Chương 9 · 48 phút đọc · 1 giờ 2 phút nghe
Sự Lãng Mạn Của Chính Thống
Người ta quen than phiền về sự náo nhiệt và căng thẳng của thời đại chúng ta. Nhưng thật ra dấu hiệu chính của thời đại chúng ta là một sự lười biếng và mệt mỏi sâu xa; và sự thật là chính sự lười biếng thật sự là nguyên nhân của sự náo nhiệt bề ngoài. Hãy lấy một trường hợp hoàn toàn bên ngoài: đường phố ồn ào vì xe taxi và xe hơi; nhưng điều này không phải do hoạt động của con người mà do sự nghỉ ngơi của con người. Sẽ bớt náo nhiệt hơn nếu có nhiều hoạt động hơn, nếu người ta chỉ đơn giản đi bộ. Thế giới chúng ta sẽ yên lặng hơn nếu nó chịu vất vả hơn. Và điều đúng với sự náo nhiệt vật chất bề ngoài cũng đúng với sự náo nhiệt bề ngoài của trí óc. Phần lớn bộ máy của ngôn ngữ hiện đại là máy móc tiết kiệm sức lao động; và nó tiết kiệm sức lao động trí óc nhiều hơn mức nó nên làm rất nhiều. Các cụm từ khoa học được dùng như những bánh xe và cần pít-tông khoa học để làm cho con đường của những kẻ an nhàn càng nhanh hơn và êm hơn nữa. Những chữ dài lăn ầm ầm ngang qua chúng ta như những đoàn tàu hỏa dài. Chúng ta biết chúng đang chở hàng ngàn người quá mệt hay quá biếng nhác để tự mình bước đi và tự mình suy nghĩ. Thỉnh thoảng thử diễn đạt bất cứ ý kiến nào mình có bằng những chữ chỉ một âm tiết là một bài tập tốt. Nếu bạn nói “Tính hữu ích xã hội của bản án không định hạn được mọi nhà tội phạm học công nhận như một phần trong cuộc tiến hóa xã hội học của chúng ta hướng tới một quan điểm nhân đạo hơn và khoa học hơn về hình phạt,” thì bạn có thể cứ nói như thế hàng giờ liền mà chất xám trong sọ bạn hầu như chẳng nhúc nhích. Nhưng nếu bạn bắt đầu bằng câu “Tôi muốn Jones vào tù và Brown nói khi nào Jones được ra,” bạn sẽ khám phá ra, với một cơn rùng mình kinh hãi, rằng bạn buộc phải suy nghĩ. Những chữ dài không phải là những chữ khó; chính những chữ ngắn mới khó. Trong chữ “đày đọa” (damn) có nhiều sự tinh tế siêu hình hơn trong chữ “thoái hóa” (degeneration) rất nhiều.
Nhưng những chữ dài êm ái này, những chữ cứu người hiện đại khỏi nỗi nhọc nhằn của việc suy luận, có một khía cạnh đặc biệt khiến chúng đặc biệt tai hại và gây rối trí. Khó khăn này xảy ra khi cùng một chữ dài được dùng trong những mối liên hệ khác nhau để chỉ những điều hoàn toàn khác nhau. Chẳng hạn, lấy một ví dụ ai cũng biết, chữ “duy tâm” (idealist) có một nghĩa khi là một thuật ngữ triết học và một nghĩa hoàn toàn khác khi là một lời hùng biện đạo đức. Cũng thế, những người duy vật khoa học đã có lý do chính đáng để phàn nàn về việc người ta lẫn lộn chữ “duy vật” như một thuật ngữ vũ trụ luận với chữ “duy vật” như một lời chế giễu về đạo đức. Cũng vậy, lấy một ví dụ rẻ tiền hơn, người ghét những kẻ “cấp tiến” ở London lại luôn tự gọi mình là người “cấp tiến” ở Nam Phi.
Một sự lẫn lộn cũng vô nghĩa y như thế đã nảy sinh quanh chữ “tự do” (liberal) khi áp dụng cho tôn giáo và khi áp dụng cho chính trị và xã hội. Người ta thường gợi ý rằng mọi người phái Tự do đều phải là người tự do tư tưởng, vì họ phải yêu mọi điều tự do. Bạn cũng có thể nói rằng mọi người duy tâm đều phải là người phái Thượng Giáo Hội (High Churchmen), vì họ phải yêu mọi điều cao thượng. Bạn cũng có thể nói rằng người phái Hạ Giáo Hội (Low Churchmen) phải thích Thánh Lễ Thường (Low Mass), hoặc người phái Khoáng Giáo Hội (Broad Churchmen) phải thích những câu đùa khoáng bạo (broad jokes). Điều đó chỉ là một sự tình cờ của chữ nghĩa. Ở châu Âu hiện đại trong thực tế, một người tự do tư tưởng không có nghĩa là một người tự suy nghĩ cho mình. Nó có nghĩa là một người, sau khi đã tự suy nghĩ cho mình, đã đi đến một loại kết luận đặc thù: nguồn gốc vật chất của các hiện tượng, sự bất khả của phép lạ, tính khó tin của sự bất tử cá nhân, và vân vân. Và chẳng có ý tưởng nào trong số đó đặc biệt tự do cả. Không, thật ra hầu hết những ý tưởng ấy rõ ràng là phi tự do, như mục đích của chương này là chứng tỏ.
Trong ít trang sau đây, tôi định chỉ ra càng nhanh càng tốt rằng trên từng vấn đề một mà những người tự do hóa thần học nhấn mạnh nhiều nhất, ảnh hưởng của chúng lên thực tiễn xã hội đều rõ ràng là phi tự do. Hầu như mọi đề nghị đương thời nhằm đem tự do vào Hội Thánh chỉ đơn giản là một đề nghị đem sự chuyên chế vào thế giới. Vì giải phóng Hội Thánh ngày nay thậm chí không có nghĩa là giải phóng nó về mọi hướng. Nó có nghĩa là giải phóng cái nhóm tín lý đặc thù được gọi lỏng lẻo là khoa học, những tín lý của thuyết nhất nguyên, của thuyết phiếm thần, hay của thuyết Arius, hay của sự tất yếu. Và mỗi một tín lý ấy (chúng ta sẽ xét từng cái một) đều có thể được chứng tỏ là đồng minh tự nhiên của sự áp bức. Thật vậy, đây là một tình trạng đáng chú ý (thật ra cũng chẳng đáng chú ý lắm khi người ta nghĩ kỹ về nó) rằng phần lớn mọi thứ đều là đồng minh của sự áp bức. Chỉ có một điều không bao giờ có thể vượt quá một giới hạn nhất định trong sự liên minh với áp bức—và đó là sự chính thống. Quả thật, tôi có thể bóp méo sự chính thống để phần nào biện minh cho một bạo chúa. Nhưng tôi có thể dễ dàng bịa ra một triết lý Đức để biện minh cho hắn hoàn toàn.
Bây giờ chúng ta hãy lần lượt xét những điều đổi mới là dấu hiệu đặc trưng của Thần Học Mới hay của giáo hội phái Duy Tân. Chúng ta đã kết thúc chương trước với việc khám phá ra một trong số đó. Chính cái giáo lý bị gọi là cổ hủ nhất lại được thấy là sự bảo vệ duy nhất cho các nền dân chủ mới trên đất. Cái giáo lý có vẻ ít được lòng người nhất lại được thấy là sức mạnh duy nhất của dân chúng. Tóm lại, chúng ta đã thấy rằng sự phủ định hợp lô-gíc duy nhất đối với chế độ đầu sỏ nằm ở sự khẳng định tội nguyên tổ. Tôi cho rằng mọi trường hợp khác cũng đều như vậy.
Tôi xét trường hợp hiển nhiên nhất trước, trường hợp của phép lạ. Vì một lý do kỳ lạ nào đó, có một quan niệm cố định rằng không tin phép lạ thì tự do hơn là tin phép lạ. Tại sao thì tôi không thể hình dung nổi, và cũng chẳng ai có thể nói cho tôi biết. Vì một nguyên nhân không thể tưởng tượng nổi nào đó, một giáo sĩ “khoáng đạt” hay “tự do” luôn có nghĩa là một người muốn ít nhất làm giảm bớt số phép lạ; nó không bao giờ có nghĩa là một người muốn tăng con số ấy lên. Nó luôn có nghĩa là một người được tự do không tin rằng Đấng Christ đã ra khỏi mồ của Ngài; nó không bao giờ có nghĩa là một người được tự do tin rằng bà dì của chính mình đã ra khỏi mồ của bà. Người ta thường thấy rắc rối trong một giáo xứ vì vị linh mục giáo xứ không thể nhìn nhận rằng Phi-e-rơ đã đi trên mặt nước; vậy mà hiếm biết bao khi chúng ta thấy rắc rối trong một giáo xứ vì vị giáo sĩ nói rằng cha mình đã đi trên mặt hồ Serpentine? Và điều này không phải vì (như nhà tranh luận thế tục nhanh nhảu sẽ lập tức đáp trả) phép lạ không thể tin được trong kinh nghiệm của chúng ta. Không phải vì “phép lạ không xảy ra,” như trong cái tín lý mà Matthew Arnold đã đọc lên với một đức tin đơn sơ. Có nhiều điều siêu nhiên được cho là đã xảy ra trong thời chúng ta hơn mức có thể có được tám mươi năm trước. Các nhà khoa học tin vào những điều kỳ diệu như thế nhiều hơn trước rất nhiều: những dị tượng khó hiểu nhất, thậm chí khủng khiếp nhất, của trí óc và tâm thần luôn đang được phơi bày trong tâm lý học hiện đại. Những điều mà ít nhất khoa học cũ hẳn đã thẳng thắn bác bỏ như là phép lạ thì nay từng giờ đang được khoa học mới khẳng định. Điều duy nhất còn đủ cổ hủ để bác bỏ phép lạ là Thần Học Mới. Nhưng thật ra cái quan niệm cho rằng chối bỏ phép lạ là “tự do” chẳng liên quan gì đến bằng chứng ủng hộ hay chống lại chúng. Nó là một định kiến chữ nghĩa vô hồn mà sự sống và khởi điểm ban đầu không nằm ở sự tự do tư tưởng, mà chỉ đơn giản nằm ở tín lý của chủ nghĩa duy vật. Con người thế kỷ mười chín không phải không tin sự Phục Sinh vì Cơ Đốc giáo tự do của ông cho phép ông nghi ngờ nó. Ông không tin nó vì chủ nghĩa duy vật hết sức nghiêm ngặt của ông không cho phép ông tin nó. Tennyson, một con người rất tiêu biểu của thế kỷ mười chín, đã nói lên một trong những chân lý hiển nhiên theo bản năng của những người đồng thời với ông khi ông nói rằng có đức tin trong sự hoài nghi chân thật của họ. Quả đúng là có. Những lời ấy chứa một chân lý sâu sắc, thậm chí khủng khiếp. Trong sự hoài nghi của họ về phép lạ có một đức tin vào một định mệnh cố định và không có Đức Chúa Trời; một đức tin sâu xa và chân thành vào cái lề thói không thể chữa trị của vũ trụ. Những hoài nghi của người bất khả tri chỉ là những tín lý của người theo thuyết nhất nguyên.
Về sự kiện và bằng chứng của sự siêu nhiên, tôi sẽ nói sau. Ở đây chúng ta chỉ quan tâm đến điểm rõ ràng này: rằng chừng nào ý niệm tự do của phái tự do có thể được nói là đứng về một bên nào trong cuộc tranh luận về phép lạ, thì hiển nhiên nó đứng về phía phép lạ. Cải cách, hay (theo nghĩa duy nhất chấp nhận được) sự tiến bộ, chỉ đơn giản có nghĩa là sự kiểm soát dần dần của tâm trí trên vật chất. Một phép lạ chỉ đơn giản có nghĩa là sự kiểm soát mau chóng của tâm trí trên vật chất. Nếu bạn muốn nuôi dân chúng, bạn có thể nghĩ rằng nuôi họ bằng phép lạ trong đồng vắng là điều không thể—nhưng bạn không thể nghĩ rằng điều đó là phi tự do. Nếu bạn thật lòng muốn những đứa trẻ nghèo được đi ra bờ biển, bạn không thể nghĩ rằng việc chúng đến đó trên lưng những con rồng biết bay là phi tự do; bạn chỉ có thể nghĩ rằng điều đó khó xảy ra. Một kỳ nghỉ, cũng như chủ nghĩa Tự do, chỉ có nghĩa là sự tự do của con người. Một phép lạ chỉ có nghĩa là sự tự do của Đức Chúa Trời. Bạn có thể thành tâm chối bỏ điều này hay điều kia, nhưng bạn không thể gọi sự chối bỏ của mình là một chiến thắng của ý niệm tự do. Giáo hội Công giáo tin rằng cả con người lẫn Đức Chúa Trời đều có một thứ tự do thuộc linh. Thuyết Calvin lấy đi sự tự do khỏi con người, nhưng để lại nó cho Đức Chúa Trời. Chủ nghĩa duy vật khoa học trói buộc chính Đấng Tạo Hóa; nó xiềng Đức Chúa Trời lại như sách Khải Huyền đã xiềng ma quỷ. Nó chẳng để lại điều gì tự do trong vũ trụ. Và những người góp tay vào tiến trình ấy được gọi là “các nhà thần học tự do.”
Như tôi đã nói, đây là trường hợp nhẹ nhàng nhất và hiển nhiên nhất. Giả định rằng có điều gì đó trong sự nghi ngờ phép lạ gần gũi với tinh thần khoáng đạt hay sự cải cách thì đúng theo nghĩa đen là trái ngược với sự thật. Nếu một người không thể tin phép lạ thì vấn đề chấm dứt ở đó; người ấy không đặc biệt tự do, nhưng người ấy hoàn toàn đáng trọng và hợp lô-gíc, là những điều tốt hơn nhiều. Nhưng nếu người ấy có thể tin phép lạ, thì chắc chắn người ấy tự do hơn khi tin như vậy; vì phép lạ có nghĩa là, thứ nhất, sự tự do của linh hồn, và thứ hai, sự làm chủ của linh hồn trên sự chuyên chế của hoàn cảnh. Đôi khi chân lý này bị bỏ qua một cách ngây thơ lạ lùng, ngay cả bởi những người tài giỏi nhất. Chẳng hạn, ông Bernard Shaw nói về ý niệm phép lạ với một sự khinh miệt nồng nhiệt kiểu cổ, như thể phép lạ là một kiểu bội tín về phía thiên nhiên: dường như ông không hề ý thức một cách lạ lùng rằng phép lạ chỉ là những đóa hoa sau cùng của chính cái cây mà ông ưa thích, tức là giáo lý về sự toàn năng của ý chí. Cũng y như thế, ông gọi khát vọng bất tử là một sự ích kỷ hèn mọn, mà quên rằng ông vừa mới gọi khát vọng sống là một sự ích kỷ lành mạnh và anh hùng. Làm sao có thể cao thượng khi mong muốn làm cho đời mình vô hạn, mà lại hèn hạ khi mong muốn làm cho nó bất tử? Không, nếu điều đáng mong muốn là con người chiến thắng sự tàn nhẫn của thiên nhiên hay của tập tục, thì phép lạ chắc chắn là điều đáng mong muốn; chúng ta sẽ bàn sau xem chúng có khả hữu hay không.
Nhưng tôi phải chuyển sang những trường hợp lớn hơn của sai lầm kỳ lạ này: quan niệm cho rằng việc “tự do hóa” tôn giáo bằng cách nào đó sẽ giúp vào sự giải phóng thế giới. Ví dụ thứ hai về điều đó có thể tìm thấy trong vấn đề thuyết phiếm thần—hay đúng hơn là một thái độ hiện đại nào đó thường được gọi là thuyết nội tại, và thường thì chính là Phật giáo. Nhưng đây là một vấn đề khó hơn nhiều đến nỗi tôi phải tiếp cận nó với sự chuẩn bị kỹ hơn một chút.
Những điều được những người tiến bộ nói ra một cách tự tin nhất trước những đám đông chật cứng thường là những điều hoàn toàn trái ngược với sự thật; chính những chân lý hiển nhiên của chúng ta mới là điều sai. Đây là một trường hợp. Có một câu nói theo kiểu khoáng đạt dễ dãi được lặp đi lặp lại tại các hội đạo đức và các nghị hội tôn giáo: “các tôn giáo trên đất khác nhau về nghi lễ và hình thức, nhưng giống nhau về điều chúng dạy dỗ.” Điều đó sai; nó trái ngược với sự thật. Các tôn giáo trên đất không khác nhau nhiều về nghi lễ và hình thức; chúng khác nhau rất nhiều về điều chúng dạy dỗ. Như thể có người nói rằng: “Đừng để bị lừa bởi việc tờ Church Times và tờ Freethinker trông hoàn toàn khác nhau, rằng tờ này được vẽ trên giấy da còn tờ kia được khắc trên cẩm thạch, rằng tờ này hình tam giác còn tờ kia hình trăm cạnh; hãy đọc chúng và bạn sẽ thấy chúng nói cùng một điều.” Dĩ nhiên sự thật là chúng giống nhau trong mọi điều, ngoại trừ ở chỗ chúng không nói cùng một điều. Một tay môi giới chứng khoán vô thần ở Surbiton trông y hệt một tay môi giới chứng khoán theo phái Swedenborg ở Wimbledon. Bạn có thể đi vòng quanh họ hết vòng này đến vòng khác và đem họ ra quan sát một cách soi mói và xúc phạm nhất mà không thấy điều gì thuộc phái Swedenborg nơi cái mũ hay điều gì đặc biệt vô thần nơi cây dù. Chính ở trong linh hồn mà họ bị phân rẽ. Vậy sự thật là cái khó của mọi tín điều trên đất không như châm ngôn rẻ tiền kia khẳng định: rằng chúng đồng ý về ý nghĩa, nhưng khác nhau về bộ máy. Hoàn toàn ngược lại. Chúng đồng ý về bộ máy; hầu như mọi tôn giáo lớn trên đất đều vận hành bằng cùng những phương pháp bên ngoài, với tư tế, kinh sách, bàn thờ, những hội huynh đệ có thề nguyện, những ngày lễ đặc biệt. Chúng đồng ý về cách thức dạy dỗ; điều chúng khác nhau là chính điều được dạy dỗ. Những người lạc quan ngoại giáo và những người bi quan phương Đông đều có đền thờ, cũng như phái Tự do và phái Bảo thủ (Tories) đều có báo chí. Những tín điều tồn tại để tiêu diệt lẫn nhau đều có kinh sách, cũng như những đạo quân tồn tại để tiêu diệt lẫn nhau đều có súng.
Ví dụ lớn về sự đồng nhất được cho là có giữa mọi tôn giáo loài người là sự đồng nhất thuộc linh được cho là có giữa Phật giáo và Cơ Đốc giáo. Những người chấp nhận thuyết này thường tránh né đạo đức của phần lớn các tín điều khác, ngoại trừ, thật vậy, Khổng giáo, mà họ ưa thích vì nó không phải là một tín điều. Nhưng họ dè dặt trong lời ca ngợi Hồi giáo, thường chỉ giới hạn mình vào việc áp đặt nền đạo đức của nó lên chuyện giải khát của các tầng lớp dưới. Họ hiếm khi đề nghị quan điểm của Hồi giáo về hôn nhân (một quan điểm có rất nhiều điều để nói đến), và đối với bọn Thug và những kẻ thờ bái vật, thái độ của họ thậm chí có thể gọi là lạnh nhạt. Nhưng trong trường hợp tôn giáo lớn của Cồ-đàm (Gautama), họ thật lòng cảm thấy có một sự tương đồng.
Những người nghiên cứu khoa học phổ thông, như ông Blatchford, luôn khăng khăng rằng Cơ Đốc giáo và Phật giáo rất giống nhau, đặc biệt là Phật giáo. Điều này thường được người ta tin, và chính tôi cũng đã tin như thế cho đến khi tôi đọc một cuốn sách đưa ra những lý do cho điều đó. Các lý do ấy thuộc hai loại: những điểm giống nhau chẳng có ý nghĩa gì vì chúng chung cho cả nhân loại, và những điểm giống nhau hoàn toàn chẳng phải là giống nhau. Tác giả nghiêm trang giải thích rằng hai tín điều này giống nhau ở những điều mà mọi tín điều đều giống nhau, hoặc nếu không thì ông mô tả chúng là giống nhau ở một điểm mà chúng rõ ràng là khác nhau. Như vậy, về loại thứ nhất, ông nói rằng cả Đấng Christ lẫn Đức Phật đều được kêu gọi bởi tiếng phán thiêng liêng từ trời phán xuống, như thể bạn trông đợi tiếng phán thiêng liêng phát ra từ hầm than. Hoặc nữa, người ta nghiêm trọng nêu lên rằng hai bậc thầy phương Đông này, bởi một sự trùng hợp lạ lùng, đều có liên quan đến việc rửa chân. Bạn cũng có thể nói rằng thật là một sự trùng hợp đáng chú ý khi cả hai đều có chân để rửa. Còn loại tương đồng kia là những điều đơn giản là không tương đồng. Như vậy, nhà hòa giải hai tôn giáo này nghiêm túc lưu ý đến sự kiện rằng tại một số lễ hội tôn giáo, áo choàng của vị Lạt-ma bị xé ra từng mảnh vì lòng tôn kính, và những mảnh còn lại được quý trọng hết mức. Nhưng đây là điều ngược lại với một sự giống nhau, vì áo xống của Đấng Christ không bị xé ra từng mảnh vì lòng tôn kính, mà vì sự chế nhạo; và những mảnh còn lại chẳng được quý trọng chi hết, ngoại trừ vì cái giá chúng có thể bán được ở các tiệm đồ vải vụn. Điều đó khá giống như việc nói đến mối liên hệ hiển nhiên giữa hai nghi lễ của thanh gươm: khi nó gõ nhẹ lên vai một người, và khi nó chặt đầu người ấy. Đối với người ấy thì chẳng giống nhau chút nào. Những mẩu thông thái rởm ấu trĩ này quả thật sẽ chẳng mấy quan trọng nếu không có sự thật rằng những điểm tương đồng triết học được cho là có cũng thuộc hai loại này, hoặc chứng minh quá nhiều hoặc chẳng chứng minh được gì. Việc Phật giáo tán thành lòng nhân từ hay sự tự chế không có nghĩa là nó đặc biệt giống Cơ Đốc giáo; điều đó chỉ có nghĩa là nó không hoàn toàn khác biệt với mọi kiếp sống con người. Người theo Phật giáo về lý thuyết không tán thành sự tàn ác hay sự thái quá vì mọi con người tỉnh trí đều về lý thuyết không tán thành sự tàn ác hay sự thái quá. Nhưng nói rằng Phật giáo và Cơ Đốc giáo đưa ra cùng một triết lý về những điều này thì đơn giản là sai. Cả nhân loại đều đồng ý rằng chúng ta đang ở trong một tấm lưới tội lỗi. Phần lớn nhân loại đồng ý rằng có một lối thoát nào đó. Nhưng về việc lối thoát ấy là gì, thì tôi không nghĩ rằng có hai định chế nào trong vũ trụ mâu thuẫn nhau thẳng thừng như Phật giáo và Cơ Đốc giáo.
Ngay cả khi tôi còn nghĩ, cùng với phần lớn những người hiểu biết khác, dù không phải học giả, rằng Phật giáo và Cơ Đốc giáo giống nhau, thì vẫn có một điều về chúng luôn làm tôi bối rối; tôi muốn nói đến sự khác biệt đáng kinh ngạc trong kiểu nghệ thuật tôn giáo của chúng. Tôi không muốn nói đến phong cách thể hiện về mặt kỹ thuật, mà nói đến những điều mà nó rõ ràng nhắm để thể hiện. Không có hai lý tưởng nào có thể trái ngược nhau hơn một thánh nhân Cơ Đốc trong một nhà thờ chính tòa Gô-tích và một vị thánh Phật giáo trong một ngôi chùa Trung Hoa. Sự đối nghịch hiện diện ở mọi điểm; nhưng có lẽ cách diễn đạt ngắn gọn nhất là: vị thánh Phật giáo luôn nhắm mắt, còn thánh nhân Cơ Đốc thì luôn mở mắt thật to. Vị thánh Phật giáo có một thân hình mượt mà và cân đối, nhưng đôi mắt thì nặng trĩu và khép chặt trong giấc ngủ. Thân thể của thánh nhân Trung Cổ gầy mòn chỉ còn trơ bộ xương lỏng chỏng, nhưng đôi mắt thì sống động đến đáng sợ. Không thể có bất cứ sự tương thông tinh thần thật sự nào giữa những sức mạnh đã tạo ra những biểu tượng khác nhau đến thế. Cứ cho rằng cả hai hình tượng đều là những sự thái quá, là những sự xuyên tạc của tín điều thuần khiết, thì cũng phải là một sự phân kỳ thật sự mới có thể tạo ra những sự thái quá trái ngược nhau đến vậy. Người theo Phật giáo đang nhìn vào bên trong với một sự chăm chú đặc biệt. Cơ Đốc nhân đang nhìn trừng trừng ra bên ngoài với một sự chăm chú cuồng nhiệt. Nếu chúng ta kiên định lần theo manh mối ấy, chúng ta sẽ tìm thấy vài điều thú vị.
Cách đây không lâu, bà Besant, trong một bài tiểu luận thú vị, đã tuyên bố rằng chỉ có một tôn giáo duy nhất trên thế giới, rằng mọi đức tin chỉ là những dị bản hay những bản xuyên tạc của nó, và rằng bà hoàn toàn sẵn sàng nói ra nó là gì. Theo bà Besant, giáo hội phổ quát này đơn giản là cái ngã phổ quát. Đó là giáo lý cho rằng tất cả chúng ta thật ra là một người; rằng không có những bức tường cá thể thật sự nào giữa người với người. Nếu tôi có thể nói như vầy, bà không bảo chúng ta yêu người lân cận; bà bảo chúng ta hãy là người lân cận. Đó là sự mô tả sâu sắc và đầy gợi ý của bà Besant về cái tôn giáo mà mọi người đều phải thấy mình đồng ý. Và trong đời mình tôi chưa từng nghe một gợi ý nào mà tôi phản đối dữ dội hơn. Tôi muốn yêu người lân cận của tôi không phải vì người ấy là tôi, mà chính vì người ấy không phải là tôi. Tôi muốn tôn thờ thế giới, không như người ta thích một tấm gương soi, vì nó là chính mình, mà như người ta yêu một người phụ nữ, vì nàng hoàn toàn khác biệt. Nếu các linh hồn tách biệt thì tình yêu có thể có. Nếu các linh hồn hợp nhất thì tình yêu hiển nhiên là không thể có. Nói một cách lỏng lẻo, người ta có thể bảo một người yêu bản thân mình, nhưng người ấy khó có thể đem lòng yêu say đắm chính mình, hoặc nếu có, thì đó hẳn là một cuộc tán tỉnh đơn điệu. Nếu thế giới đầy những cái ngã thật sự, thì chúng có thể là những cái ngã thật sự vô kỷ. Nhưng theo nguyên tắc của bà Besant, toàn thể vũ trụ chỉ là một con người duy nhất ích kỷ khổng lồ.
Chính ở đây Phật giáo đứng về phía thuyết phiếm thần và thuyết nội tại hiện đại. Và chính ở đây Cơ Đốc giáo đứng về phía nhân tính, tự do và tình yêu. Tình yêu khao khát nhân vị; vì vậy tình yêu khao khát sự phân chia. Bản năng của Cơ Đốc giáo là vui mừng vì Đức Chúa Trời đã bẻ vũ trụ ra thành những mảnh nhỏ, bởi vì đó là những mảnh sống. Bản năng của Cơ Đốc giáo là nói “Hỡi các con cái bé mọn, hãy yêu nhau” hơn là bảo một con người to lớn duy nhất hãy yêu chính mình. Đây là vực thẳm trí tuệ giữa Phật giáo và Cơ Đốc giáo: rằng đối với người theo Phật giáo hay người theo Thông Thiên Học, nhân vị là sự sa ngã của con người, còn đối với Cơ Đốc nhân, nó là mục đích của Đức Chúa Trời, là toàn bộ ý nghĩa của ý tưởng vũ trụ của Ngài. Linh hồn thế giới của những người theo Thông Thiên Học đòi con người yêu nó chỉ để con người có thể gieo mình vào trong nó. Nhưng trung tâm thiêng liêng của Cơ Đốc giáo thật sự đã ném con người ra khỏi chính nó để con người có thể yêu nó. Vị thần phương Đông giống như một người khổng lồ đã mất một chân hay một tay và cứ mãi tìm kiếm để thấy lại nó; nhưng quyền năng Cơ Đốc thì giống như một người khổng lồ nào đó, với một sự rộng lượng lạ lùng, tự chặt đứt bàn tay phải của mình, để bàn tay ấy có thể tự ý bắt tay với mình. Chúng ta trở lại cùng một nốt nhạc không biết mệt về bản chất của Cơ Đốc giáo: mọi triết lý hiện đại đều là những sợi xích nối lại và trói buộc; Cơ Đốc giáo là một thanh gươm phân rẽ và giải phóng. Không triết lý nào khác khiến Đức Chúa Trời thật sự vui mừng trong sự phân chia vũ trụ thành những linh hồn sống. Nhưng theo Cơ Đốc giáo chính thống, sự phân rẽ này giữa Đức Chúa Trời và con người là thánh, vì nó là đời đời. Để một người có thể yêu Đức Chúa Trời, không chỉ cần có một Đức Chúa Trời để được yêu, mà còn cần có một con người để yêu Ngài. Tất cả những đầu óc Thông Thiên Học mơ hồ, những kẻ coi vũ trụ là một cái nồi nấu chảy khổng lồ, lại chính là những đầu óc theo bản năng co rúm lại trước câu nói như động đất ấy trong các sách Phúc Âm của chúng ta, câu nói tuyên bố rằng Con Đức Chúa Trời đến, không phải đem sự bình an, mà là đem gươm giáo, một thanh gươm phân rẽ. Câu nói ấy vang lên hoàn toàn chân thật ngay cả khi chỉ được xét theo điều mà hiển nhiên nó là: lời khẳng định rằng bất cứ ai rao giảng tình yêu thật sự đều tất yếu sinh ra sự thù ghét. Điều đó đúng với tình huynh đệ dân chủ cũng như với tình yêu thiêng liêng; tình yêu giả tạo kết thúc trong sự thỏa hiệp và một triết lý chung chung; nhưng tình yêu thật sự thì luôn kết thúc trong sự đổ máu. Thế nhưng còn có một chân lý khác, và còn đáng kinh sợ hơn nữa, đằng sau ý nghĩa hiển nhiên của lời phán này của Chúa chúng ta. Theo chính lời Ngài, Đức Chúa Con là một thanh gươm phân rẽ anh em với anh em để họ ghét nhau trong một thời đại. Nhưng Đức Chúa Cha cũng là một thanh gươm, đã phân rẽ anh em với anh em trong buổi khởi đầu đen tối, để rốt cuộc họ yêu nhau.
Đây là ý nghĩa của niềm hạnh phúc gần như điên cuồng trong đôi mắt của thánh nhân Trung Cổ trong bức tranh. Đây là ý nghĩa của đôi mắt khép chặt của pho tượng Phật giáo tuyệt mỹ. Thánh nhân Cơ Đốc hạnh phúc vì người ấy thật sự đã bị cắt lìa khỏi thế giới; người ấy tách biệt khỏi muôn vật và đang nhìn chúng trừng trừng trong sự sửng sốt. Nhưng tại sao vị thánh Phật giáo lại phải sửng sốt trước muôn vật? vì thật ra chỉ có một vật duy nhất, và vật ấy, vì phi nhân vị, khó có thể sửng sốt trước chính mình. Đã có nhiều bài thơ phiếm thần gợi lên sự kinh ngạc, nhưng chẳng bài nào thật sự thành công. Người theo thuyết phiếm thần không thể kinh ngạc, vì người ấy không thể ca ngợi Đức Chúa Trời hay ca ngợi bất cứ điều gì như là thật sự khác biệt với chính mình. Tuy nhiên, công việc trước mắt của chúng ta ở đây là xét ảnh hưởng của sự chiêm ngưỡng Cơ Đốc này (vốn hướng ra ngoài, về phía một thần linh khác biệt với người thờ phượng) đối với nhu cầu chung về hoạt động đạo đức và cải cách xã hội. Và chắc chắn ảnh hưởng của nó đã đủ hiển nhiên. Không có khả năng thật sự nào để rút ra từ thuyết phiếm thần bất cứ sự thúc đẩy đặc biệt nào cho hành động đạo đức. Vì thuyết phiếm thần, tự bản chất, hàm ý rằng vật này cũng tốt như vật kia; trong khi hành động, tự bản chất, hàm ý rằng vật này đáng được ưa chuộng hơn vật kia rất nhiều. Swinburne, trong độ giữa hè của chủ nghĩa hoài nghi nơi ông, đã cố vật lộn với khó khăn này một cách vô ích. Trong “Những Bài Ca Trước Bình Minh,” được viết dưới cảm hứng của Garibaldi và cuộc nổi dậy của nước Ý, ông đã công bố một tôn giáo mới hơn và một vị thần thuần khiết hơn, vị thần sẽ làm khô héo mọi tư tế trên thế giới.
“Ngươi làm gì đó giờ đây
Ngước lên Đức Chúa Trời mà kêu
Tôi là tôi, Ngài là Ngài,
Tôi thấp hèn, Ngài cao sang,
Ta là chính ngươi mà ngươi tìm để gặp Ngài, hãy chỉ tìm chính mình ngươi, ngươi là ta,”
Mà hệ quả trực tiếp và hiển nhiên của nó là: các bạo chúa cũng là con cái của Đức Chúa Trời không kém gì những Garibaldi; và Vua Bomba xứ Naples, vì đã “tìm thấy chính mình” với thành công tột bậc, nên đồng nhất với điều thiện tối hậu trong muôn vật. Sự thật là nguồn năng lực phương Tây đã truất phế các bạo chúa có được là trực tiếp nhờ nền thần học phương Tây nói rằng “Tôi là tôi, Ngài là Ngài.” Chính sự phân rẽ thuộc linh đã ngước lên và thấy một vị vua tốt trong vũ trụ cũng đã ngước lên và thấy một vị vua xấu ở Naples. Những người thờ phượng thần của Bomba đã truất phế Bomba. Những người thờ phượng thần của Swinburne đã phủ khắp châu Á hàng bao thế kỷ mà chưa bao giờ truất phế một bạo chúa nào. Vị thánh Ấn Độ có thể nhắm mắt cách hợp lý vì ngài đang nhìn vào cái vốn là Ta và Ngươi và Chúng Ta và Họ và Nó. Đó là một việc làm hợp lý: nhưng về lý thuyết cũng như trong thực tế đều không đúng khi nói rằng nó giúp người Ấn để mắt canh chừng Huân tước Curzon. Sự cảnh giác hướng ngoại vốn luôn là dấu hiệu của Cơ Đốc giáo (mệnh lệnh rằng chúng ta phải tỉnh thức và cầu nguyện) đã bày tỏ chính nó cả trong sự chính thống tiêu biểu của phương Tây lẫn trong nền chính trị tiêu biểu của phương Tây: nhưng cả hai đều tùy thuộc vào ý niệm về một thần linh siêu việt, khác biệt với chính chúng ta, một vị thần biến mất. Chắc chắn những tín điều khôn ngoan nhất có thể gợi ý rằng chúng ta nên theo đuổi Đức Chúa Trời vào những vòng ngày càng sâu hơn trong mê cung của bản ngã chính mình. Nhưng chỉ có chúng ta, những người thuộc thế giới Cơ Đốc, mới nói rằng chúng ta nên săn đuổi Đức Chúa Trời như săn một con đại bàng trên núi non: và chúng ta đã giết hết mọi quái vật trong cuộc săn ấy.
Vì vậy, ở đây một lần nữa chúng ta thấy rằng chừng nào chúng ta còn quý trọng nền dân chủ và những năng lực tự đổi mới của phương Tây, thì chúng ta có nhiều khả năng tìm thấy chúng trong nền thần học cũ hơn là trong nền thần học mới. Nếu chúng ta muốn cải cách, chúng ta phải gắn bó với sự chính thống: đặc biệt trong vấn đề này (vấn đề bị tranh cãi rất nhiều trong những lời khuyên của ông R. J. Campbell), tức là vấn đề nhấn mạnh vào một thần linh nội tại hay siêu việt. Bằng cách đặc biệt nhấn mạnh sự nội tại của Đức Chúa Trời, chúng ta có được sự tự xét nội tâm, sự tự cô lập, chủ nghĩa tịch tĩnh, sự thờ ơ xã hội—Tây Tạng. Bằng cách đặc biệt nhấn mạnh sự siêu việt của Đức Chúa Trời, chúng ta có được sự kinh ngạc, sự tò mò, cuộc phiêu lưu đạo đức và chính trị, sự phẫn nộ chính đáng—thế giới Cơ Đốc. Khi khăng khăng rằng Đức Chúa Trời ở bên trong con người, thì con người luôn ở bên trong chính mình. Khi khăng khăng rằng Đức Chúa Trời siêu việt con người, thì con người đã vượt lên trên chính mình.
Nếu chúng ta lấy bất cứ giáo lý nào khác đã bị gọi là cổ hủ, chúng ta sẽ thấy trường hợp cũng y như vậy. Chẳng hạn, nó cũng y như vậy trong vấn đề sâu nhiệm về Ba Ngôi. Phái Nhất Vị (Unitarian)—một giáo phái không bao giờ nên được nhắc đến mà không kèm theo một sự kính trọng đặc biệt dành cho phẩm giá trí tuệ xuất sắc và danh dự trí tuệ cao cả của họ—thường là những nhà cải cách do cái sự tình cờ đã đẩy biết bao giáo phái nhỏ vào một thái độ như thế. Nhưng chẳng có chút gì tự do hay gần gũi với sự cải cách trong việc thay thế Ba Ngôi bằng thuyết độc thần thuần túy. Đức Chúa Trời phức hợp của Bài Tín Điều Athanasius có thể là một câu đố đối với trí tuệ; nhưng Ngài ít có khả năng thu góp sự bí hiểm và sự tàn bạo của một vị Sultan hơn rất nhiều so với vị thần cô độc của Omar hay Muhammad. Vị thần chỉ là một sự đơn nhất đáng sợ thì không chỉ là một vị vua mà là một vị vua phương Đông. Tấm lòng của nhân loại, đặc biệt là của nhân loại châu Âu, chắc chắn được thỏa mãn hơn nhiều bởi những gợi ý và biểu tượng lạ lùng tụ họp quanh ý niệm Ba Ngôi, hình ảnh về một hội đồng nơi lòng thương xót biện hộ cũng như công lý, quan niệm về một thứ tự do và đa dạng hiện hữu ngay cả trong căn phòng thâm sâu nhất của thế giới. Vì tôn giáo phương Tây luôn cảm nhận sâu sắc ý niệm “Loài người ở một mình thì không tốt.” Bản năng xã hội đã tự khẳng định khắp nơi, như khi ý niệm phương Đông về các ẩn sĩ trên thực tế đã bị ý niệm phương Tây về các tu sĩ trục xuất. Vậy nên ngay cả lối sống khổ hạnh cũng mang tình huynh đệ; và dòng Trappist vẫn hòa đồng ngay cả khi họ im lặng. Nếu lòng yêu mến một sự phức hợp sống động này là tiêu chuẩn của chúng ta, thì chắc chắn có tôn giáo Ba Ngôi là lành mạnh hơn có tôn giáo Nhất Vị. Vì đối với chúng ta, những người tin Ba Ngôi (nếu tôi có thể nói điều này với lòng tôn kính)—đối với chúng ta chính Đức Chúa Trời là một cộng đồng. Đây quả thật là một sự mầu nhiệm thần học không dò thấu được, và ngay cả nếu tôi đủ là một nhà thần học để bàn đến nó cách trực tiếp, thì làm điều đó ở đây cũng chẳng thích hợp. Ở đây chỉ cần nói rằng câu đố ba ngôi này an ủi như rượu nho và cởi mở như một lò sưởi gia đình nước Anh; rằng điều làm cho trí tuệ hoàn toàn bối rối này lại làm cho tấm lòng hoàn toàn yên lặng: nhưng từ sa mạc, từ những nơi khô hạn và những mặt trời khủng khiếp, đã đến những đứa con tàn bạo của vị Thần cô độc; những người Nhất Vị thật sự, tay cầm mã tấu, đã tàn phá thế giới. Vì Đức Chúa Trời ở một mình thì không tốt.
Lại nữa, điều đó cũng đúng với vấn đề khó khăn về mối hiểm nguy của linh hồn, vốn đã làm xao động biết bao tâm trí công chính. Hy vọng cho mọi linh hồn là điều bắt buộc; và hoàn toàn có thể chủ trương rằng sự cứu rỗi của họ là điều không thể tránh khỏi. Điều đó có thể chủ trương được, nhưng nó không đặc biệt thuận lợi cho hoạt động hay sự tiến bộ. Xã hội chiến đấu và sáng tạo của chúng ta đúng hơn nên nhấn mạnh mối hiểm nguy của mỗi người, sự thật rằng mỗi người đang treo trên một sợi chỉ hay đang bám vào một vách đá. Nói rằng dù sao thì mọi sự cũng sẽ ổn là một nhận xét dễ hiểu: nhưng không thể gọi nó là tiếng kèn thổi vang. Châu Âu đúng hơn nên nhấn mạnh khả năng hư mất; và châu Âu vẫn luôn nhấn mạnh điều đó. Ở đây tôn giáo cao nhất của nó hiệp một với mọi truyện phiêu lưu rẻ tiền nhất của nó. Đối với người theo Phật giáo hay người theo thuyết định mệnh phương Đông, sự hiện hữu là một khoa học hay một kế hoạch, ắt phải kết thúc theo một cách nhất định. Nhưng đối với một Cơ Đốc nhân, sự hiện hữu là một câu chuyện, có thể kết thúc theo bất cứ cách nào. Trong một cuốn tiểu thuyết ly kỳ (sản phẩm thuần túy Cơ Đốc ấy), người anh hùng không bị bọn ăn thịt người ăn thịt; nhưng điều thiết yếu cho sự tồn tại của nỗi hồi hộp là anh ta có thể bị bọn ăn thịt người ăn thịt. Người anh hùng phải (có thể nói như vậy) là một người anh hùng ăn được. Vậy nên đạo đức Cơ Đốc luôn nói với con người, không phải rằng người ấy sẽ đánh mất linh hồn mình, mà rằng người ấy phải cẩn thận để đừng đánh mất nó. Tóm lại, trong đạo đức Cơ Đốc, gọi một người là “bị đày đọa” là điều gian ác: nhưng gọi người ấy là đáng bị đày đọa thì hoàn toàn hợp với tôn giáo và triết học.
Toàn bộ Cơ Đốc giáo tập trung vào con người đứng ở ngã tư đường. Những triết lý mênh mông và nông cạn, những tổng hợp khổng lồ của sự bịp bợm, tất cả đều nói về các thời đại, về sự tiến hóa và những sự phát triển tối hậu. Triết lý chân thật thì quan tâm đến khoảnh khắc. Một người sẽ đi đường này hay đường kia?—đó là điều duy nhất đáng nghĩ đến, nếu bạn thích suy nghĩ. Các thời đại thì dễ nghĩ đến lắm, ai cũng có thể nghĩ về chúng. Khoảnh khắc mới thật sự đáng sợ: và chính vì tôn giáo của chúng ta đã cảm nhận khoảnh khắc một cách mãnh liệt, nên trong văn chương nó đã đề cập nhiều đến chiến trận và trong thần học nó đã đề cập nhiều đến địa ngục. Nó đầy hiểm nguy như một cuốn truyện phiêu lưu cho các cậu bé: nó đang ở một cơn khủng hoảng bất tử. Có rất nhiều sự giống nhau thật sự giữa tiểu thuyết đại chúng và tôn giáo của người phương Tây. Nếu bạn nói rằng tiểu thuyết đại chúng thì thô tục và lòe loẹt, bạn chỉ nói điều mà những người buồn tẻ và hiểu biết cũng nói về các pho tượng trong các nhà thờ Công giáo. Cuộc đời (theo đức tin) rất giống một truyện dài kỳ trên tạp chí: cuộc đời kết thúc với lời hứa (hay lời đe dọa) “còn tiếp kỳ sau.” Lại nữa, với một sự thô tục cao quý, cuộc đời bắt chước truyện dài kỳ và dừng lại ở khoảnh khắc gay cấn. Vì sự chết rõ ràng là một khoảnh khắc gay cấn.
Nhưng điểm chính là một câu chuyện gay cấn vì nó có trong mình một yếu tố ý chí mạnh mẽ đến thế, yếu tố mà thần học gọi là ý chí tự do. Bạn không thể giải xong một bài toán tùy ý mình. Nhưng bạn có thể kết thúc một câu chuyện tùy ý mình. Khi có người khám phá ra Phép Tính Vi Phân, thì chỉ có một Phép Tính Vi Phân mà người ấy có thể khám phá. Nhưng khi Shakespeare giết Romeo, ông đã có thể gả Romeo cho bà vú già của Juliet nếu ông thấy thích. Và thế giới Cơ Đốc đã trổi vượt trong truyện phiêu lưu tự sự chính vì nó đã khăng khăng giữ ý chí tự do theo thần học. Đó là một vấn đề lớn và quá lệch khỏi con đường để có thể bàn thỏa đáng ở đây; nhưng đây là lời phản bác thật sự đối với cơn thác lời lẽ hiện đại về việc đối xử với tội ác như bệnh tật, về việc biến nhà tù chỉ thành một môi trường vệ sinh như bệnh viện, về việc chữa lành tội lỗi bằng những phương pháp khoa học chậm rãi. Sự ngụy biện của toàn bộ chuyện đó là cái ác là một vấn đề của sự lựa chọn chủ động, còn bệnh tật thì không. Nếu bạn nói rằng bạn sẽ chữa một kẻ trác táng như chữa một người bị hen suyễn, thì câu trả lời rẻ tiền và hiển nhiên của tôi là: “Hãy đưa ra những người muốn bị hen suyễn như nhiều người muốn trác táng xem nào.” Một người có thể nằm yên mà được chữa lành khỏi một căn bệnh. Nhưng người ấy không được nằm yên nếu muốn được chữa lành khỏi một tội lỗi; trái lại, người ấy phải đứng dậy và nhảy nhót dữ dội. Thật vậy, toàn bộ vấn đề được diễn đạt cách hoàn hảo trong chính cái chữ chúng ta dùng để gọi một người nằm bệnh viện: “bệnh nhân” (patient, nghĩa gốc là kẻ cam chịu) ở thể bị động; “tội nhân” ở thể chủ động. Nếu một người được cứu khỏi bệnh cúm, người ấy có thể là một kẻ cam chịu. Nhưng nếu người ấy được cứu khỏi tội giả mạo, thì người ấy phải không là một kẻ cam chịu mà là một kẻ không cam chịu (impatient). Người ấy phải đích thân nóng lòng không chịu nổi sự giả mạo. Mọi cuộc cải cách đạo đức đều phải bắt đầu từ ý chí chủ động chứ không phải từ ý chí bị động.
Ở đây một lần nữa chúng ta đi đến cùng một kết luận thực chất. Chừng nào chúng ta còn khao khát những cuộc tái thiết dứt khoát và những cuộc cách mạng đầy hiểm nguy vốn đã làm nên nét đặc sắc của nền văn minh châu Âu, thì chúng ta sẽ không ngăn cản ý nghĩ về khả năng suy vong; trái lại, chúng ta sẽ khuyến khích nó. Nếu như các thánh nhân phương Đông, chúng ta chỉ muốn chiêm ngắm sự vật đúng đắn biết bao, thì dĩ nhiên chúng ta sẽ chỉ nói rằng chúng ắt phải diễn ra đúng đắn. Nhưng nếu chúng ta đặc biệt muốn làm cho chúng diễn ra đúng đắn, chúng ta phải khăng khăng rằng chúng có thể diễn ra sai trật.
Sau cùng, chân lý này một lần nữa lại đúng trong trường hợp những nỗ lực hiện đại thông thường nhằm làm giảm bớt hay giải thích cho qua thần tính của Đấng Christ. Điều đó có thể đúng hoặc không; tôi sẽ bàn đến trước khi kết thúc. Nhưng nếu thần tính ấy là thật, thì chắc chắn nó mang tính cách mạng một cách khủng khiếp. Việc một người tốt có thể bị dồn vào chân tường thì chẳng có gì hơn điều chúng ta đã biết; nhưng việc Đức Chúa Trời có thể bị dồn vào chân tường là một niềm kiêu hãnh cho mọi kẻ nổi dậy đến muôn đời. Cơ Đốc giáo là tôn giáo duy nhất trên đất đã cảm thấy rằng sự toàn năng khiến Đức Chúa Trời không trọn vẹn. Chỉ một mình Cơ Đốc giáo đã cảm thấy rằng Đức Chúa Trời, để là Đức Chúa Trời cách trọn vẹn, hẳn phải là một kẻ nổi loạn cũng như là một vị vua. Duy chỉ Cơ Đốc giáo, giữa mọi tín điều, đã thêm lòng can đảm vào các đức tính của Đấng Tạo Hóa. Vì lòng can đảm duy nhất đáng gọi là can đảm tất yếu phải có nghĩa là linh hồn vượt qua một điểm gãy—mà không gãy. Trong điều này, quả thật tôi đang tiến gần đến một vấn đề tối tăm và kinh khiếp hơn mức có thể dễ dàng bàn luận; và tôi xin lỗi trước nếu có bất cứ lời lẽ nào của tôi sai lạc hay có vẻ bất kính khi đụng đến một vấn đề mà những thánh nhân và những nhà tư tưởng vĩ đại nhất đã chính đáng sợ hãi không dám tiến lại gần. Nhưng trong câu chuyện kinh hoàng về cuộc Thương Khó có một gợi ý cảm xúc rõ rệt rằng Đấng tạo nên muôn vật (theo một cách không thể nghĩ bàn nào đó) đã trải qua không chỉ sự thống khổ, mà cả sự nghi ngờ. Có lời chép rằng: “Ngươi đừng thử Chúa là Đức Chúa Trời ngươi.” Đúng thế; nhưng Chúa là Đức Chúa Trời ngươi có thể tự thử chính Ngài; và dường như đó là điều đã xảy ra trong vườn Ghết-sê-ma-nê. Trong một khu vườn, Sa-tan đã thử con người: và trong một khu vườn, Đức Chúa Trời đã thử Đức Chúa Trời. Ngài đã đi qua, theo một cách siêu nhân nào đó, nỗi kinh hoàng rất con người của chúng ta trước sự bi quan. Khi thế giới rung chuyển và mặt trời bị xóa khỏi bầu trời, thì đó không phải lúc đóng đinh, mà là lúc có tiếng kêu trên thập tự giá: tiếng kêu thú nhận rằng Đức Chúa Trời đã bị Đức Chúa Trời lìa bỏ. Và bây giờ hãy để những nhà cách mạng chọn một tín điều giữa mọi tín điều và một vị thần giữa mọi thần của thế giới, cân nhắc kỹ lưỡng mọi thần của sự tái diễn tất yếu và của quyền năng không thể thay đổi. Họ sẽ không tìm được một vị thần nào khác đã từng tự mình nổi loạn. Không, (vấn đề trở nên quá khó cho lời nói con người) nhưng hãy để chính những người vô thần chọn một vị thần. Họ sẽ chỉ tìm thấy một thần linh duy nhất đã từng nói lên sự cô độc của họ; chỉ một tôn giáo duy nhất trong đó Đức Chúa Trời, trong một khoảnh khắc, dường như là một người vô thần.
Có thể gọi những điều này là những điều cốt yếu của sự chính thống cũ, mà ưu điểm chính là nó là nguồn mạch tự nhiên của cách mạng và cải cách; và khuyết điểm chính là nó hiển nhiên chỉ là một sự khẳng định trừu tượng. Lợi thế chính của nó là nó là nền thần học phiêu lưu và nam tính nhất trong mọi nền thần học. Bất lợi chính của nó đơn giản là nó là một nền thần học. Người ta luôn có thể viện lẽ chống lại nó rằng tự bản chất nó độc đoán và lơ lửng trên không. Nhưng nó không lơ lửng trên không cao đến nỗi những cung thủ vĩ đại không dành cả đời mình để bắn tên vào nó—phải, cả những mũi tên cuối cùng của họ nữa; có những người sẵn sàng hủy hoại chính mình và hủy hoại nền văn minh của mình nếu nhờ đó họ cũng có thể hủy hoại câu chuyện xưa kỳ ảo này. Đây là sự thật sau cùng và đáng kinh ngạc nhất về đức tin này: rằng kẻ thù của nó sẽ dùng bất cứ vũ khí nào để chống lại nó, những thanh gươm cắt vào chính ngón tay họ, và những ngọn đuốc đốt cháy chính nhà cửa họ. Những người bắt đầu chống lại Hội Thánh vì cớ tự do và nhân tính, rốt cuộc lại vứt bỏ tự do và nhân tính miễn là họ có thể chống lại Hội Thánh. Đây không phải là sự phóng đại; tôi có thể viết đầy một cuốn sách với những ví dụ về điều đó. Ông Blatchford đã lên đường, như một kẻ đập phá Kinh Thánh tầm thường, để chứng minh rằng A-đam vô tội trước Đức Chúa Trời; trong khi xoay xở để giữ vững điều này, ông đã thừa nhận, như một vấn đề phụ thuần túy, rằng mọi bạo chúa, từ Nê-rô đến Vua Leopold, đều vô tội trước nhân loại. Tôi biết một người say mê chứng minh rằng mình sẽ không có sự hiện hữu cá nhân nào sau khi chết đến nỗi ông ta lùi về lập trường rằng ngay bây giờ ông ta cũng không có sự hiện hữu cá nhân nào. Ông ta viện dẫn Phật giáo và nói rằng mọi linh hồn đều nhòa lẫn vào nhau; để chứng minh rằng mình không thể lên thiên đàng, ông ta chứng minh rằng mình không thể đi đến Hartlepool. Tôi đã biết những người phản đối giáo dục tôn giáo bằng những lý lẽ chống lại mọi sự giáo dục, nói rằng tâm trí đứa trẻ phải lớn lên cách tự do hay rằng người già không được dạy dỗ người trẻ. Tôi đã biết những người chứng tỏ rằng không thể có sự phán xét của Đức Chúa Trời bằng cách chứng tỏ rằng không thể có sự phán xét của con người, ngay cả cho những mục đích thực tế. Họ đốt lúa của chính mình để phóng hỏa Hội Thánh; họ đập nát dụng cụ của chính mình để đập nát nó; bất cứ cây gậy nào cũng đủ tốt để đánh nó, dù đó là cây gậy cuối cùng từ đồ đạc đã bị phá tan của chính họ. Chúng ta không ngưỡng mộ, chúng ta khó lòng tha thứ, kẻ cuồng tín phá hủy thế giới này vì yêu thế giới kia. Nhưng chúng ta phải nói gì về kẻ cuồng tín phá hủy thế giới này vì ghét thế giới kia? Hắn hy sinh chính sự hiện hữu của nhân loại cho sự không hiện hữu của Đức Chúa Trời. Hắn dâng các nạn nhân của mình không phải cho bàn thờ, mà chỉ để khẳng định sự vô dụng của bàn thờ và sự trống rỗng của ngai. Hắn sẵn sàng hủy hoại ngay cả nền đạo đức sơ khởi mà nhờ đó muôn vật sống, để thực hiện cuộc báo thù lạ lùng và đời đời của mình trên một kẻ chưa từng sống bao giờ.
Thế nhưng điều ấy vẫn treo trên các tầng trời, không hề hấn gì. Những kẻ chống đối nó chỉ thành công trong việc phá hủy mọi điều mà chính họ quý trọng một cách chính đáng. Họ không phá hủy được sự chính thống; họ chỉ phá hủy lòng can đảm chính trị và lẽ thường. Họ không chứng minh được rằng A-đam không chịu trách nhiệm trước Đức Chúa Trời; làm sao họ chứng minh được điều đó? Họ chỉ chứng minh (từ những tiền đề của họ) rằng Sa hoàng không chịu trách nhiệm trước nước Nga. Họ không chứng minh được rằng A-đam lẽ ra không đáng bị Đức Chúa Trời hình phạt; họ chỉ chứng minh rằng tên chủ xưởng bóc lột gần nhất không đáng bị loài người hình phạt. Với những ngờ vực kiểu phương Đông của họ về nhân vị, họ không làm cho chắc chắn được rằng chúng ta sẽ không có đời sống cá nhân nào về sau; họ chỉ làm cho chắc chắn rằng chúng ta sẽ không có một đời sống thật vui vẻ hay trọn vẹn ở đây. Với những gợi ý làm tê liệt của họ rằng mọi kết luận đều sẽ hóa ra sai, họ không xé được cuốn sổ của thiên sứ ghi chép; họ chỉ làm cho việc giữ sổ sách của cửa hàng Marshall and Snelgrove khó hơn một chút. Không chỉ đức tin là mẹ của mọi năng lực trần thế, mà những kẻ thù của nó còn là cha của mọi sự hỗn loạn trần thế. Những người theo chủ nghĩa thế tục đã không phá hủy được những điều thiêng liêng; nhưng những người theo chủ nghĩa thế tục đã phá hủy những điều thế tục, nếu điều đó có an ủi được họ chút nào. Các thần Titan đã không leo lên được thiên đàng; nhưng họ đã tàn phá thế giới.