Chương 1 · 28 phút đọc · 37 phút nghe
Những Suy Tưởng Về Trí Tuệ Và Lối Viết
1
Sự khác biệt giữa óc toán học và óc trực giác.—Ở óc toán học, các nguyên lý thì rõ ràng như sờ thấy được, nhưng lại xa rời cách dùng thông thường; vì thế, do thiếu thói quen, người ta khó hướng tâm trí về phía ấy: nhưng chỉ cần hướng về đó một chút thôi, người ta sẽ thấy trọn vẹn các nguyên lý, và phải có một trí óc hết sức thiếu chính xác mới lập luận sai từ những nguyên lý hiển nhiên đến nỗi gần như không thể nào bỏ sót chúng.
Nhưng ở óc trực giác, các nguyên lý nằm ngay trong cách dùng thông thường và ở trước mắt mọi người. Người ta chỉ cần nhìn, chẳng cần nỗ lực gì; đó chỉ là chuyện có mắt tốt, nhưng mắt phải thật tốt, vì các nguyên lý tinh tế và nhiều đến nỗi gần như không thể nào không bỏ sót một vài điều. Mà bỏ sót một nguyên lý thì dẫn đến sai lầm; vậy người ta phải có cái nhìn thật sáng suốt để thấy được mọi nguyên lý, và kế đến phải có một trí óc chính xác để khỏi rút ra những suy luận sai từ các nguyên lý đã biết.
Vậy mọi nhà toán học hẳn đều có óc trực giác nếu họ có cái nhìn sáng suốt, vì họ không lập luận sai từ những nguyên lý mình đã biết; và những người có óc trực giác hẳn đều có óc toán học nếu họ có thể hướng mắt về các nguyên lý toán học mà họ không quen.
Vậy lý do khiến một số người có óc trực giác không có óc toán học là vì họ hoàn toàn không thể hướng sự chú ý về các nguyên lý toán học. Còn lý do khiến các nhà toán học không có óc trực giác là vì họ không thấy điều ở ngay trước mặt mình, và vì đã quen với những nguyên lý chính xác và rõ ràng của toán học, lại không lập luận cho đến khi đã xem xét kỹ và sắp xếp các nguyên lý của mình, nên họ lạc lối trong những vấn đề thuộc trực giác, nơi các nguyên lý không cho phép sắp xếp như thế. Các nguyên lý ấy hầu như không thấy được; chúng được cảm nhận hơn là được thấy; thật vô cùng khó khăn để làm cho những ai tự mình không nhận ra chúng cảm nhận được chúng. Những nguyên lý này tinh tế và nhiều đến nỗi cần có một giác quan rất tế nhị và rất sáng suốt để nhận ra chúng, và để phán đoán đúng đắn và xác đáng khi đã nhận ra, mà phần lớn không thể chứng minh chúng theo thứ tự như trong toán học; bởi vì chúng ta không biết các nguyên lý ấy theo cùng một cách, và bởi vì bắt tay vào việc ấy sẽ là chuyện không bao giờ dứt. Chúng ta phải thấy vấn đề ngay lập tức, chỉ trong một cái nhìn, chứ không phải bằng một tiến trình lập luận, ít nhất là đến một mức độ nào đó. Và vì thế hiếm khi các nhà toán học có óc trực giác, và hiếm khi những người có óc trực giác là nhà toán học, bởi vì các nhà toán học muốn xử lý những vấn đề thuộc trực giác theo lối toán học, và tự biến mình thành lố bịch, khi muốn bắt đầu bằng các định nghĩa rồi đến các tiên đề, vốn không phải là cách tiến hành trong loại lập luận này. Không phải trí óc không làm như thế, nhưng nó làm điều đó một cách ngầm lặng, tự nhiên, và không theo quy tắc kỹ thuật nào; vì việc diễn đạt điều ấy vượt quá khả năng của mọi người, và chỉ ít người có thể cảm nhận được.
Trái lại, những người có óc trực giác, vì đã quen phán đoán chỉ bằng một cái nhìn, nên kinh ngạc biết bao khi được đưa cho những mệnh đề mà họ chẳng hiểu gì, mà con đường dẫn đến chúng lại phải đi qua những định nghĩa và tiên đề khô khan đến thế, và họ lại không quen nhìn chúng chi tiết như vậy, đến nỗi họ thấy chán ghét và nản lòng.
Còn những trí óc đần độn thì chẳng bao giờ có óc trực giác, cũng chẳng có óc toán học.
Những nhà toán học chỉ là nhà toán học thì có trí óc chính xác, miễn là mọi điều đều được giải thích cho họ bằng các định nghĩa và tiên đề; nếu không, họ thiếu chính xác và không ai chịu nổi, vì họ chỉ đúng khi các nguyên lý hoàn toàn rõ ràng.
Và những người có óc trực giác mà chỉ có trực giác thôi thì không thể kiên nhẫn đi đến tận các nguyên lý đầu tiên của những điều thuộc tư biện và khái niệm, những điều họ chưa từng thấy trong đời, và hoàn toàn khác thường.
2
Có nhiều loại hiểu biết đúng đắn khác nhau; có người hiểu đúng trong một trật tự sự việc nào đó, mà không hiểu đúng trong những trật tự khác, nơi họ lạc lối. Có người rút ra kết luận giỏi từ ít tiền đề, và điều này cho thấy một óc phán đoán sắc bén.
Những người khác lại rút ra kết luận giỏi ở chỗ có nhiều tiền đề.
Chẳng hạn, loại người thứ nhất dễ dàng học môn thủy tĩnh học, nơi các tiền đề thì ít, nhưng các kết luận lại tinh tế đến nỗi chỉ sự sắc sảo bậc nhất mới đạt tới được.
Thế nhưng những người này có lẽ sẽ không phải là những nhà toán học lớn, vì toán học chứa một số lượng lớn tiền đề, và có lẽ có một loại trí tuệ có thể dễ dàng dò xét đến tận đáy một ít tiền đề, nhưng lại chẳng thể nào thấu suốt những vấn đề có nhiều tiền đề.
Vậy có hai loại trí tuệ: một loại có thể thấu suốt cách sắc bén và sâu xa các kết luận của những tiền đề đã cho, và đó là trí tuệ tinh xác; loại kia có thể bao quát một số lượng lớn tiền đề mà không lẫn lộn chúng, và đó là trí tuệ toán học. Loại thứ nhất có sức mạnh và sự chính xác, loại kia có sự bao quát. Mà phẩm chất này có thể tồn tại mà không có phẩm chất kia; trí tuệ có thể mạnh mà hẹp, và cũng có thể bao quát mà yếu.
3
Những người quen phán đoán bằng cảm nhận thì không hiểu tiến trình lập luận, vì họ muốn hiểu ngay từ cái nhìn đầu tiên, và không quen tìm kiếm các nguyên lý. Còn những người khác, trái lại, quen lập luận từ các nguyên lý, thì hoàn toàn không hiểu những vấn đề thuộc cảm nhận, vì họ tìm kiếm nguyên lý, và không thể thấy được chỉ trong một cái nhìn.
4
Toán học, trực giác.—Tài hùng biện thật thì coi nhẹ tài hùng biện, đạo đức thật thì coi nhẹ đạo đức; nghĩa là, đạo đức của óc phán đoán, vốn không có quy tắc, coi nhẹ đạo đức của trí tuệ.
Vì sự nhận thức thuộc về óc phán đoán, cũng như khoa học thuộc về trí tuệ. Trực giác là phần của óc phán đoán, toán học là phần của trí tuệ.
Coi nhẹ triết học mới là một triết gia thật.
5
Những người phán đoán một tác phẩm theo quy tắc thì đối với người khác cũng như người có đồng hồ đối với người khác. Một người nói: “Đã hai tiếng đồng hồ rồi”; người kia nói: “Mới chỉ bốn mươi lăm phút thôi.” Tôi nhìn đồng hồ, và nói với người thứ nhất: “Anh đang chán đấy,” và với người kia: “Thời gian trôi vùn vụt với anh”; vì mới chỉ một tiếng rưỡi, và tôi cười những kẻ bảo tôi rằng thời gian trôi chậm với tôi, và rằng tôi phán đoán bằng trí tưởng tượng. Họ không biết rằng tôi phán đoán bằng đồng hồ của mình.
6
Chúng ta làm hại sự hiểu biết thế nào, thì cũng làm hại tình cảm thế ấy.
Sự hiểu biết và tình cảm được uốn nắn qua sự giao tiếp; sự hiểu biết và tình cảm bị bại hoại qua sự giao tiếp. Vì thế, môi trường giao du tốt hay xấu sẽ làm chúng tiến bộ hay bại hoại. Vậy điều hệ trọng nhất là biết chọn lựa để làm chúng tiến bộ chứ không làm chúng bại hoại; mà chúng ta không thể chọn lựa như thế nếu chính chúng không vốn đã tiến bộ và không bại hoại. Thế là thành một vòng luẩn quẩn, và ai thoát được nó thì thật may mắn.
7
Người càng có trí tuệ lớn thì càng thấy nhiều nét độc đáo nơi con người. Những người tầm thường không thấy sự khác biệt nào giữa người này với người kia.
8
Có nhiều người nghe một bài giảng cũng giống như họ nghe giờ kinh chiều.
9
Khi muốn sửa sai cách hữu ích, và chỉ cho người khác thấy rằng người ấy sai, chúng ta phải để ý xem người ấy nhìn vấn đề từ phía nào, vì từ phía đó điều ấy thường là đúng, và thừa nhận sự thật ấy với người ấy, nhưng chỉ cho người ấy thấy phía mà điều ấy sai. Người ấy sẽ hài lòng với điều đó, vì thấy rằng mình đã không lầm, mà chỉ không thấy hết mọi phía. Mà chẳng ai bị xúc phạm vì không thấy hết mọi sự; nhưng người ta không thích bị lầm, và điều đó có lẽ xuất phát từ sự thật rằng con người tự bản tính không thể thấy hết mọi sự, và tự bản tính cũng không thể lầm ở phía mình đang nhìn, vì những nhận thức của các giác quan chúng ta luôn luôn đúng.
10
Người ta thường bị thuyết phục bởi những lý lẽ do chính mình khám phá ra hơn là bởi những lý lẽ nảy ra trong trí người khác.
11
Mọi cuộc vui lớn đều nguy hiểm cho đời sống Cơ Đốc; nhưng trong mọi cuộc vui mà thế gian đã bày ra, không có gì đáng sợ hơn sân khấu. Đó là sự diễn tả các đam mê tự nhiên và tế nhị đến nỗi nó khơi dậy và làm nảy sinh chúng trong lòng chúng ta, và trên hết là đam mê tình yêu, nhất là khi tình yêu được diễn tả là rất trong trắng và đức hạnh. Vì nó càng có vẻ vô tội đối với những linh hồn vô tội, thì họ càng dễ bị nó lay động. Sự mãnh liệt của nó làm thỏa mãn lòng yêu mình của chúng ta, lòng này lập tức nảy sinh ước muốn tạo ra những hiệu quả giống như những gì được thấy diễn tả thật khéo; đồng thời, chúng ta tự tạo cho mình một lương tâm đặt nền trên sự đúng mực của những tình cảm mà chúng ta thấy ở đó, nhờ đó nỗi e sợ của những linh hồn trong sạch bị gạt bỏ, vì họ tưởng rằng yêu bằng một tình yêu có vẻ hợp lý đến thế đối với họ thì chẳng thể làm tổn hại đến sự trong sạch của họ.
Vì thế chúng ta rời nhà hát với tấm lòng tràn đầy mọi vẻ đẹp và sự dịu dàng của tình yêu, linh hồn và trí óc bị thuyết phục về sự vô tội của nó đến nỗi chúng ta hoàn toàn sẵn sàng đón nhận những ấn tượng đầu tiên của nó, hay đúng hơn là tìm dịp đánh thức chúng trong lòng một người khác, để chúng ta có thể nhận được cũng những niềm vui và cũng những sự hy sinh mà chúng ta đã thấy được diễn tả thật khéo trên sân khấu.
12
Scaramouch, kẻ chỉ nghĩ đến một điều.
Ông tiến sĩ, kẻ cứ nói thêm mười lăm phút sau khi đã nói hết mọi điều, vì ông ta đầy ắp ham muốn được nói.
13
Người ta thích thấy sự lầm lạc, nỗi đam mê của Cleobuline, vì nàng không ý thức được điều đó. Nàng sẽ trở nên khó ưa, nếu nàng không bị lừa dối.
14
Khi một lời lẽ tự nhiên vẽ nên một đam mê hay một hiệu quả, người ta cảm thấy trong chính mình sự thật của điều mình đọc, vốn đã có sẵn ở đó, dù người ta không biết. Bởi vậy người ta có khuynh hướng yêu mến người làm cho chúng ta cảm nhận được điều đó, vì người ấy không cho chúng ta thấy sự giàu có của riêng người ấy, mà là của chúng ta. Và như thế, ơn ích này khiến chúng ta thấy người ấy dễ mến, ngoài ra sự tương thông trí tuệ giữa chúng ta với người ấy tất yếu khiến lòng nghiêng về yêu mến.
15
Tài hùng biện, thứ thuyết phục bằng sự dịu ngọt, chứ không bằng uy quyền; như một bạo chúa, chứ không như một vị vua.
16
Tài hùng biện là nghệ thuật nói các điều theo cách sao cho—(1) những người chúng ta nói với có thể lắng nghe mà không khó chịu và còn thích thú; (2) họ cảm thấy mình có liên quan, đến nỗi lòng yêu mình dẫn họ sẵn lòng suy ngẫm hơn về điều ấy.
Vậy nó hệ tại ở một sự tương hợp mà chúng ta tìm cách thiết lập, một mặt giữa đầu óc và tấm lòng của những người chúng ta nói với, và mặt khác, giữa những tư tưởng và những lời lẽ chúng ta dùng. Điều này giả định rằng chúng ta đã nghiên cứu kỹ lòng người để biết mọi năng lực của nó, rồi tìm ra những tỷ lệ thích đáng của lời lẽ mà chúng ta muốn làm cho phù hợp với chúng. Chúng ta phải đặt mình vào chỗ của những người sẽ nghe mình, và thử nghiệm trên chính lòng mình cách chúng ta xoay chuyển lời lẽ, để xem cái này có được làm ra cho cái kia không, và xem chúng ta có thể chắc chắn rằng người nghe sẽ, có thể nói là, bị buộc phải đầu hàng không. Chúng ta nên tự giới hạn mình, hết mức có thể, trong sự đơn sơ và tự nhiên, và không phóng đại điều nhỏ, hay thu nhỏ điều lớn. Một điều đẹp thôi thì chưa đủ; nó phải thích hợp với đề tài, và trong đó không được có gì thừa hay thiếu.
17
Sông là những con đường biết chuyển động, và đưa chúng ta đến nơi chúng ta muốn đi.
18
Khi chúng ta không biết sự thật của một điều, thì có lợi khi tồn tại một sai lầm chung định hướng tâm trí con người, chẳng hạn như mặt trăng, thứ được cho là gây ra sự thay đổi các mùa, sự tiến triển của bệnh tật, v.v. Vì căn bệnh chính của con người là tính tò mò bồn chồn về những điều mình không thể hiểu; và đối với con người, sai lầm còn không tệ bằng tò mò vô ích.
Lối viết của Epictetus, Montaigne và Salomon de Tultie là lối viết thông dụng nhất, gợi nhiều suy nghĩ nhất, được nhớ đến nhiều nhất, và được trích dẫn thường xuyên nhất; vì nó hoàn toàn được tạo thành từ những tư tưởng nảy sinh từ những câu chuyện thường ngày của cuộc sống. Như khi chúng ta nói về sai lầm chung tồn tại giữa loài người rằng mặt trăng là nguyên nhân của mọi sự, chúng ta không bao giờ quên nói rằng Salomon de Tultie bảo rằng khi chúng ta không biết sự thật của một điều, thì có lợi khi tồn tại một sai lầm chung, v.v.; đó chính là tư tưởng ở trên.
19
Điều cuối cùng người ta quyết định khi viết một cuốn sách là nên đặt điều gì lên đầu.
20
Trật tự.—Tại sao tôi phải chia các đức hạnh của tôi thành bốn thay vì thành sáu? Tại sao tôi lại thiết lập đức hạnh trong bốn, trong hai, trong một? Tại sao lại vào Abstine et sustine thay vì vào “Hãy theo Tự Nhiên,” hoặc “Hãy lo việc riêng của mình mà không bất công,” như Plato, hay bất cứ điều gì khác? Nhưng bạn sẽ nói rằng ở đó mọi sự được gói trọn trong một chữ. Đúng vậy, nhưng nó vô ích nếu không được giải thích, và khi chúng ta giải thích nó, ngay khi chúng ta mở bung châm ngôn chứa đựng mọi điều còn lại này, thì chúng lại hiện ra trong chính sự lộn xộn ban đầu mà bạn muốn tránh. Vì thế, khi tất cả được gói trong một, chúng bị che giấu và vô dụng, như trong một cái rương, và chẳng bao giờ xuất hiện ngoại trừ trong sự lộn xộn tự nhiên của chúng. Tự Nhiên đã thiết lập tất cả chúng mà không gói cái này vào trong cái kia.
21
Tự Nhiên đã làm cho mọi chân lý của mình độc lập với nhau. Nghệ thuật của chúng ta làm cho chân lý này phụ thuộc vào chân lý kia. Nhưng điều này không tự nhiên. Mỗi chân lý giữ chỗ riêng của mình.
22
Đừng ai nói rằng tôi chẳng nói được điều gì mới; cách sắp xếp đề tài là mới. Khi chơi quần vợt, cả hai người cùng chơi một quả bóng, nhưng một người đặt bóng khéo hơn.
Tôi cũng chẳng ngại nếu người ta nói rằng tôi dùng những chữ người khác đã dùng trước đây. Và cũng vậy, nếu những tư tưởng giống nhau trong một cách sắp xếp khác không tạo nên một bài văn khác, thì những chữ giống nhau trong cách sắp xếp khác của chúng cũng không tạo nên những tư tưởng khác!
23
Chữ được sắp xếp khác đi thì mang ý nghĩa khác, và ý nghĩa được sắp xếp khác đi thì tạo ra hiệu quả khác.
24
Ngôn ngữ.—Chúng ta không nên chuyển tâm trí từ điều này sang điều khác, ngoại trừ để thư giãn, và chỉ khi cần thiết và đúng lúc, chứ không phải cách khác. Vì kẻ thư giãn không đúng lúc thì làm người ta mệt mỏi, và kẻ làm chúng ta mệt mỏi không đúng lúc thì khiến chúng ta uể oải, vì chúng ta quay lưng đi hẳn. Dục vọng ngang ngược của chúng ta thích làm điều trái ngược đến thế với điều mà người ta muốn đạt được nơi chúng ta mà không đem lại cho chúng ta niềm vui, là đồng tiền mà nhờ nó chúng ta sẽ làm bất cứ điều gì người ta muốn.
25
Tài hùng biện.—Nó đòi hỏi điều dễ chịu và điều có thật; nhưng chính điều dễ chịu phải được rút ra từ điều chân thật.
26
Tài hùng biện là một bức họa của tư tưởng; và vì thế những ai sau khi đã vẽ nó, lại thêm thắt điều gì nữa, thì làm ra một bức tranh thay vì một bức chân dung.
27
Tạp ghi. Ngôn ngữ.—Những người tạo ra các phép đối bằng cách gượng ép chữ nghĩa thì giống như những người làm cửa sổ giả cho cân đối. Quy tắc của họ không phải là nói cho chính xác, mà là tạo ra những hình thái tu từ khéo léo.
28
Sự cân đối là điều chúng ta thấy chỉ trong một cái nhìn; nó dựa trên sự thật rằng chẳng có lý do gì để có sự khác biệt, và cũng dựa trên gương mặt con người; do đó mà sự cân đối chỉ cần theo chiều ngang, chứ không theo chiều cao hay chiều sâu.
29
Khi thấy một lối văn tự nhiên, chúng ta kinh ngạc và thích thú; vì chúng ta tưởng sẽ gặp một tác giả, mà lại gặp một con người. Trong khi những người có óc thẩm mỹ tốt, khi thấy một cuốn sách thì mong gặp một con người, lại hết sức ngạc nhiên khi gặp một tác giả. Plus poetice quam humane locutus es. Những ai dạy rằng Tự Nhiên có thể nói về mọi điều, ngay cả về thần học, thì thật tôn vinh Tự Nhiên.
30
Chúng ta chỉ tham khảo đôi tai vì tấm lòng còn thiếu. Quy tắc là sự ngay thẳng.
Vẻ đẹp của sự lược bỏ, của óc phán đoán.
31
Mọi vẻ đẹp giả tạo mà chúng ta chê trách nơi Cicero đều có những người ngưỡng mộ, và với số lượng lớn.
32
Có một chuẩn mực nhất định về duyên dáng và vẻ đẹp, hệ tại ở một mối tương quan nhất định giữa bản tính của chúng ta, như nó vốn là, yếu hay mạnh, và điều làm chúng ta thích thú.
Bất cứ điều gì được tạo nên theo chuẩn mực này đều làm chúng ta thích thú, dù là nhà cửa, bài ca, lời lẽ, câu thơ, văn xuôi, người phụ nữ, chim chóc, sông ngòi, cây cối, phòng ốc, y phục, v.v. Bất cứ điều gì không được làm theo chuẩn mực này đều làm phật lòng những người có óc thẩm mỹ tốt.
Và như có một mối tương quan hoàn hảo giữa một bài ca và một ngôi nhà được làm theo một khuôn mẫu tốt, vì chúng giống khuôn mẫu tốt ấy, dù mỗi thứ theo loại riêng của nó; thì cũng vậy, có một mối tương quan hoàn hảo giữa những thứ được làm theo một khuôn mẫu xấu. Không phải khuôn mẫu xấu là duy nhất, vì có nhiều khuôn mẫu xấu; nhưng chẳng hạn, mỗi bài sonnet dở, dù được tạo theo khuôn mẫu sai nào, cũng giống hệt một người phụ nữ ăn mặc theo khuôn mẫu ấy.
Không gì giúp chúng ta hiểu rõ hơn sự lố bịch của một bài sonnet giả tạo cho bằng việc xem xét tự nhiên và chuẩn mực, rồi hình dung một người phụ nữ hay một ngôi nhà được làm theo chuẩn mực ấy.
33
Vẻ đẹp thi ca.—Như chúng ta nói về vẻ đẹp thi ca, thì chúng ta cũng nên nói về vẻ đẹp toán học và vẻ đẹp y học. Nhưng chúng ta không nói như vậy; và lý do là vì chúng ta biết rõ đối tượng của toán học là gì, và nó hệ tại ở các chứng minh, và đối tượng của y học là gì, và nó hệ tại ở sự chữa lành. Nhưng chúng ta không biết sự duyên dáng, vốn là đối tượng của thi ca, hệ tại ở điều gì. Chúng ta không biết khuôn mẫu tự nhiên mà chúng ta phải bắt chước; và vì thiếu hiểu biết này, chúng ta đã đặt ra những từ ngữ kỳ quặc, “Thời hoàng kim,” “Kỳ quan của thời đại chúng ta,” “Định mệnh,” v.v., và gọi thứ biệt ngữ này là vẻ đẹp thi ca.
Nhưng ai hình dung một người phụ nữ theo khuôn mẫu này, vốn hệ tại ở việc nói những điều nhỏ nhặt bằng những chữ to tát, sẽ thấy một cô gái xinh xắn trang điểm bằng gương soi và dây xích, và người ấy sẽ mỉm cười với cô; vì chúng ta biết rõ sức quyến rũ của người phụ nữ hệ tại ở đâu hơn là sức quyến rũ của câu thơ. Nhưng những người không hiểu biết sẽ ngưỡng mộ cô trong bộ trang phục này, và có nhiều làng quê nơi cô sẽ được coi là nữ hoàng; vì thế chúng ta gọi những bài sonnet được làm theo khuôn mẫu này là “Nữ Hoàng Làng Quê.”
34
Chẳng ai trên đời được coi là giỏi làm thơ trừ khi người ấy đã treo bảng hiệu nhà thơ, nhà toán học, v.v. Nhưng những người có học thức thì không cần bảng hiệu, và chẳng mấy phân biệt nghề làm thơ với nghề thêu thùa.
Những người có học thức không được gọi là nhà thơ hay nhà toán học, v.v.; nhưng họ là tất cả những điều ấy, và là người thẩm định tất cả những điều ấy. Chẳng ai đoán được họ là gì. Khi họ bước vào chốn giao tế, họ nói về những vấn đề mà những người còn lại đang nói. Chúng ta không nhận thấy nơi họ phẩm chất này hơn phẩm chất khác, trừ khi họ phải dùng đến nó. Nhưng khi ấy chúng ta nhớ đến nó, vì nét đặc trưng của những người như thế là chúng ta không nói về họ rằng họ là những người nói giỏi khi không phải là vấn đề hùng biện, và chúng ta nói về họ rằng họ là những người nói giỏi khi đó là vấn đề hùng biện.
Vì thế, thật là lời khen sai khi nói về một người, lúc người ấy vừa bước vào, rằng người ấy là một nhà thơ rất tài giỏi; và đó là một dấu hiệu xấu khi một người không được mời cho ý kiến về vài câu thơ.
35
Đừng để người ta có thể nói về một người: “Ông ấy là nhà toán học,” hay “một nhà giảng đạo,” hay “người có tài hùng biện”; mà chỉ nói rằng ông ấy là “một người lịch thiệp.” Chỉ riêng phẩm chất phổ quát ấy làm tôi hài lòng. Đó là một dấu hiệu xấu khi, vừa thấy một người, bạn đã nhớ đến cuốn sách của người ấy. Tôi muốn bạn chẳng thấy phẩm chất nào cho đến khi bạn gặp nó và có dịp dùng đến nó (Ne quid nimis), kẻo một phẩm chất nào đó trội lên và gắn nhãn cho con người ấy. Đừng để ai nghĩ người ấy là người nói giỏi, trừ khi đang là vấn đề hùng biện, và khi ấy hãy để họ nghĩ vậy.
36
Con người đầy những nhu cầu: họ chỉ yêu những ai có thể thỏa mãn tất cả các nhu cầu ấy. Người ta sẽ nói: “Người này là một nhà toán học giỏi.” Nhưng tôi chẳng có việc gì với toán học; người ấy sẽ coi tôi như một mệnh đề. “Người kia là một người lính giỏi.” Người ấy sẽ coi tôi như một thành bị vây hãm. Vậy tôi cần một người ngay thẳng có thể thích ứng cách tổng quát với mọi nhu cầu của tôi.
37
[Vì chúng ta không thể là người phổ quát và biết hết mọi điều cần biết về mọi sự, nên chúng ta phải biết một chút về mọi sự. Vì biết một điều gì đó về mọi sự thì tốt hơn nhiều so với biết tất cả về một điều. Sự phổ quát này là tốt nhất. Nếu có thể có cả hai, thì càng tốt hơn; nhưng nếu phải chọn, chúng ta nên chọn điều thứ nhất. Và thế gian cảm nhận điều này và làm như thế; vì thế gian thường là một người phán xét giỏi.]
38
Một nhà thơ mà không phải là một người ngay thẳng.
39
Nếu sét đánh xuống những chỗ thấp, v.v., thì các nhà thơ, và những người chỉ có thể lập luận về những điều thuộc loại đó, sẽ thiếu bằng chứng.
40
Nếu chúng ta muốn chứng minh những ví dụ mà chúng ta lấy để chứng minh những điều khác, thì chúng ta sẽ phải lấy những điều khác ấy làm ví dụ; vì, do chúng ta luôn tin rằng cái khó nằm ở điều mình muốn chứng minh, nên chúng ta thấy các ví dụ rõ ràng hơn và giúp ích cho việc chứng minh.
Vì thế khi muốn chứng minh một định lý tổng quát, chúng ta phải đưa ra quy tắc như được áp dụng vào một trường hợp riêng; nhưng nếu muốn chứng minh một trường hợp riêng, chúng ta phải bắt đầu bằng quy tắc tổng quát. Vì chúng ta luôn thấy điều mình muốn chứng minh là tối tăm, và điều mình dùng để chứng minh là rõ ràng; vì, khi một điều được đưa ra để chứng minh, trước hết chúng ta tự nhồi vào mình ý tưởng rằng do đó nó tối tăm, và trái lại rằng điều dùng để chứng minh nó thì rõ ràng, và như thế chúng ta dễ dàng hiểu nó.
41
Các bài châm biếm của Martial.—Con người ưa sự ác ý, nhưng không phải đối với người chột mắt hay người bất hạnh, mà đối với người may mắn và kiêu ngạo. Người ta lầm khi nghĩ khác.
Vì dục vọng là nguồn gốc của mọi hành động của chúng ta, và lòng nhân ái, v.v. Chúng ta phải làm đẹp lòng những người có tình cảm nhân hậu và dịu dàng. Bài châm biếm về hai người chột mắt kia chẳng có giá trị gì, vì nó không an ủi họ, mà chỉ làm tăng thêm danh tiếng cho tác giả. Mọi thứ chỉ vì tác giả thì đều vô giá trị. Ambitiosa recident ornamenta.
42
Gọi một vị vua là “Hoàng thân” thì làm người ta thích thú, vì điều đó hạ thấp địa vị của ông.
43
Một số tác giả, khi nói về các tác phẩm của mình, nói: “Sách của tôi,” “Lời bình giải của tôi,” “Sử ký của tôi,” v.v. Họ giống những người trung lưu có một ngôi nhà riêng, và lúc nào cũng có câu “Nhà của tôi” trên đầu lưỡi. Họ nên nói “Sách của chúng tôi,” “Lời bình giải của chúng tôi,” “Sử ký của chúng tôi,” v.v. thì hơn, vì trong đó thường có phần của người khác nhiều hơn phần của chính họ.
44
Bạn có muốn người ta tin điều tốt về bạn không? Đừng nói.
45
Ngôn ngữ là những mật mã, trong đó không phải chữ cái được đổi thành chữ cái, mà là từ được đổi thành từ, vì thế một ngôn ngữ chưa biết có thể giải mã được.
46
Một kẻ chuyên nói lời dí dỏm, một tính cách xấu.
47
Có những người nói hay mà viết dở. Vì nơi chốn và thính giả làm họ nóng lên, và rút ra từ trí óc họ nhiều hơn những gì họ nghĩ đến khi không có sự nồng nhiệt ấy.
48
Khi chúng ta thấy những chữ lặp lại trong một bài văn, và khi cố sửa chúng, lại phát hiện chúng thích đáng đến nỗi sửa đi sẽ làm hỏng bài văn, thì chúng ta phải để yên chúng. Đó là phép thử; còn nỗ lực của chúng ta là việc của lòng đố kỵ, vốn mù quáng, và không thấy rằng sự lặp lại ở chỗ này không phải là lỗi; vì không có quy tắc chung nào.
49
Che đậy tự nhiên và ngụy trang nó. Không còn vua, giáo hoàng, giám mục nữa—mà là đấng quân vương tôn nghiêm, v.v.; không còn Paris—mà là kinh đô của vương quốc. Có những chỗ chúng ta nên gọi Paris là Paris, và những chỗ khác chúng ta nên gọi nó là kinh đô của vương quốc.
50
Cùng một ý nghĩa thay đổi theo những chữ diễn đạt nó. Ý nghĩa nhận phẩm giá từ chữ thay vì ban phẩm giá cho chữ. Nên tìm những ví dụ....
51
Người hoài nghi, thay cho kẻ cứng đầu.
52
Chẳng ai gọi người khác là người theo Descartes trừ kẻ chính mình theo Descartes, gọi là kẻ thông thái rởm trừ kẻ thông thái rởm, gọi là người tỉnh lẻ trừ người tỉnh lẻ; và tôi dám cược rằng chính người thợ in đã đặt chữ ấy lên nhan đề của Những Lá Thư Gửi Một Người Tỉnh Lẻ.
53
Một cỗ xe bị lật hay bị đổ nhào, tùy theo ý nghĩa. Làm tràn ra hay đổ, tùy theo ý nghĩa. (Lập luận bằng sức mạnh của ông le Maitre đối với thầy dòng.)
54
Tạp ghi.—Một lối nói: “Tôi những muốn chuyên tâm vào việc đó.”
55
Năng lực khai mở của chiếc chìa khóa, năng lực thu hút của chiếc móc câu.
56
Đoán ý: “Phần tôi chia sẻ với nỗi phiền muộn của ngài.” Đức Hồng y không muốn bị người ta đoán ý.
“Tâm trí tôi bất an.” Tôi bất an thì hay hơn.
57
Tôi luôn thấy khó chịu trước những lời khách sáo như thế này: “Tôi đã làm phiền ngài nhiều quá,” “Tôi e rằng tôi đang làm ngài chán,” “Tôi sợ điều này quá dài.” Chúng ta hoặc lôi cuốn thính giả theo mình, hoặc làm họ bực mình.
58
Bạn thật vụng về: “Xin thứ lỗi cho.” Không có lời xin lỗi ấy thì tôi đã chẳng biết có điều gì không ổn. “Xin kính cẩn mà nói....” Điều duy nhất tệ là lời xin lỗi của họ.
59
“Dập tắt ngọn đuốc nổi loạn”; quá hoa mỹ. “Sự bồn chồn của thiên tài ông ấy”; hai chữ to tát thừa thãi.