không thỏa lòng với cái này nếu không có cái kia, và từ bỏ cái này vì cái kia! Vì ai không chịu chết để giữ danh dự mình thì sẽ bị coi là ô nhục.
148
Chúng ta tự phụ đến nỗi muốn được cả thế giới biết đến, thậm chí cả những người sẽ đến sau, khi chúng ta không còn nữa; và chúng ta hư vinh đến nỗi sự quý trọng của năm sáu người láng giềng cũng làm chúng ta vui thích và mãn nguyện.
149
Chúng ta không bận tâm đến việc được quý trọng ở những thành phố mà mình đi ngang qua. Nhưng nếu phải ở lại đó ít lâu, chúng ta liền bận tâm. Cần bao lâu? Một thời gian tương xứng với cuộc đời hư vinh và nhỏ mọn của chúng ta.
150
Thói hư vinh bám rễ trong lòng người đến nỗi một người lính, một người hầu của lính, một đầu bếp, một phu khuân vác cũng khoe khoang, và muốn có những người ngưỡng mộ mình. Ngay cả các triết gia cũng muốn có người ngưỡng mộ. Những người viết để chống lại nó muốn có được vinh quang vì đã viết hay; và những người đọc nó lại ước ao vinh quang vì đã đọc nó. Tôi, người viết những dòng này, có lẽ cũng có ước muốn ấy, và có lẽ những người sẽ đọc nó ...
151
Danh tiếng.—Sự ngưỡng mộ làm hư hỏng mọi sự từ thuở ấu thơ. Ôi! Nói hay quá! Ôi! Làm giỏi quá! Cháu ngoan quá! v.v.
Các trẻ em ở Port-Royal, vì không nhận được sự kích thích này của lòng ganh đua và danh tiếng, nên rơi vào sự lơ là.
152
Sự kiêu ngạo.—Tính tò mò chỉ là thói hư vinh. Thường thì chúng ta muốn biết chỉ để nói. Nếu không, chúng ta sẽ chẳng đi một chuyến vượt biển để rồi không bao giờ nói về nó, chỉ vì thú vui duy nhất là được nhìn thấy mà không hy vọng bao giờ kể lại cho ai.
153
Về lòng ham muốn được quý trọng bởi những người ở cùng chúng ta.—Sự kiêu ngạo chiếm hữu chúng ta một cách tự nhiên đến thế ngay giữa những nỗi khổ, những lầm lạc, v.v. của chúng ta. Chúng ta thậm chí vui vẻ mất cả mạng sống, miễn là người ta nói về điều đó.
Thói hư vinh: cờ bạc, săn bắn, thăm viếng, sự xấu hổ giả tạo, một tên tuổi lâu bền.
154
[Tôi không có bạn bè] có lợi cho bạn].
155
Một người bạn chân thật là một lợi thế lớn lao đến thế, ngay cả đối với những bậc quyền quý nhất, để người ấy nói tốt về họ, và bênh vực họ khi họ vắng mặt, đến nỗi họ nên làm mọi cách để có được một người bạn như vậy. Nhưng họ phải chọn cho khéo; vì nếu họ dồn hết mọi nỗ lực vào lợi ích của những kẻ ngu dại, thì điều đó sẽ chẳng ích gì, dù những kẻ ấy có nói tốt về họ đến đâu; và những kẻ ấy thậm chí sẽ không nói tốt về họ nếu thấy mình ở phe yếu thế hơn, vì chúng chẳng có ảnh hưởng gì; và như thế chúng sẽ nói xấu về các bậc quyền quý ấy trước mặt mọi người.
156
Ferox gens, nullam esse vitam sine armis rati.—Họ thà chết còn hơn chịu hòa bình; những người khác thà chết còn hơn chịu chiến tranh.
Bất cứ ý kiến nào cũng có thể được coi là đáng quý hơn mạng sống, dù lòng yêu sự sống thật mạnh mẽ và tự nhiên đến thế.
157
Sự mâu thuẫn: khinh rẻ sự hiện hữu của mình, chết vì chẳng gì cả, căm ghét sự hiện hữu của mình.
158
Những việc theo đuổi.—Sức quyến rũ của danh tiếng lớn đến nỗi chúng ta yêu thích mọi đối tượng gắn liền với nó, kể cả cái chết.
159
Những việc làm cao quý đáng trọng nhất khi chúng được giấu kín. Khi tôi thấy một vài việc như thế trong lịch sử (như ở trang 184), chúng làm tôi rất vui lòng. Nhưng rốt cuộc chúng đã không được giấu kín hoàn toàn, vì chúng đã được người ta biết đến; và dù người ta đã làm hết sức để giấu chúng, thì chút ít sự công bố về chúng cũng làm hỏng tất cả, vì điều tốt đẹp nhất nơi chúng chính là ước muốn giấu chúng đi.
160
Cái hắt hơi thu hút mọi chức năng của linh hồn, cũng như công việc vậy; nhưng chúng ta không rút ra từ đó cùng những kết luận chống lại sự cao cả của con người, vì nó xảy ra trái với ý muốn của con người. Và dù chính chúng ta tự gây ra nó, thì chúng ta vẫn hắt hơi trái với ý muốn của mình. Không phải vì chính hành vi ấy; mà là vì một mục đích khác. Và như vậy nó không phải là bằng chứng về sự yếu đuối của con người, và về sự nô lệ của con người dưới hành vi ấy.
Chẳng có gì nhục nhã khi con người khuất phục trước đau đớn, nhưng thật nhục nhã khi khuất phục trước khoái lạc. Không phải vì đau đớn đến với chúng ta từ bên ngoài, còn khoái lạc thì chính chúng ta tìm kiếm; vì người ta có thể tìm kiếm đau đớn, và cố ý khuất phục trước nó, mà không có sự hèn hạ kiểu ấy. Vậy thì do đâu mà lý trí cho rằng gục ngã dưới sức ép của đau đớn là điều vinh dự, còn khuất phục trước sự tấn công của khoái lạc là điều nhục nhã? Ấy là vì đau đớn không cám dỗ và lôi cuốn chúng ta. Chính chúng ta tự nguyện chọn nó, và muốn để nó thắng mình. Thế nên chúng ta làm chủ tình thế; và trong điều này con người khuất phục trước chính mình. Nhưng trong khoái lạc thì con người khuất phục trước khoái lạc. Mà chỉ có quyền làm chủ và quyền tối thượng mới đem lại vinh quang, và chỉ có sự nô lệ mới đem lại sự hổ thẹn.
161
Sự hư không.—Thật lạ lùng thay khi một điều hiển nhiên như sự hư không của thế gian lại ít được biết đến như vậy, đến nỗi nói rằng tìm kiếm sự cao sang là điều dại dột lại trở thành một điều kỳ lạ và đáng ngạc nhiên!
162
Ai muốn biết trọn vẹn sự hư không của con người thì chỉ cần xem xét những nguyên nhân và hậu quả của tình yêu. Nguyên nhân là một je ne sais quoi (Corneille), còn hậu quả thì thật khủng khiếp. Cái je ne sais quoi này, một vật nhỏ bé đến nỗi chúng ta không thể nhận ra, lại làm rung chuyển cả một xứ sở, các vương hầu, các đạo quân, cả thế giới.
Cái mũi của Cleopatra: giá nó ngắn hơn, thì cả bộ mặt của thế giới đã đổi khác.
163
Sự hư không.—Nguyên nhân và hậu quả của tình yêu: Cleopatra.
164
Ai không thấy sự hư không của thế gian thì chính người ấy thật hư không. Thật vậy, ai mà không thấy nó, ngoài những người trẻ đang mải mê với danh tiếng, sự tiêu khiển, và ý nghĩ về tương lai? Nhưng hãy cất đi sự tiêu khiển, và bạn sẽ thấy họ khô héo vì chán chường. Khi ấy họ cảm thấy sự hư vô của mình mà không biết điều đó; vì quả thật là bất hạnh khi rơi vào nỗi buồn không chịu nổi ngay khi chúng ta bị buộc phải nghĩ đến chính mình, và không có sự tiêu khiển nào.
165
Những suy tưởng.—In omnibus requiem quaesivi. Nếu thân phận của chúng ta thật sự hạnh phúc, chúng ta sẽ chẳng cần phải được làm cho xao lãng khỏi việc nghĩ về nó để làm cho mình hạnh phúc.
166
Sự tiêu khiển.—Chịu đựng cái chết mà không nghĩ đến nó thì dễ hơn là chịu đựng ý nghĩ về cái chết khi không có hiểm nguy.
167
Những nỗi khốn cùng của đời người đã tạo nên tất cả những điều này: vì người ta đã thấy điều đó, nên họ đã tìm đến sự tiêu khiển.
168
Sự tiêu khiển.—Vì con người không thể chống lại cái chết, sự khốn cùng, sự dốt nát, nên họ đã nảy ra ý định, để được hạnh phúc, là đừng nghĩ đến những điều ấy chút nào.
169
Bất chấp những nỗi khốn cùng ấy, con người vẫn muốn được hạnh phúc, chỉ muốn được hạnh phúc, và không thể muốn mình không hạnh phúc. Nhưng con người sẽ làm điều đó bằng cách nào? Để được hạnh phúc, con người phải làm cho mình bất tử; nhưng vì không thể làm được điều đó, con người đã nghĩ ra cách ngăn mình nghĩ đến cái chết.
170
Sự tiêu khiển.—Nếu con người hạnh phúc, thì càng ít được tiêu khiển, con người sẽ càng hạnh phúc hơn, như các thánh đồ và Đức Chúa Trời.—Phải; nhưng chẳng phải có khả năng được giải trí bằng sự tiêu khiển cũng là hạnh phúc sao?—Không; vì điều đó đến từ nơi khác và từ bên ngoài, và do đó là lệ thuộc, và vì thế dễ bị khuấy động bởi hàng ngàn biến cố, vốn mang lại những nỗi buồn không thể tránh khỏi.
171
Sự khốn cùng.—Điều duy nhất an ủi chúng ta trong những nỗi khốn cùng của mình là sự tiêu khiển, thế nhưng đây lại là nỗi khốn cùng lớn nhất của chúng ta. Vì chính nó là điều chủ yếu ngăn cản chúng ta suy ngẫm về chính mình, và khiến chúng ta dần dần hủy hoại mình lúc nào không hay. Không có nó, chúng ta sẽ ở trong trạng thái chán chường, và sự chán chường này sẽ thúc giục chúng ta tìm một phương cách vững chắc hơn để thoát khỏi nó. Nhưng sự tiêu khiển làm chúng ta khuây khỏa, và dẫn chúng ta đến cái chết lúc nào không hay.
172
Chúng ta không an phận với hiện tại. Chúng ta đón trước tương lai như thể nó đến quá chậm, như để thúc giục bước đi của nó; hoặc chúng ta gợi lại quá khứ, để níu giữ bước bay quá nhanh của nó. Chúng ta thiếu khôn ngoan đến nỗi lang thang trong những thời gian không thuộc về mình, và không nghĩ đến thời gian duy nhất thuộc về mình; và chúng ta phù phiếm đến nỗi mơ tưởng những thời gian không còn nữa, và vô tình bỏ qua thời gian duy nhất đang hiện hữu. Vì hiện tại thường làm chúng ta đau đớn. Chúng ta che giấu nó khỏi tầm mắt mình, vì nó làm chúng ta bối rối; và nếu nó làm chúng ta vui thích, chúng ta lại tiếc nuối khi thấy nó trôi qua. Chúng ta cố gắng nâng đỡ nó bằng tương lai, và nghĩ đến việc sắp xếp những điều không nằm trong quyền của mình, cho một thời gian mà chúng ta chẳng chắc gì sẽ đạt tới.
Mỗi người hãy xem xét tư tưởng của mình, người ấy sẽ thấy chúng đều bận rộn với quá khứ và tương lai. Chúng ta hầu như chẳng bao giờ nghĩ đến hiện tại; và nếu có nghĩ đến, thì chỉ là để lấy ánh sáng từ nó mà sắp đặt tương lai. Hiện tại không bao giờ là mục đích của chúng ta. Quá khứ và hiện tại là phương tiện của chúng ta; chỉ tương lai mới là mục đích của chúng ta. Như thế chúng ta không bao giờ sống, nhưng chỉ hy vọng sống; và vì chúng ta luôn chuẩn bị để được hạnh phúc, nên tất yếu chúng ta sẽ không bao giờ hạnh phúc.
173
Người ta nói rằng nhật thực và nguyệt thực báo trước điều bất hạnh, vì những điều bất hạnh vốn thường tình, đến nỗi, vì điều xấu xảy ra quá thường, nên họ thường đoán trúng; trong khi nếu họ nói rằng chúng báo trước vận may, thì họ sẽ thường sai. Họ chỉ gán vận may cho những sự giao hội hiếm hoi của các tinh tú; vì thế họ hiếm khi đoán sai.
174
Sự khốn cùng.—Sa-lô-môn và Gióp là những người đã hiểu biết rõ nhất và nói hay nhất về sự khốn cùng của con người; người trước là người may mắn nhất, còn người sau là người bất hạnh nhất trong loài người; người trước biết sự hư không của những thú vui qua kinh nghiệm, người sau biết thực tại của những tai họa.
175
Chúng ta biết chính mình quá ít, đến nỗi nhiều người tưởng mình sắp chết trong khi họ vẫn khỏe mạnh, và nhiều người tưởng mình khỏe mạnh khi đã gần kề cái chết, không hay biết cơn sốt đang đến gần, hay cái ung nhọt sắp hình thành.
176
Cromwell sắp tàn phá cả Cơ Đốc giới; hoàng tộc đã bị lật đổ, còn dòng họ ông thì được vững lập mãi mãi, nếu không vì một hạt cát nhỏ hình thành trong niệu quản của ông. Ngay cả La Mã cũng run sợ dưới tay ông; nhưng mẩu sỏi nhỏ này đã hình thành ở đó, thế là ông chết, gia đình ông sa sút, mọi sự yên bình, và nhà vua được phục vị.
177
[Ba vị chủ nhà.] Người từng có được tình bạn của Vua nước Anh, Vua nước Ba Lan, và Nữ hoàng Thụy Điển, há có tin rằng mình sẽ thiếu một nơi nương náu và chốn trú thân trên thế gian này không?
178
Macrobius: về những trẻ vô tội bị Hê-rốt giết.
179
Khi Augustus biết rằng chính con trai của Hê-rốt cũng ở trong số những trẻ dưới hai tuổi mà Hê-rốt đã sai giết, ông nói rằng làm con lợn của Hê-rốt còn hơn làm con trai ông ta.—Macrobius, Sat., quyển 2, chương 4.
180
Người cao sang và kẻ hèn mọn đều có cùng những nỗi bất hạnh, cùng những nỗi buồn, cùng những đam mê; nhưng người này ở trên đỉnh bánh xe, còn kẻ kia ở gần tâm, và vì thế ít bị xáo trộn hơn bởi cùng những vòng quay ấy.
181
Chúng ta bất hạnh đến nỗi chỉ có thể vui thích một điều gì với điều kiện là sẽ bực bội nếu nó trở nên tồi tệ, như hàng ngàn điều có thể xảy ra, và vẫn xảy ra mỗi giờ. Ai tìm ra được bí quyết vui hưởng điều tốt mà không bận lòng về điều xấu trái ngược với nó, thì người ấy đã bắn trúng đích. Đó là sự chuyển động vĩnh cửu.
182
Những người luôn giữ niềm hy vọng tốt đẹp giữa những nỗi bất hạnh, và vui mừng trước vận may, thì bị nghi là rất hài lòng với sự thất bại của công việc, nếu họ không đau khổ như vậy trước vận rủi; và họ mừng rỡ khi tìm được những cớ để hy vọng như thế, để tỏ ra rằng mình quan tâm và để che giấu, bằng niềm vui mà họ giả vờ cảm thấy, niềm vui mà họ có khi thấy công việc thất bại.
183
Chúng ta vô tư chạy về phía vực thẳm, sau khi đã đặt một vật gì đó trước mặt để ngăn mình nhìn thấy nó.