Chính Thống
Thẩm Quyền Và Người Phiêu Lưu

Chương 10 · 1 giờ 2 phút đọc · 1 giờ 20 phút nghe

Thẩm Quyền Và Người Phiêu Lưu

Chương vừa qua đã bàn về luận điểm rằng sự chính thống không chỉ là (như người ta vẫn thường nhấn mạnh) người canh giữ an toàn duy nhất của đạo đức hay trật tự, mà còn là người canh giữ hợp lô-gíc duy nhất của tự do, của sự đổi mới và sự tiến tới. Nếu chúng ta muốn lật đổ kẻ áp bức đang thịnh đạt, chúng ta không thể làm điều đó bằng giáo lý mới về khả năng hoàn thiện của con người; chúng ta có thể làm điều đó bằng giáo lý cũ về tội nguyên tổ. Nếu chúng ta muốn nhổ tận gốc những sự tàn ác cố hữu hay nâng đỡ những khối dân chúng đã bị bỏ rơi, chúng ta không thể làm điều đó bằng lý thuyết khoa học cho rằng vật chất có trước tâm trí; chúng ta có thể làm điều đó bằng lý thuyết siêu nhiên cho rằng tâm trí có trước vật chất. Nếu chúng ta đặc biệt muốn đánh thức người ta đến chỗ cảnh giác về mặt xã hội và không mệt mỏi theo đuổi việc thực hành, chúng ta chẳng giúp được bao nhiêu khi cứ nhấn mạnh vào Đức Chúa Trời nội tại và Ánh Sáng Bên Trong: vì những điều ấy cùng lắm chỉ là những lý do để an phận; chúng ta giúp được rất nhiều khi nhấn mạnh vào Đức Chúa Trời siêu việt và tia sáng cứ bay vút đi, cứ lẩn tránh; vì điều đó có nghĩa là sự bất mãn thiêng liêng. Nếu chúng ta đặc biệt muốn khẳng định ý niệm về một thế cân bằng rộng lượng chống lại ý niệm về một chế độ chuyên chế đáng sợ, thì theo bản năng chúng ta sẽ là người tin Ba Ngôi chứ không phải người theo phái Nhất Vị. Nếu chúng ta mong cho nền văn minh châu Âu là một cuộc đột kích và một cuộc giải cứu, chúng ta sẽ khăng khăng rằng các linh hồn đang ở trong hiểm nguy thật sự, hơn là rằng hiểm nguy của họ rốt cuộc là không có thật. Và nếu chúng ta muốn tôn cao kẻ bị ruồng bỏ và kẻ bị đóng đinh, chúng ta sẽ muốn nghĩ rằng chính một Đức Chúa Trời thật đã bị đóng đinh, hơn là một nhà hiền triết hay một vị anh hùng đơn thuần. Trên hết mọi điều, nếu chúng ta muốn bảo vệ người nghèo, chúng ta sẽ ủng hộ những luật lệ cố định và những tín lý rõ ràng. Điều lệ của một câu lạc bộ thỉnh thoảng có lợi cho hội viên nghèo. Còn xu hướng trôi theo của một câu lạc bộ thì luôn luôn có lợi cho hội viên giàu.

Và giờ đây chúng ta đi đến câu hỏi then chốt, câu hỏi thật sự khép lại toàn bộ vấn đề. Một người bất khả tri biết lẽ phải, nếu tình cờ người ấy đã đồng ý với tôi cho đến đây, có thể chính đáng quay lại mà nói: “Anh đã tìm thấy một triết lý thực tiễn trong giáo lý về sự Sa Ngã; tốt lắm. Anh đã tìm thấy một khía cạnh của nền dân chủ, nay đang bị bỏ bê một cách nguy hiểm, được khẳng định cách khôn ngoan trong tội nguyên tổ; được thôi. Anh đã tìm thấy một chân lý trong giáo lý về địa ngục; xin chúc mừng anh. Anh tin chắc rằng những người thờ phượng một Đức Chúa Trời có thân vị thì hướng ra bên ngoài và cấp tiến; xin chúc mừng họ. Nhưng ngay cả giả sử những giáo lý ấy quả có chứa những chân lý ấy, tại sao anh không thể lấy các chân lý mà bỏ lại các giáo lý? Cứ cho là toàn thể xã hội hiện đại đang tin cậy người giàu quá mức vì nó không chừa chỗ cho sự yếu đuối của con người; cứ cho là các thời đại chính thống đã có một lợi thế lớn vì (do tin vào sự Sa Ngã) họ quả có chừa chỗ cho sự yếu đuối của con người, thì tại sao anh không thể đơn giản chừa chỗ cho sự yếu đuối của con người mà không cần tin vào sự Sa Ngã? Nếu anh đã khám phá ra rằng ý niệm về sự hư mất đời đời tiêu biểu cho một ý niệm lành mạnh về hiểm nguy, tại sao anh không thể đơn giản lấy ý niệm về hiểm nguy mà bỏ lại ý niệm về sự hư mất đời đời? Nếu anh thấy rõ cái nhân lẽ thường nằm bên trong quả hạch của đức tin chính thống Cơ Đốc, tại sao anh không thể đơn giản lấy cái nhân mà bỏ lại quả hạch? Tại sao anh không thể (dùng cái cụm từ sáo mòn của báo chí mà tôi, một người bất khả tri hết sức uyên bác, hơi xấu hổ khi dùng đến) tại sao anh không thể đơn giản lấy những gì tốt đẹp trong Cơ Đốc giáo, những gì anh có thể xác định là có giá trị, những gì anh có thể thấu hiểu, và bỏ lại tất cả phần còn lại, tất cả những tín lý tuyệt đối mà tự bản chất là không thể thấu hiểu?” Đây là câu hỏi thật sự; đây là câu hỏi sau cùng; và thật là một niềm vui khi thử trả lời nó.

Câu trả lời thứ nhất chỉ đơn giản là nói rằng tôi là một nhà duy lý. Tôi thích có một sự biện minh nào đó về mặt trí tuệ cho những trực giác của mình. Nếu tôi đối xử với con người như một hữu thể sa ngã, thì đối với tôi, việc tin rằng con người đã sa ngã là một sự tiện lợi về mặt trí tuệ; và tôi nhận thấy, vì một lý do tâm lý kỳ lạ nào đó, rằng tôi có thể đối phó tốt hơn với việc một người vận dụng ý chí tự do nếu tôi tin rằng người ấy có ý chí tự do. Nhưng trong vấn đề này tôi còn là một nhà duy lý theo một nghĩa dứt khoát hơn nữa. Tôi không định biến cuốn sách này thành một cuốn biện giáo Cơ Đốc thông thường; vào bất cứ lúc nào khác, tôi sẽ vui lòng gặp các kẻ thù của Cơ Đốc giáo trên đấu trường hiển nhiên hơn ấy. Ở đây tôi chỉ đang thuật lại sự lớn lên của chính tôi trong sự xác tín thuộc linh. Nhưng tôi có thể dừng lại để nhận xét rằng càng nhìn thấy nhiều những lập luận thuần trừu tượng chống lại vũ trụ quan Cơ Đốc, tôi càng ít coi trọng chúng. Ý tôi là, sau khi đã thấy bầu không khí đạo đức của sự Nhập Thể là lẽ thường, tôi bèn nhìn vào những lập luận trí thức đã được xác lập chống lại sự Nhập Thể và thấy chúng là sự phi lý thường tình. Phòng khi lập luận này bị cho là kém đi vì vắng phần biện giáo thông thường, tôi sẽ tóm tắt ở đây thật ngắn gọn những lập luận và kết luận của riêng tôi về chân lý thuần khách quan hay khoa học của vấn đề.

Nếu có ai hỏi tôi, như một câu hỏi thuần trí tuệ, tại sao tôi tin Cơ Đốc giáo, tôi chỉ có thể trả lời: “Vì cùng một lý do khiến một người bất khả tri thông minh không tin Cơ Đốc giáo.” Tôi tin Cơ Đốc giáo một cách hoàn toàn hợp lý dựa trên chứng cứ. Nhưng chứng cứ trong trường hợp của tôi, cũng như trong trường hợp của người bất khả tri thông minh, thật ra không nằm ở sự chứng minh được viện dẫn này hay kia; nó nằm ở một sự tích lũy khổng lồ những sự kiện nhỏ nhặt nhưng đồng lòng nhất trí. Người theo chủ nghĩa thế tục không đáng bị trách vì những phản bác của ông ta đối với Cơ Đốc giáo thì tạp nham, thậm chí vụn vặt; chính thứ chứng cứ vụn vặt như thế mới thật sự thuyết phục được tâm trí. Ý tôi là một người có thể bị một triết lý thuyết phục từ bốn cuốn sách ít hơn là từ một cuốn sách, một trận đánh, một phong cảnh và một người bạn cũ. Chính việc những điều ấy thuộc những loại khác nhau lại làm tăng tầm quan trọng của việc tất cả chúng đều chỉ về một kết luận. Thế thì, sự không-Cơ-Đốc của người có học trung bình ngày nay hầu như luôn luôn, nói cho công bằng với ông ta, được tạo nên từ những trải nghiệm rời rạc nhưng sống động ấy. Tôi chỉ có thể nói rằng những bằng chứng của tôi ủng hộ Cơ Đốc giáo cũng thuộc cùng một loại sống động nhưng đa dạng như những bằng chứng của ông ta chống lại nó. Vì khi tôi nhìn vào những chân lý chống Cơ Đốc khác nhau ấy, tôi chỉ đơn giản phát hiện ra rằng chẳng điều nào trong số đó là đúng. Tôi phát hiện ra rằng con nước và sức mạnh thật sự của mọi sự kiện đều chảy theo chiều ngược lại. Chúng ta hãy xét vài trường hợp. Hẳn nhiều người hiện đại biết điều đã từ bỏ Cơ Đốc giáo dưới áp lực của ba niềm xác tín hội tụ như sau: thứ nhất, rằng loài người, với hình dáng, cấu trúc và giới tính của họ, rốt cuộc cũng rất giống loài thú, chỉ là một biến thể của giới động vật; thứ hai, rằng tôn giáo nguyên thủy đã nảy sinh trong sự dốt nát và sợ hãi; thứ ba, rằng giới linh mục đã làm tàn úa các xã hội bằng sự cay đắng và u sầu. Ba lập luận chống Cơ Đốc ấy rất khác nhau; nhưng tất cả đều hoàn toàn hợp lô-gíc và chính đáng; và tất cả đều hội tụ. Điều duy nhất để phản bác chúng (tôi phát hiện ra) là tất cả chúng đều không đúng sự thật. Nếu bạn thôi nhìn vào những cuốn sách về thú vật và con người, nếu bạn bắt đầu nhìn vào thú vật và con người, thì (nếu bạn có chút óc hài hước hay trí tưởng tượng nào, chút cảm quan nào về điều điên cuồng hay điều khôi hài) bạn sẽ nhận thấy rằng điều đáng kinh ngạc không phải là con người giống loài cầm thú biết bao, mà là con người khác chúng biết bao. Chính tầm mức quái dị của sự khác biệt ấy mới đòi hỏi một lời giải thích. Rằng con người và cầm thú giống nhau, theo một nghĩa nào đó, là một điều hiển nhiên; nhưng rằng giống nhau đến thế mà rồi lại khác nhau một cách điên rồ đến thế, đó mới là cú sốc và điều bí ẩn. Việc một con vượn có bàn tay chẳng đáng chú ý đối với nhà triết học bằng sự kiện là có bàn tay mà nó hầu như chẳng làm gì với chúng; nó không chơi trò ném xương hay chơi vĩ cầm; nó không tạc cẩm thạch, cũng không thái thịt cừu. Người ta nói về kiến trúc man rợ và nghệ thuật suy đồi. Nhưng loài voi không xây những đền đài ngà voi đồ sộ, dù là theo phong cách rococo; loài lạc đà không vẽ tranh, dù là tranh dở, mặc dù được trang bị chất liệu cho rất nhiều cây cọ lông lạc đà. Một số kẻ mơ mộng hiện đại nói rằng loài kiến và loài ong có một xã hội ưu việt hơn xã hội chúng ta. Quả thật chúng có một nền văn minh; nhưng chính sự thật ấy chỉ nhắc chúng ta rằng đó là một nền văn minh thấp kém hơn. Có ai từng thấy một tổ kiến được trang hoàng bằng tượng của những con kiến lừng danh? Có ai từng thấy một tổ ong chạm khắc hình ảnh những bà chúa ong lộng lẫy thuở xưa? Không; vực thẳm giữa con người và các loài thọ tạo khác có thể có một lời giải thích tự nhiên, nhưng đó là một vực thẳm. Chúng ta nói về thú hoang; nhưng con người là loài thú hoang duy nhất. Chính con người là kẻ đã sổng chuồng. Mọi loài vật khác đều là vật thuần; chúng tuân theo nếp đáng kính thô mộc của bầy đàn hay của giống loài. Mọi loài vật khác đều là vật nuôi trong nhà; chỉ một mình con người là luôn luôn không chịu ở yên trong nhà, hoặc như một kẻ phóng đãng, hoặc như một tu sĩ. Vậy nên lý do hời hợt đầu tiên này cho chủ nghĩa duy vật, nếu có, lại là một lý do cho điều ngược lại với nó; chính tại chỗ sinh học dừng lại là nơi mọi tôn giáo bắt đầu.

Cũng sẽ như vậy nếu tôi xem xét lập luận thứ hai trong ba lập luận duy lý tình cờ ấy; lập luận cho rằng mọi điều chúng ta gọi là thiêng liêng đều khởi đầu trong một sự tăm tối và kinh hoàng nào đó. Khi tôi thật sự thử xem xét nền móng của ý tưởng hiện đại này, tôi chỉ thấy rằng chẳng có nền móng nào cả. Khoa học hoàn toàn không biết gì về con người tiền sử; vì một lý do tuyệt hảo là con người ấy thuộc thời tiền sử. Vài giáo sư chọn cách phỏng đoán rằng những việc như tế lễ bằng người từng có lúc là vô tội và phổ biến, rồi dần dần thưa thớt đi; nhưng không có chứng cứ trực tiếp nào cho điều đó, và chút ít chứng cứ gián tiếp thì lại nghiêng hẳn về chiều ngược lại. Trong những truyền thuyết sớm nhất mà chúng ta có, như các câu chuyện về Y-sác và về Iphigenia, việc tế lễ bằng người không được giới thiệu như một điều cũ, mà đúng hơn như một điều mới; như một ngoại lệ kỳ lạ và khủng khiếp được các thần đòi hỏi một cách u ám. Lịch sử không nói gì cả; còn các truyền thuyết thì đều nói rằng trái đất đã nhân hậu hơn vào thuở ban đầu của nó. Không có truyền thống nào về sự tiến bộ; nhưng cả loài người đều có một truyền thống về sự Sa Ngã. Thật buồn cười thay, chính sự lan truyền rộng khắp của ý tưởng này lại bị dùng để chống lại tính xác thực của nó. Các học giả nói đúng theo nghĩa đen rằng tai họa tiền sử này không thể có thật vì mọi chủng tộc của loài người đều nhớ đến nó. Tôi không theo kịp những nghịch lý này.

Và nếu chúng ta lấy trường hợp tình cờ thứ ba, thì cũng sẽ như vậy; quan điểm cho rằng các linh mục làm cho thế giới tối tăm và cay đắng. Tôi nhìn vào thế giới và chỉ đơn giản phát hiện ra rằng họ không làm thế. Những quốc gia ở châu Âu vẫn còn chịu ảnh hưởng của các linh mục lại chính là những quốc gia nơi vẫn còn ca hát, nhảy múa, áo quần sặc sỡ và nghệ thuật ngoài trời. Giáo lý và kỷ luật Công giáo có thể là những bức tường; nhưng đó là những bức tường của một sân chơi. Cơ Đốc giáo là khung duy nhất đã gìn giữ được niềm vui thú của ngoại giáo. Chúng ta có thể hình dung vài đứa trẻ đang chơi trên đỉnh bằng phẳng phủ cỏ của một hòn đảo cao nào đó giữa biển. Chừng nào còn có một bức tường bao quanh mép vách đá, chúng có thể lao mình vào mọi trò chơi cuồng nhiệt nhất và biến nơi ấy thành phòng trẻ ồn ào nhất. Nhưng rồi những bức tường bị đập đổ, để lại mối hiểm nguy trơ trọi của vực thẳm. Chúng không ngã xuống; nhưng khi bạn bè chúng trở lại với chúng, thì tất cả đều đang co cụm trong kinh hoàng ở giữa hòn đảo; và tiếng hát của chúng đã ngưng bặt.

Như vậy, ba sự kiện kinh nghiệm này, những sự kiện vốn góp phần tạo nên một người bất khả tri, theo cách nhìn này, đã bị lật ngược hoàn toàn. Tôi còn lại với lời nói: “Hãy cho tôi một lời giải thích, thứ nhất, về sự lập dị vượt bậc của con người giữa loài cầm thú; thứ hai, về truyền thống bao la của loài người về một niềm hạnh phúc cổ xưa nào đó; thứ ba, về sự lưu truyền một phần niềm vui ngoại giáo như thế tại các quốc gia của Giáo hội Công giáo.” Dẫu sao đi nữa, có một lời giải thích bao trùm được cả ba: thuyết cho rằng đã hai lần trật tự tự nhiên bị gián đoạn bởi một sự bùng nổ hay mặc khải nào đó, thứ mà người ta ngày nay gọi là “siêu linh.” Một lần Trời đã ngự xuống trên đất với một quyền năng hay một ấn ký gọi là hình ảnh của Đức Chúa Trời, nhờ đó con người nắm quyền cai quản Thiên Nhiên; và một lần nữa (khi hết đế quốc này đến đế quốc khác, loài người đã bị thấy là kém thiếu) Trời đã đến để cứu loài người trong hình dạng đáng kính sợ của một con người. Điều này sẽ giải thích tại sao số đông loài người luôn nhìn về phía sau; và tại sao góc duy nhất nơi họ theo một nghĩa nào đó nhìn về phía trước lại là lục địa nhỏ bé nơi Đấng Christ có Hội Thánh của Ngài. Tôi biết người ta sẽ nói rằng Nhật Bản đã trở nên cấp tiến. Nhưng làm sao đó có thể là một câu trả lời, khi mà ngay cả lúc nói “Nhật Bản đã trở nên cấp tiến,” chúng ta thật ra chỉ có ý nói “Nhật Bản đã trở nên châu Âu”? Nhưng ở đây tôi không muốn nhấn mạnh vào lời giải thích của riêng tôi cho bằng nhấn mạnh vào nhận xét ban đầu của tôi. Tôi đồng ý với người bình thường ngoài phố vốn không tin, ở chỗ được dẫn dắt bởi ba bốn sự kiện kỳ lạ cùng chỉ về một điều gì đó; chỉ có điều khi tôi đến nhìn vào các sự kiện, tôi luôn thấy chúng chỉ về một điều khác.

Tôi đã đưa ra một bộ ba tưởng tượng gồm những lập luận chống Cơ Đốc thông thường như thế; nếu nền tảng ấy quá hẹp, tôi sẽ ứng khẩu đưa ra một bộ ba khác. Đây là loại ý nghĩ mà khi kết hợp lại sẽ tạo nên ấn tượng rằng Cơ Đốc giáo là một điều gì đó yếu ớt và bệnh hoạn. Chẳng hạn, thứ nhất, rằng Chúa Giê-xu là một nhân vật hiền lành, rụt rè như chiên và xa lạ với thế gian, chỉ là một lời kêu gọi vô hiệu đối với thế giới; thứ hai, rằng Cơ Đốc giáo đã nảy sinh và hưng thịnh trong những thời kỳ tăm tối của sự dốt nát, và rằng Hội Thánh muốn kéo chúng ta trở lại những thời kỳ ấy; thứ ba, rằng những dân tộc vẫn còn sùng đạo mạnh mẽ hay (nếu bạn muốn) mê tín — những dân tộc như người Ireland — thì yếu đuối, thiếu thực tế và lạc hậu. Tôi chỉ nhắc đến những ý tưởng này để khẳng định cùng một điều: rằng khi tôi tự mình xem xét chúng, tôi thấy, không phải là các kết luận thiếu tính triết lý, mà chỉ đơn giản là các sự kiện không phải là sự kiện. Thay vì nhìn vào những cuốn sách và những bức tranh về Tân Ước, tôi đã nhìn vào Tân Ước. Ở đó tôi tìm thấy một bản tường thuật, hoàn toàn không phải về một người có mái tóc rẽ ngôi giữa hay đôi tay chắp lại khẩn nài, mà về một hữu thể phi thường với đôi môi sấm sét và những hành động quyết liệt rực lửa, lật đổ bàn, đuổi quỷ, lướt đi với sự bí ẩn hoang dã của ngọn gió từ chốn núi non cô tịch đến một kiểu hô hào quần chúng đáng sợ; một hữu thể thường hành động như một vị thần nổi giận — và luôn luôn như một vị thần. Đấng Christ thậm chí có một lối hành văn riêng của Ngài, mà tôi nghĩ không tìm thấy ở nơi nào khác; nó gồm có việc dùng gần như cuồng nhiệt lối lập luận a fortiori (huống chi). Những câu “huống chi” của Ngài được chồng chất lên nhau như lâu đài chồng lên lâu đài trên mây. Lời lẽ được dùng về Đấng Christ thì đã từng, và có lẽ là khôn ngoan, ngọt ngào và nhu thuận. Nhưng lời lẽ được chính Đấng Christ dùng thì khổng lồ một cách kỳ lạ; nó đầy những con lạc đà nhảy qua lỗ kim và những hòn núi bị quăng xuống biển. Về mặt đạo đức, nó cũng dữ dội không kém; Ngài tự gọi mình là thanh gươm tàn sát, và bảo người ta hãy mua gươm dù phải bán áo mình mà mua. Việc Ngài đã dùng những lời khác còn hoang dã hơn nữa về phía bất kháng cự càng làm tăng thêm sự bí ẩn rất nhiều; nhưng nếu có thì điều đó cũng làm tăng thêm phần nào sự dữ dội. Chúng ta thậm chí không thể giải thích điều đó bằng cách gọi một hữu thể như vậy là điên; vì sự điên loạn thường chảy theo một con kênh nhất quán. Kẻ cuồng trí thường là kẻ cuồng một ý. Ở đây chúng ta phải nhớ lại định nghĩa khó khăn về Cơ Đốc giáo đã được đưa ra; Cơ Đốc giáo là một nghịch lý siêu nhân, nhờ đó hai đam mê trái ngược có thể bừng cháy bên cạnh nhau. Lời giải thích duy nhất cho ngôn ngữ của Phúc Âm mà thật sự giải thích được nó, là: đó là cái nhìn bao quát của Đấng từ một đỉnh cao siêu nhiên nào đó nhìn thấy một sự tổng hợp nào đó còn đáng kinh ngạc hơn.

Tôi xét theo thứ tự trường hợp tiếp theo được nêu ra: ý tưởng cho rằng Cơ Đốc giáo thuộc về thời kỳ tăm tối. Ở đây tôi không thỏa lòng với việc đọc những khái quát hóa hiện đại; tôi đã đọc một chút lịch sử. Và trong lịch sử tôi thấy rằng Cơ Đốc giáo, chẳng những không thuộc về thời kỳ tăm tối, lại là con đường duy nhất băng qua thời kỳ tăm tối mà không tăm tối. Đó là một cây cầu sáng chói nối liền hai nền văn minh sáng chói. Nếu có ai nói rằng đức tin đã nảy sinh trong sự dốt nát và man rợ, thì câu trả lời thật đơn giản: không phải vậy. Đức tin đã nảy sinh trong nền văn minh Địa Trung Hải vào giữa mùa hạ rực rỡ của Đế quốc La Mã. Thế giới đầy nhung nhúc những người hoài nghi, và thuyết phiếm thần thì hiển nhiên như mặt trời, khi Constantine đóng đinh thập tự giá lên cột buồm. Hoàn toàn đúng là về sau con tàu đã chìm; nhưng điều phi thường hơn nhiều là con tàu đã nổi lên trở lại: được sơn mới và lấp lánh, với thập tự giá vẫn ở trên đỉnh. Đây là điều kỳ diệu mà tôn giáo này đã làm: nó biến một con tàu đắm thành một chiếc tàu ngầm. Chiếc tàu lớn đã sống sót dưới sức nặng của các dòng nước; sau khi bị chôn vùi dưới đống đổ nát của các triều đại và thị tộc, chúng ta đã trỗi dậy và nhớ lại Rô-ma. Nếu đức tin của chúng ta chỉ là một trào lưu nhất thời của một đế quốc đang tàn lụi, thì trào lưu này sẽ nối tiếp trào lưu kia trong cảnh chạng vạng, và nếu nền văn minh có bao giờ tái xuất hiện (mà nhiều nền văn minh như thế đã chẳng bao giờ tái xuất hiện) thì hẳn là dưới một lá cờ man rợ mới nào đó. Nhưng Hội Thánh Cơ Đốc là sự sống cuối cùng của xã hội cũ và cũng là sự sống đầu tiên của xã hội mới. Hội Thánh đã lấy những con người đang quên mất cách làm một vòm cuốn và dạy họ phát minh ra vòm cuốn Gô-tích. Nói tóm lại, điều phi lý nhất có thể nói về Hội Thánh lại chính là điều mà tất cả chúng ta đều đã nghe người ta nói về Hội Thánh. Làm sao chúng ta có thể nói rằng Hội Thánh muốn đưa chúng ta trở lại Thời Kỳ Tăm Tối? Hội Thánh là điều duy nhất đã từng đưa chúng ta ra khỏi thời kỳ ấy.

Trong bộ ba phản bác thứ hai này, tôi đã thêm vào một ví dụ vu vơ lấy từ những người cảm thấy rằng những dân tộc như người Ireland bị sự mê tín làm cho yếu đi hay trì trệ. Tôi chỉ thêm nó vào vì đây là một trường hợp đặc biệt của một lời khẳng định về sự kiện hóa ra lại là một lời khẳng định về điều sai sự thật. Người ta không ngớt nói về người Ireland rằng họ thiếu thực tế. Nhưng nếu chúng ta ngưng một lát việc nhìn vào những gì người ta nói về họ mà nhìn vào những gì thật sự được làm liên quan đến họ, chúng ta sẽ thấy rằng người Ireland chẳng những thực tế, mà còn thành công đến mức đau đớn. Sự nghèo khó của xứ sở họ, tình trạng thiểu số của họ, chỉ đơn giản là những điều kiện mà trong đó họ đã bị đòi phải làm việc; nhưng không một nhóm người nào khác trong Đế quốc Anh đã làm được nhiều đến thế với những điều kiện như thế. Những người theo phái Dân tộc là nhóm thiểu số duy nhất từng thành công trong việc bẻ ngoặt toàn thể Quốc hội Anh khỏi con đường của nó. Nông dân Ireland là những người nghèo duy nhất trên các hòn đảo này đã buộc được chủ của mình phải nhả ra những gì đã nuốt. Những con người này, những người mà chúng ta gọi là bị linh mục cưỡi lên đầu, lại là những người Anh Quốc duy nhất không chịu để địa chủ cưỡi lên đầu. Và khi tôi đến xem xét tính cách thật của người Ireland, trường hợp cũng như vậy. Người Ireland giỏi nhất ở những nghề đặc biệt khó nhọc — nghề rèn sắt, nghề luật sư, và nghề lính. Vậy nên trong tất cả những trường hợp này, tôi đều trở lại cùng một kết luận: người hoài nghi hoàn toàn đúng khi dựa vào các sự kiện, chỉ có điều ông ta đã không nhìn vào các sự kiện. Người hoài nghi quá cả tin; ông ta tin báo chí, hay thậm chí tin cả bách khoa toàn thư. Một lần nữa, ba câu hỏi ấy để lại cho tôi ba câu hỏi rất đối nghịch. Người hoài nghi trung bình muốn biết tôi giải thích thế nào về giọng điệu ủy mị trong Phúc Âm, về mối liên hệ giữa tín điều với sự tăm tối thời Trung Cổ, và về sự thiếu thực tế chính trị của các Cơ Đốc nhân người Celt. Nhưng tôi thì muốn hỏi, và hỏi với một sự tha thiết đến mức khẩn thiết: “Nguồn năng lực có một không hai này là gì, nguồn năng lực xuất hiện trước tiên nơi một Đấng bước đi trên đất như một sự phán xét sống động, và nguồn năng lực có thể chết cùng một nền văn minh đang chết mà vẫn buộc nó phải sống lại từ cõi chết; nguồn năng lực sau hết có thể thắp lửa cho một giới nông dân khánh kiệt một đức tin vững chắc vào công lý đến nỗi họ nhận được điều họ xin, trong khi những kẻ khác phải về tay không; đến nỗi hòn đảo bất lực nhất của Đế quốc lại thật sự tự cứu được chính mình?”

Có một câu trả lời: nói rằng nguồn năng lực ấy thật sự đến từ bên ngoài thế giới là một câu trả lời; rằng nó là siêu linh, hay ít nhất là một trong những kết quả của một sự xáo động siêu linh có thật. Lòng biết ơn và sự kính trọng cao nhất phải dành cho những nền văn minh lớn của loài người như nền văn minh Ai Cập cổ hay nền văn minh Trung Hoa hiện còn. Dù vậy, chẳng có gì bất công đối với họ khi nói rằng chỉ có châu Âu hiện đại là đã không ngừng bày tỏ một quyền năng tự đổi mới, tái diễn thường xuyên sau những khoảng cách ngắn nhất và đi xuống tận những sự kiện nhỏ nhặt nhất về kiến trúc hay y phục. Mọi xã hội khác đều chết một cách dứt khoát và đường hoàng. Chúng ta thì chết hằng ngày. Chúng ta luôn luôn được sinh lại với một kiểu hộ sinh gần như khiếm nhã. Hầu như không hề phóng đại khi nói rằng trong thế giới Cơ Đốc của lịch sử có một thứ sự sống phi tự nhiên: nó có thể được giải thích như một sự sống siêu nhiên. Nó có thể được giải thích như một sự sống điện giật khủng khiếp đang vận hành trong cái lẽ ra đã là một xác chết. Vì nền văn minh của chúng ta lẽ ra đã phải chết, theo mọi sự so sánh tương tự, theo mọi xác suất xã hội học, trong cơn Ragnarok (ngày tận thế của thần thoại Bắc Âu) của buổi tận cùng Rô-ma. Đó là nguồn cảm hứng kỳ dị về thân phận của chúng ta: bạn và tôi chẳng có lý do gì để có mặt ở đây cả. Tất cả chúng ta đều là những revenants (những hồn ma trở về); mọi Cơ Đốc nhân đang sống đều là những người ngoại giáo đã chết đang đi lại. Đúng lúc châu Âu sắp bị gom vào trong im lặng cùng với A-si-ri và Ba-by-lôn, thì có một điều gì đó đã nhập vào thân thể nó. Và từ đó đến nay châu Âu đã có một sự sống kỳ lạ — không quá lời khi nói rằng nó cứ mãi giật nảy lên.

Tôi đã bàn khá dài về những bộ ba nghi ngờ tiêu biểu như thế để truyền đạt luận điểm chính — rằng lý lẽ của riêng tôi bênh vực Cơ Đốc giáo là hợp lý; nhưng nó không đơn giản. Đó là một sự tích lũy những sự kiện đa dạng, giống như thái độ của người bất khả tri thông thường. Nhưng người bất khả tri thông thường đã nắm sai tất cả các sự kiện của mình. Ông ta là người không tin vì vô số lý do; nhưng đó là những lý do không đúng sự thật. Ông ta nghi ngờ vì thời Trung Cổ man rợ, nhưng nó không man rợ; vì thuyết Darwin đã được chứng minh, nhưng nó chưa được chứng minh; vì phép lạ không xảy ra, nhưng phép lạ có xảy ra; vì các tu sĩ lười biếng, nhưng họ rất cần cù; vì các nữ tu bất hạnh, nhưng họ đặc biệt vui tươi; vì nghệ thuật Cơ Đốc buồn bã và nhợt nhạt, nhưng nó được tô điểm bằng những màu sắc đặc biệt tươi sáng và rực rỡ ánh vàng; vì khoa học hiện đại đang rời xa điều siêu nhiên, nhưng không phải thế, nó đang tiến về phía điều siêu nhiên với tốc độ của một đoàn tàu hỏa.

Nhưng giữa hàng triệu sự kiện ấy, tất cả đều chảy về một hướng, dĩ nhiên có một câu hỏi đủ vững chắc và đủ riêng biệt để được bàn đến một cách ngắn gọn, nhưng riêng rẽ; ý tôi là sự xảy ra khách quan của điều siêu nhiên. Trong một chương khác tôi đã chỉ ra sự ngụy biện của giả định thông thường cho rằng thế giới hẳn phải là vô ngã vì nó có trật tự. Một hữu thể có thân vị cũng có thể muốn một điều có trật tự chẳng kém gì muốn một điều hỗn loạn. Nhưng niềm xác tín tích cực của riêng tôi rằng sự sáng tạo bởi một thân vị là điều dễ hình dung hơn định mệnh vật chất, thì tôi thừa nhận, theo một nghĩa nào đó, là điều không thể bàn cãi. Tôi sẽ không gọi nó là một đức tin hay một trực giác, vì những từ ấy bị lẫn lộn với cảm xúc đơn thuần; nó hoàn toàn là một niềm xác tín trí tuệ; nhưng nó là một niềm xác tín trí tuệ nguyên sơ, giống như sự chắc chắn về bản ngã hay về điều tốt lành của việc được sống. Vậy nên, bất cứ ai muốn đều có thể gọi niềm tin của tôi nơi Đức Chúa Trời là thuần huyền nhiệm; cụm từ ấy chẳng đáng để tranh cãi. Nhưng niềm tin của tôi rằng phép lạ đã xảy ra trong lịch sử loài người hoàn toàn không phải là một niềm tin huyền nhiệm; tôi tin chúng dựa trên chứng cứ của con người như tôi tin vào việc khám phá ra châu Mỹ. Về điểm này có một sự kiện lô-gíc đơn giản chỉ cần được nêu ra và làm sáng tỏ. Chẳng biết bằng cách nào, một ý tưởng phi thường đã nảy sinh rằng những người không tin phép lạ xem xét chúng một cách lạnh lùng và công bằng, trong khi những người tin phép lạ chỉ chấp nhận chúng trong mối liên hệ với một tín lý nào đó. Sự thật thì hoàn toàn ngược lại. Những người tin phép lạ chấp nhận chúng (dù đúng hay sai) vì họ có chứng cứ cho chúng. Những người không tin phép lạ phủ nhận chúng (dù đúng hay sai) vì họ có một giáo lý chống lại chúng. Điều cởi mở, hiển nhiên, dân chủ là tin một bà già bán táo khi bà làm chứng về một phép lạ, cũng như bạn tin một bà già bán táo khi bà làm chứng về một vụ giết người. Con đường bình dân, giản dị là tin lời người nông dân về con ma đúng bằng mức bạn tin lời người nông dân về ông địa chủ. Là một nông dân, hẳn ông ta sẽ có rất nhiều thái độ bất khả tri lành mạnh về cả hai. Thế nhưng bạn có thể chất đầy Viện Bảo tàng Anh bằng những lời chứng do người nông dân thốt ra, và đưa ra để ủng hộ con ma. Nếu nói đến lời chứng của con người, thì có cả một thác nước ồ ạt đến nghẹt thở những lời chứng của con người ủng hộ điều siêu nhiên. Nếu bạn bác bỏ nó, bạn chỉ có thể có ý nói một trong hai điều. Bạn bác bỏ câu chuyện của người nông dân về con ma hoặc vì người ấy là nông dân, hoặc vì câu chuyện là chuyện ma. Tức là, bạn hoặc phủ nhận nguyên tắc chính của nền dân chủ, hoặc khẳng định nguyên tắc chính của chủ nghĩa duy vật — tính bất khả về mặt trừu tượng của phép lạ. Bạn hoàn toàn có quyền làm thế; nhưng trong trường hợp đó, bạn mới là kẻ giáo điều. Chính chúng tôi, những Cơ Đốc nhân, là những người chấp nhận mọi chứng cứ thực tế — chính các bạn, những nhà duy lý, là những người khước từ chứng cứ thực tế, vì bị tín điều của các bạn buộc phải làm thế. Nhưng tôi không bị tín điều nào bó buộc trong vấn đề này, và khi xem xét một cách vô tư một số phép lạ của thời Trung Cổ và thời hiện đại, tôi đã đi đến kết luận rằng chúng đã xảy ra. Mọi lập luận chống lại những sự kiện hiển nhiên này luôn luôn là lập luận luẩn quẩn. Nếu tôi nói: “Các văn kiện Trung Cổ chứng thực một số phép lạ cũng như chúng chứng thực một số trận đánh,” họ đáp: “Nhưng người Trung Cổ thì mê tín”; nếu tôi muốn biết họ mê tín ở điều gì, thì câu trả lời tối hậu duy nhất là họ đã tin vào các phép lạ. Nếu tôi nói “một người nông dân đã thấy ma,” tôi được bảo rằng: “Nhưng nông dân thì cả tin lắm.” Nếu tôi hỏi: “Tại sao lại cả tin?” thì câu trả lời duy nhất là — họ thấy ma. Iceland là điều không thể có, vì chỉ có những thủy thủ ngu đần mới thấy nó; và những thủy thủ ấy chỉ ngu đần vì họ nói họ đã thấy Iceland. Chỉ là công bằng khi nói thêm rằng có một lập luận khác mà người không tin có thể dùng một cách hợp lý để chống lại phép lạ, dù chính ông ta thường quên dùng đến.

Người ấy có thể nói rằng trong nhiều câu chuyện phép lạ có một ý niệm về sự chuẩn bị và sự đón nhận thuộc linh: nói tóm lại, rằng phép lạ chỉ có thể đến với người tin vào nó. Có thể là như vậy, và nếu quả là như vậy thì chúng ta sẽ kiểm nghiệm nó thế nào? Nếu chúng ta đang tìm hiểu xem những kết quả nào đó có theo sau đức tin hay không, thì cứ mệt mỏi lặp đi lặp lại rằng (nếu chúng xảy ra) chúng quả có theo sau đức tin là vô ích. Nếu đức tin là một trong các điều kiện, thì những người không có đức tin có một quyền hết sức lành mạnh để cười. Nhưng họ không có quyền phán xét. Làm một người tin, nếu bạn muốn, có thể tệ ngang với say rượu; dù vậy, nếu chúng ta đang thu thập những sự kiện tâm lý từ những người say rượu, thì cứ luôn chế nhạo họ vì đã say quả là vô lý. Giả sử chúng ta đang khảo sát xem những người nổi giận có thật sự thấy một màn sương đỏ trước mắt hay không. Giả sử sáu mươi vị chủ hộ đáng kính thề rằng khi nổi giận họ đã thấy đám mây đỏ thẫm ấy: chắc chắn sẽ thật vô lý nếu đáp lại “Ồ, nhưng các ông thừa nhận lúc ấy các ông đang nổi giận.” Họ có thể vặn lại một cách hợp lý (bằng một dàn đồng ca vang như sấm), “Không nổi giận thì làm thế quái nào chúng tôi khám phá được người nổi giận có thấy màu đỏ hay không?” Cũng vậy, các thánh nhân và những người khổ hạnh có thể đáp lại một cách hợp lý, “Giả sử câu hỏi là liệu những người tin có thể thấy khải tượng hay không—ngay cả khi ấy, nếu bạn quan tâm đến khải tượng thì phản đối những người tin chẳng có nghĩa lý gì.” Bạn vẫn đang lập luận trong một vòng tròn—trong cái vòng tròn điên cũ mà cuốn sách này đã bắt đầu.

Câu hỏi liệu phép lạ có bao giờ xảy ra hay không là một câu hỏi của lẽ thường và của trí tưởng tượng lịch sử bình thường: không phải của một thí nghiệm vật lý tối hậu nào. Ở đây chắc chắn người ta có thể gạt bỏ cái thói thông thái rởm hoàn toàn thiếu đầu óc vẫn nói về nhu cầu phải có “những điều kiện khoa học” liên quan đến những hiện tượng thuộc linh được cho là có thật. Nếu chúng ta đang hỏi liệu một linh hồn người chết có thể giao tiếp với một người sống hay không, thì thật lố bịch khi đòi hỏi việc ấy phải diễn ra trong những điều kiện mà không hai linh hồn đang sống nào còn tỉnh trí lại nghiêm túc giao tiếp với nhau. Việc các hồn ma thích bóng tối không bác bỏ sự hiện hữu của hồn ma, cũng như việc những người yêu nhau thích bóng tối không bác bỏ sự hiện hữu của tình yêu. Nếu bạn chọn nói, “Tôi sẽ tin rằng cô Brown đã gọi vị hôn phu của cô là con ốc gạo hay bất cứ tiếng âu yếm nào khác, nếu cô chịu lặp lại chữ ấy trước mặt mười bảy nhà tâm lý học,” thì tôi sẽ đáp, “Được lắm, nếu đó là điều kiện của bạn, thì bạn sẽ không bao giờ có được sự thật, vì chắc chắn cô ấy sẽ không nói ra.” Ngạc nhiên vì trong một bầu không khí thiếu cảm thông, những sự cảm thông phi thường nào đó không nảy sinh, thì vừa phản khoa học vừa phản triết học y như nhau. Như thể tôi nói rằng tôi không thể biết có sương mù hay không vì không khí không đủ trong; hay như thể tôi đòi phải có ánh nắng hoàn hảo mới chịu xem nhật thực.

Như một kết luận theo lẽ thường, giống như những kết luận chúng ta đi đến về giới tính hay về lúc nửa đêm (biết rõ rằng nhiều chi tiết, tự bản chất của chúng, phải bị che giấu), tôi kết luận rằng phép lạ có xảy ra. Tôi bị buộc phải đi đến đó bởi một cuộc đồng mưu của các sự kiện: sự kiện rằng những người gặp tiên hay thiên sứ không phải là các nhà huyền nhiệm và những kẻ mơ mộng bệnh hoạn, mà là ngư dân, nông dân, và mọi hạng người vừa thô mộc vừa thận trọng; sự kiện rằng tất cả chúng ta đều biết những người làm chứng cho các sự việc thông linh nhưng không phải là người theo thuyết thông linh; sự kiện rằng chính khoa học mỗi ngày một thừa nhận những điều như thế nhiều hơn. Khoa học thậm chí sẽ thừa nhận sự Thăng Thiên nếu bạn gọi nó là Thuật Bay Bổng (Levitation), và rất có thể sẽ thừa nhận sự Phục Sinh khi nó đã nghĩ ra được một chữ khác cho điều ấy. Tôi đề nghị chữ Sự Tái Kích Điện (Regalvanisation). Nhưng mạnh nhất trong tất cả là thế lưỡng nan đã nói ở trên, rằng những điều siêu nhiên này không bao giờ bị phủ nhận ngoại trừ trên cơ sở hoặc là tư tưởng phản dân chủ hoặc là chủ nghĩa giáo điều duy vật—tôi có thể nói là chủ nghĩa huyền nhiệm duy vật. Người hoài nghi luôn đứng vào một trong hai lập trường; hoặc là một người bình thường thì không cần được tin, hoặc là một biến cố phi thường thì không được phép tin. Vì tôi hy vọng chúng ta có thể gạt bỏ cái lý lẽ chống lại những điều kỳ diệu được thử đưa ra chỉ bằng cách kể lại các vụ gian lận, các đồng cốt lừa đảo hay những phép lạ bịp. Đó hoàn toàn không phải là một lý lẽ, dù tốt hay xấu. Một hồn ma giả bác bỏ thực tại của hồn ma đúng y như một tờ giấy bạc giả bác bỏ sự hiện hữu của Ngân hàng Anh—nếu có gì đi nữa, nó chứng minh sự hiện hữu ấy.

Với niềm xác tín rằng các hiện tượng thuộc linh có xảy ra (bằng chứng của tôi cho điều đó phức tạp nhưng hợp lý), chúng ta liền va phải một trong những tệ hại trí tuệ tồi tệ nhất của thời đại. Tai họa lớn nhất của thế kỷ mười chín là thế này: người ta bắt đầu dùng chữ “thuộc linh” như đồng nghĩa với chữ “tốt.” Họ nghĩ rằng lớn lên trong sự tinh tế và phi vật chất tức là lớn lên trong đức hạnh. Khi thuyết tiến hóa khoa học được công bố, một số người sợ rằng nó sẽ khuyến khích thú tính đơn thuần. Nó làm điều tệ hơn: nó khuyến khích tính thuộc linh đơn thuần. Nó dạy người ta nghĩ rằng hễ họ còn đang rời xa loài khỉ thì họ đang đi tới thiên sứ. Nhưng bạn có thể rời xa loài khỉ mà đi tới ma quỷ. Một người thiên tài, rất tiêu biểu cho thời kỳ hoang mang ấy, đã diễn đạt điều này một cách hoàn hảo. Benjamin Disraeli đã đúng khi nói rằng ông đứng về phía các thiên sứ. Quả thật ông đứng về phía ấy; ông đứng về phía các thiên sứ sa ngã. Ông không đứng về phía bất cứ dục vọng đơn thuần hay sự tàn bạo thú vật nào; nhưng ông đứng về phía toàn bộ chủ nghĩa đế quốc của các vương hầu nơi vực thẳm; ông đứng về phía sự ngạo mạn và sự bí ẩn, và sự khinh miệt mọi điều tốt hiển nhiên. Giữa sự kiêu ngạo chìm sâu này và những sự khiêm nhường cao vút của thiên đàng, người ta phải giả định rằng có những linh thể đủ mọi hình dạng và kích cỡ. Con người, khi gặp chúng, hẳn phải phạm những sai lầm cũng gần giống như những sai lầm mình phạm khi gặp bất cứ những hạng người khác nhau nào ở bất cứ lục địa xa xôi nào khác. Lúc đầu hẳn khó mà biết ai là kẻ tối thượng và ai là kẻ cấp dưới. Nếu một hồn bóng từ âm phủ trỗi dậy và trố mắt nhìn Piccadilly, hồn bóng ấy sẽ không hiểu lắm ý niệm về một cỗ xe ngựa có mui bình thường. Hồn bóng ấy sẽ tưởng rằng người đánh xe ngồi trên ghế cao là một kẻ chinh phục đắc thắng, đang lôi theo sau mình một tù nhân bị giam giữ đang đá đạp. Cũng vậy, nếu chúng ta thấy những sự kiện thuộc linh lần đầu tiên, chúng ta có thể lầm ai là kẻ ở trên. Tìm thấy các thần thì chưa đủ; họ hiển nhiên; chúng ta phải tìm thấy Đức Chúa Trời, vị thủ lĩnh thật của các thần. Chúng ta phải có một kinh nghiệm lịch sử lâu dài về các hiện tượng siêu nhiên—để khám phá xem những hiện tượng nào thật sự là tự nhiên. Dưới ánh sáng này, tôi thấy lịch sử của Cơ Đốc giáo, và cả nguồn gốc Hê-bơ-rơ của nó, hoàn toàn thực tế và sáng tỏ. Tôi không bận lòng khi được bảo rằng vị thần của người Hê-bơ-rơ chỉ là một trong nhiều vị. Tôi biết điều đó, chẳng cần cuộc nghiên cứu nào bảo tôi. Giê-hô-va và Ba-anh trông quan trọng ngang nhau, cũng như mặt trời và mặt trăng trông có cùng kích cỡ. Chỉ dần dần chúng ta mới biết rằng mặt trời là chủ tể của chúng ta, lớn lao vô lường, còn mặt trăng nhỏ bé chỉ là vệ tinh của chúng ta. Vì tin rằng có một thế giới của các linh, tôi sẽ bước đi trong đó như tôi bước đi trong thế giới loài người, tìm kiếm điều tôi thích và cho là tốt. Cũng như tôi sẽ tìm nước sạch giữa sa mạc, hay khó nhọc ở Bắc Cực để nhóm một ngọn lửa ấm áp, thì tôi cũng sẽ lùng khắp miền hư không và khải tượng cho đến khi tìm được một điều gì tươi mát như nước và an ủi như lửa; cho đến khi tôi tìm được một chốn nào đó trong cõi đời đời, nơi tôi thật sự, theo đúng nghĩa đen, được ở nhà. Và chỉ có một chốn như thế để tìm thấy.

Giờ đây tôi đã nói đủ để cho thấy (đối với bất cứ ai cần đến một lời giải thích như thế) rằng trong đấu trường thông thường của biện giáo, tôi có một nền tảng cho niềm tin. Trong những ghi chép thuần túy về thực nghiệm (nếu chúng được tiếp nhận một cách dân chủ, không khinh miệt cũng không thiên vị), có bằng chứng, thứ nhất, rằng phép lạ có xảy ra, và thứ hai, rằng những phép lạ cao quý hơn thuộc về truyền thống của chúng ta. Nhưng tôi sẽ không giả vờ rằng cuộc thảo luận vắn tắt này là lý do thật của tôi để chấp nhận Cơ Đốc giáo, thay vì lấy điều tốt đạo đức của Cơ Đốc giáo như tôi sẽ lấy nó từ Khổng giáo.

Tôi có một nền tảng khác vững chắc và trọng yếu hơn nhiều để quy phục nó như một đức tin, thay vì chỉ nhặt nhạnh những gợi ý từ nó như một hệ thống. Và đó là điều này: Hội Thánh Cơ Đốc, trong mối liên hệ thực tế với linh hồn tôi, là một người thầy sống, không phải một người thầy đã chết. Hội Thánh không những chắc chắn đã dạy tôi hôm qua, mà hầu như chắc chắn sẽ dạy tôi ngày mai. Một lần tôi bỗng thấy ý nghĩa hình dạng của thập tự giá; một ngày nào đó tôi có thể bỗng thấy ý nghĩa hình dạng của chiếc mũ giám mục. Một buổi sáng đẹp trời tôi đã thấy vì sao các khung cửa sổ có đỉnh nhọn; một buổi sáng đẹp trời nào đó tôi có thể thấy vì sao các linh mục cạo đầu. Plato đã nói với bạn một chân lý; nhưng Plato đã chết. Shakespeare đã làm bạn sững sờ bằng một hình ảnh; nhưng Shakespeare sẽ không làm bạn sững sờ thêm lần nào nữa. Nhưng hãy tưởng tượng sẽ thế nào nếu được sống với những con người như thế vẫn còn sống, biết rằng ngày mai Plato có thể bất chợt đưa ra một bài giảng độc đáo, hay bất cứ lúc nào Shakespeare cũng có thể làm tan tành mọi sự chỉ bằng một bài ca. Người sống trong sự tiếp xúc với điều mà mình tin là một Hội Thánh sống là người luôn chờ đợi gặp Plato và Shakespeare vào bữa điểm tâm ngày mai. Người ấy luôn chờ đợi thấy một chân lý nào đó mà mình chưa từng thấy trước đây. Chỉ có một điều khác tương tự với vị thế này; và đó là sự tương tự với cuộc đời mà tất cả chúng ta đã khởi đầu. Khi cha bạn, lúc dạo quanh khu vườn, bảo bạn rằng ong thì chích hay hoa hồng thì thơm, bạn đã không nói đến chuyện chắt lọc điều hay nhất trong triết lý của ông. Khi ong chích bạn, bạn đã không gọi đó là một sự trùng hợp thú vị. Khi hoa hồng tỏa hương thơm, bạn đã không nói “Cha tôi là một biểu tượng thô sơ, man rợ, chứa đựng (có lẽ một cách vô thức) những chân lý sâu xa tinh tế rằng hoa thì có mùi hương.” Không: bạn đã tin cha bạn, vì bạn đã thấy ông là một nguồn suối sống của các sự kiện, một hữu thể thật sự biết nhiều hơn bạn; một hữu thể sẽ nói cho bạn sự thật ngày mai, cũng như hôm nay. Và nếu điều này đúng với cha bạn, thì nó còn đúng hơn nữa với mẹ bạn; ít ra nó đúng với mẹ tôi, người mà cuốn sách này được đề tặng. Giờ đây, khi xã hội đang khá rối rít một cách vô ích về sự lệ thuộc của phụ nữ, chẳng lẽ không ai nói xem mỗi người đàn ông mắc nợ bao nhiêu đối với sự chuyên chế và đặc quyền của phụ nữ, đối với sự kiện rằng chỉ một mình họ cai quản việc giáo dục cho đến khi giáo dục trở nên vô ích: vì một cậu bé chỉ được gửi đến trường để học khi đã quá muộn để dạy cậu bất cứ điều gì. Điều thật sự đã được làm xong rồi, và tạ ơn Đức Chúa Trời, hầu như luôn luôn là do phụ nữ làm. Mỗi người đàn ông đều bị nữ tính hóa, chỉ bởi việc được sinh ra. Người ta nói về người đàn bà nam tính; nhưng mỗi người đàn ông đều là một người đàn ông đã được nữ tính hóa. Và nếu có bao giờ đàn ông diễu hành đến Westminster để phản đối đặc quyền nữ giới này, tôi sẽ không tham gia đoàn diễu hành của họ.

Vì tôi nhớ chắc chắn sự kiện tâm lý cố định này: chính lúc tôi ở dưới thẩm quyền của một người phụ nữ nhiều nhất là lúc tôi tràn đầy lửa nhiệt huyết và tinh thần phiêu lưu nhất. Chính vì khi mẹ tôi nói kiến cắn thì chúng cắn thật, và vì tuyết quả có rơi vào mùa đông (như mẹ đã nói); cho nên cả thế giới đối với tôi là một xứ tiên của những sự ứng nghiệm kỳ diệu, và giống như được sống trong một thời đại Hê-bơ-rơ nào đó, khi lời tiên tri này nối tiếp lời tiên tri khác đều được ứng nghiệm. Khi còn bé tôi đi ra vườn, và đối với tôi đó là một nơi đáng sợ, chính vì tôi có một manh mối về nó: nếu tôi không nắm manh mối nào, nó đã không đáng sợ, mà chỉ nhạt nhẽo. Một vùng hoang dã vô nghĩa đơn thuần thì thậm chí không gây ấn tượng. Nhưng khu vườn tuổi thơ thì đầy mê hoặc, chính vì mọi vật đều có một ý nghĩa cố định có thể lần lượt được khám phá. Từng chút một, tôi có thể khám phá công dụng của cái hình thù xấu xí gọi là cái cào; hay hình thành một phỏng đoán mơ hồ nào đó về lý do cha mẹ tôi nuôi một con mèo.

Vậy nên, vì tôi đã chấp nhận thế giới Cơ Đốc như một người mẹ chứ không chỉ như một ví dụ tình cờ, tôi đã lại thấy châu Âu và thế giới giống như khu vườn nhỏ nơi tôi trố mắt nhìn những hình thù tượng trưng của con mèo và cái cào; tôi nhìn mọi vật với sự ngây ngô và sự trông đợi xưa cũ của xứ tiên. Nghi lễ này hay giáo lý kia có thể trông xấu xí và kỳ quặc như một cái cào; nhưng qua kinh nghiệm tôi đã thấy rằng những thứ như thế rốt cuộc bằng cách nào đó kết thúc trong cỏ và hoa. Một giáo sĩ có thể bề ngoài vô dụng như một con mèo, nhưng ông cũng đầy mê hoặc như thế, vì hẳn phải có một lý do lạ lùng nào đó cho sự hiện hữu của ông. Tôi đưa ra một ví dụ trong cả trăm ví dụ: bản thân tôi không có sự đồng cảm bản năng nào với lòng nhiệt thành dành cho sự trinh khiết thể xác, điều chắc chắn đã là một nét đặc trưng của Cơ Đốc giáo trong lịch sử. Nhưng khi tôi nhìn, không phải vào bản thân, mà vào thế giới, tôi nhận ra rằng lòng nhiệt thành này không chỉ là một nét đặc trưng của Cơ Đốc giáo, mà còn là một nét đặc trưng của ngoại giáo, một nét đặc trưng của bản tính con người cao quý trong nhiều lĩnh vực. Người Hy Lạp cảm nhận sự trinh khiết khi họ tạc tượng nữ thần Artemis, người La Mã khi họ khoác áo cho các trinh nữ đền Vesta, kẻ tệ hại và ngông cuồng nhất trong số các nhà soạn kịch lớn thời Elizabeth đã bám lấy sự trong trắng theo nghĩa đen của một người phụ nữ như bám lấy cột trụ trung tâm của thế giới. Trên hết, thế giới hiện đại (ngay cả khi chế giễu sự ngây thơ về tính dục) đã lao mình vào một sự sùng bái rộng lượng đối với sự ngây thơ về tính dục—sự tôn thờ trẻ thơ lớn lao của thời hiện đại. Vì bất cứ người nào yêu trẻ con cũng sẽ đồng ý rằng vẻ đẹp đặc biệt của chúng bị tổn thương bởi một chút gợi ý nào về tính dục thể xác. Với tất cả kinh nghiệm nhân loại này, cộng với thẩm quyền Cơ Đốc, tôi đơn giản kết luận rằng tôi sai, còn Hội Thánh đúng; hay đúng hơn, rằng tôi thì khiếm khuyết, còn Hội Thánh thì phổ quát. Cần đủ mọi hạng người mới làm nên một Hội Thánh; Hội Thánh không đòi tôi phải sống độc thân. Nhưng việc tôi không biết thưởng thức những người độc thân, tôi chấp nhận như việc tôi không có tai nghe nhạc. Kinh nghiệm nhân loại tốt đẹp nhất chống lại tôi, cũng như trong vấn đề về Bach. Sự độc thân là một đóa hoa trong khu vườn của cha tôi, mà tôi chưa được cho biết cái tên ngọt ngào hay đáng sợ của nó. Nhưng tôi có thể được cho biết vào bất cứ ngày nào.

Vậy thì, để kết luận, đây là lý do của tôi để chấp nhận tôn giáo này chứ không chỉ những chân lý rời rạc và thế tục rút ra từ tôn giáo ấy. Tôi làm thế vì điều ấy không chỉ nói chân lý này hay chân lý kia, mà đã tự bày tỏ mình là một điều chuyên nói chân lý. Mọi triết lý khác đều nói những điều rõ ràng có vẻ là thật; chỉ có triết lý này hết lần này đến lần khác đã nói điều không có vẻ là thật, nhưng lại là thật. Duy nhất trong mọi tín điều, nó có sức thuyết phục ngay ở chỗ nó không hấp dẫn; rốt cuộc nó hóa ra đúng, như cha tôi trong khu vườn. Chẳng hạn, những người theo Thông Thiên Học sẽ rao giảng một ý tưởng rõ ràng hấp dẫn như thuyết luân hồi; nhưng nếu chúng ta chờ xem những hệ quả lô-gíc của nó, thì đó là sự trịch thượng thuộc linh và sự tàn nhẫn của chế độ đẳng cấp. Vì nếu một người là kẻ ăn mày do chính những tội lỗi trước khi sinh ra của mình, người ta sẽ có khuynh hướng khinh miệt kẻ ăn mày. Nhưng Cơ Đốc giáo rao giảng một ý tưởng rõ ràng không hấp dẫn, như tội nguyên tổ; nhưng khi chúng ta chờ xem kết quả của nó, thì đó là lòng trắc ẩn và tình huynh đệ, và một tràng cười như sấm cùng lòng thương xót; vì chỉ với tội nguyên tổ chúng ta mới có thể cùng lúc thương xót kẻ ăn mày và ngờ vực nhà vua. Các nhà khoa học đem đến cho chúng ta sức khỏe, một lợi ích hiển nhiên; chỉ về sau chúng ta mới khám phá rằng điều họ gọi là sức khỏe nghĩa là sự nô lệ thân xác và sự tẻ nhạt thuộc linh. Sự chính thống khiến chúng ta giật mình nhảy lên trước bờ vực thình lình của địa ngục; chỉ về sau chúng ta mới nhận ra rằng nhảy là một bài tập thể dục rất có lợi cho sức khỏe của mình. Chỉ về sau chúng ta mới nhận ra rằng mối hiểm nguy này là cội rễ của mọi kịch tính và mọi sự lãng mạn. Lý lẽ mạnh nhất cho ân điển thiên thượng chính là vẻ chẳng chút dễ chịu (ungraciousness) của nó. Những phần không được lòng người của Cơ Đốc giáo, khi được xem xét, hóa ra chính là những cột chống của dân chúng. Vòng ngoài của Cơ Đốc giáo là một hàng rào canh gác cứng nhắc gồm những sự từ bỏ về đạo đức và những linh mục chuyên nghiệp; nhưng bên trong hàng canh gác vô nhân đạo ấy, bạn sẽ thấy cuộc sống con người xưa cũ đang nhảy múa như trẻ thơ và uống rượu như người trưởng thành; vì Cơ Đốc giáo là khung duy nhất cho sự tự do ngoại giáo. Nhưng trong triết học hiện đại thì trường hợp ngược lại; chính vòng ngoài của nó mới rõ ràng mang tính nghệ thuật và được giải phóng; sự tuyệt vọng của nó ở bên trong.

Và sự tuyệt vọng của nó là thế này: nó không thật sự tin rằng có bất cứ ý nghĩa nào trong vũ trụ; vì thế nó không thể hy vọng tìm thấy bất cứ sự lãng mạn nào; những truyện lãng mạn của nó sẽ không có cốt truyện. Một người không thể trông đợi cuộc phiêu lưu nào nơi xứ sở của tình trạng vô chính phủ. Nhưng một người có thể trông đợi vô số cuộc phiêu lưu nếu người ấy du hành trong xứ sở của thẩm quyền. Người ta không thể tìm thấy ý nghĩa nào trong một khu rừng rậm của chủ nghĩa hoài nghi; nhưng người bước đi qua một cánh rừng của giáo lý và sự thiết kế sẽ tìm thấy càng lúc càng nhiều ý nghĩa. Ở đây mọi vật đều có một câu chuyện buộc vào đuôi, như những dụng cụ hay những bức tranh trong nhà của cha tôi; vì đây chính là nhà của cha tôi. Tôi kết thúc nơi tôi đã bắt đầu—ở đúng đầu. Ít ra tôi đã bước vào cánh cổng của mọi triết lý tốt lành. Tôi đã bước vào tuổi thơ thứ hai của mình.

Nhưng vũ trụ Cơ Đốc rộng lớn hơn và phiêu lưu hơn này có một dấu ấn cuối cùng khó diễn tả; dù vậy, như lời kết của toàn bộ vấn đề, tôi sẽ thử diễn tả nó. Mọi cuộc tranh luận thật sự về tôn giáo đều xoay quanh câu hỏi liệu một người sinh ra đã bị lộn ngược có thể biết được khi nào mình trở lại đúng chiều hay không. Nghịch lý căn bản của Cơ Đốc giáo là tình trạng bình thường của con người không phải là tình trạng tỉnh trí hay hợp lẽ của người ấy; rằng chính cái bình thường lại là một sự bất thường. Đó là triết lý thâm sâu nhất của sự Sa Ngã. Trong cuốn sách giáo lý vấn đáp mới đầy thú vị của Ngài Oliver Lodge, hai câu hỏi đầu tiên là: “Bạn là gì?” và “Vậy thì, ý nghĩa của sự Sa Ngã của loài người là gì?” Tôi nhớ đã tự giải trí bằng cách viết ra câu trả lời của riêng mình cho các câu hỏi ấy; nhưng chẳng bao lâu tôi thấy rằng đó là những câu trả lời rất rời rạc và bất khả tri. Với câu hỏi “Bạn là gì?” tôi chỉ có thể trả lời, “Có Đức Chúa Trời biết.” Và với câu hỏi “Sự Sa Ngã có nghĩa là gì?” tôi có thể trả lời với trọn sự chân thành, “Rằng dù tôi là gì đi nữa, tôi cũng không phải là chính tôi.” Đây là nghịch lý hàng đầu của tôn giáo chúng ta: một điều mà chúng ta chưa bao giờ biết theo bất cứ nghĩa trọn vẹn nào, không những tốt hơn chính chúng ta, mà còn tự nhiên với chúng ta hơn cả chính chúng ta. Và thật ra không có phép thử nào cho điều này ngoài phép thử thuần thực nghiệm mà những trang sách này đã bắt đầu, phép thử của phòng giam lót đệm và cánh cửa mở. Chỉ từ khi tôi biết đến sự chính thống, tôi mới biết đến sự giải phóng trí tuệ. Nhưng, để kết luận, điều này có một ứng dụng đặc biệt cho ý niệm tối hậu về niềm vui.

Người ta nói rằng ngoại giáo là một tôn giáo của niềm vui còn Cơ Đốc giáo là tôn giáo của nỗi buồn; nhưng cũng dễ dàng y như thế để chứng minh rằng ngoại giáo là nỗi buồn thuần túy còn Cơ Đốc giáo là niềm vui thuần túy. Những cuộc xung đột như thế chẳng có nghĩa gì và chẳng dẫn đến đâu. Mọi điều thuộc về con người đều phải có trong nó cả niềm vui lẫn nỗi buồn; điều duy nhất đáng quan tâm là cách thức hai điều ấy được cân bằng hay được phân chia. Và điều thật sự thú vị là thế này: người ngoại giáo (nhìn chung) càng đến gần mặt đất thì càng vui hơn, nhưng càng đến gần các tầng trời thì càng buồn hơn. Sự vui tươi của thứ ngoại giáo tốt đẹp nhất, như trong sự tinh nghịch của Catullus hay Theocritus, quả thật là một sự vui tươi đời đời mà nhân loại biết ơn sẽ không bao giờ quên. Nhưng tất cả đều là sự vui tươi về các sự kiện của cuộc sống, chứ không phải về nguồn gốc của nó. Đối với người ngoại giáo, những điều nhỏ thì ngọt ngào như những dòng suối nhỏ tuôn ra từ núi; nhưng những điều lớn thì đắng cay như biển cả. Khi người ngoại giáo nhìn vào chính cốt lõi của vũ trụ, người ấy lạnh cứng người. Đằng sau các thần, vốn chỉ là những kẻ chuyên chế, là các số mệnh ngồi đó, vốn là những kẻ chết người. Không, các số mệnh còn tệ hơn chết người; chúng đã chết. Và khi các nhà duy lý nói rằng thế giới cổ đại khai sáng hơn thế giới Cơ Đốc, thì theo quan điểm của họ, họ đúng. Vì khi họ nói “khai sáng,” ý họ là bị tối tăm đi bởi sự tuyệt vọng không thể chữa lành. Điều hết sức đúng là thế giới cổ đại hiện đại hơn thế giới Cơ Đốc. Mối dây chung nằm ở sự kiện rằng người cổ đại và người hiện đại đều khốn khổ về sự hiện hữu, về toàn thể mọi sự, trong khi người Trung Cổ ít ra cũng vui về điều đó. Tôi sẵn lòng nhìn nhận rằng người ngoại giáo, cũng như người hiện đại, chỉ khốn khổ về toàn thể mọi sự—họ khá vui vẻ về mọi thứ khác. Tôi thừa nhận rằng các Cơ Đốc nhân thời Trung Cổ chỉ bình an về toàn thể mọi sự—họ tranh chiến về mọi thứ khác. Nhưng nếu câu hỏi xoay quanh cái trục căn bản của vũ trụ, thì có nhiều sự mãn nguyện vũ trụ hơn trong những con phố chật hẹp và đẫm máu của Florence so với trong nhà hát của A-thên hay khu vườn rộng mở của Epicurus. Giotto sống trong một thành phố u ám hơn Euripides, nhưng ông sống trong một vũ trụ vui tươi hơn.

Đại đa số loài người đã bị buộc phải vui về những điều nhỏ, nhưng buồn về những điều lớn. Tuy nhiên (tôi xin thách thức đưa ra tín lý cuối cùng của mình) bản tính con người vốn không như thế. Con người là chính mình hơn, con người giống con người hơn, khi niềm vui là điều căn bản trong mình, và nỗi buồn là điều hời hợt. Sự u sầu nên là một khúc chen giữa vô hại, một tâm trạng dịu dàng và thoáng qua; lời ca ngợi nên là nhịp đập thường hằng của linh hồn. Sự bi quan cùng lắm chỉ là một nửa ngày nghỉ của cảm xúc; niềm vui là công việc ồn ào náo nhiệt nhờ đó muôn vật được sống. Thế nhưng, theo tình trạng bề ngoài của con người như người ngoại giáo hay người bất khả tri nhìn thấy, nhu cầu căn bản này của bản tính con người không bao giờ có thể được thỏa mãn. Niềm vui đáng lẽ phải lan rộng; nhưng đối với người bất khả tri, nó phải bị thu hẹp lại, nó phải bám vào một góc của thế giới. Nỗi buồn đáng lẽ phải là một sự cô đặc; nhưng đối với người bất khả tri, sự hoang vắng của nó trải khắp một cõi đời đời không thể nghĩ tới. Đây là điều tôi gọi là sinh ra bị lộn ngược. Người hoài nghi thật có thể được gọi là kẻ đảo lộn trên dưới; vì chân người ấy đang nhảy múa hướng lên trong những cơn ngây ngất vô ích, trong khi đầu óc người ấy ở dưới vực thẳm. Đối với con người hiện đại, các tầng trời thật sự ở bên dưới mặt đất. Lời giải thích thật đơn giản; người ấy đang trồng cây chuối; đó là một cái bệ rất yếu để đứng lên trên. Nhưng khi người ấy đã đứng lại được trên đôi chân mình, người ấy biết điều đó. Cơ Đốc giáo thỏa mãn một cách thình lình và trọn vẹn bản năng tổ truyền của con người về việc đứng đúng chiều; thỏa mãn nó một cách tuyệt vời nhất ở điều này: bởi tín điều của nó, niềm vui trở thành một điều khổng lồ và nỗi buồn trở thành một điều đặc biệt và nhỏ bé. Vòm trời trên đầu chúng ta không điếc vì vũ trụ là một kẻ ngu đần; sự im lặng ấy không phải là sự im lặng vô tâm của một thế giới vô tận và vô mục đích. Đúng hơn, sự im lặng chung quanh chúng ta là một sự lặng yên nhỏ bé và đáng thương như sự lặng yên người ta vội giữ trong phòng người bệnh. Có lẽ chúng ta được phép có bi kịch như một thứ hài kịch đầy thương xót: vì năng lực cuồng nhiệt của những điều thiêng liêng sẽ quật ngã chúng ta như một vở trò hề say khướt. Chúng ta có thể xem nhẹ nước mắt của chính mình hơn là chúng ta có thể chịu nổi sự nhẹ nhõm vui đùa khủng khiếp của các thiên sứ. Vậy nên có lẽ chúng ta ngồi trong một căn phòng im lặng đầy sao, trong khi tiếng cười của các tầng trời quá vang dội để chúng ta có thể nghe thấy.

Niềm vui, vốn là điều nhỏ bé được phô bày của người ngoại giáo, là bí mật khổng lồ của Cơ Đốc nhân. Và khi khép lại cuốn sách hỗn độn này, tôi lại mở ra cuốn sách nhỏ lạ lùng mà từ đó toàn bộ Cơ Đốc giáo đã ra đời; và tôi lại bị ám ảnh bởi một kiểu xác nhận. Hình bóng vĩ đại choán đầy các sách Phúc Âm, về phương diện này cũng như mọi phương diện khác, vượt cao hơn mọi nhà tư tưởng từng nghĩ mình cao lớn. Nỗi thương cảm của Ngài là tự nhiên, gần như tình cờ. Phái Khắc Kỷ, xưa cũng như nay, tự hào vì che giấu nước mắt của mình. Ngài không bao giờ che giấu nước mắt của Ngài; Ngài để lộ chúng rõ ràng trên gương mặt rộng mở của Ngài trước bất cứ cảnh tượng thường ngày nào, như cảnh tượng xa xa của thành quê hương Ngài. Thế nhưng Ngài đã che giấu một điều gì đó. Những siêu nhân trang nghiêm và các nhà ngoại giao của đế quốc tự hào vì kiềm chế cơn giận của mình. Ngài không bao giờ kiềm chế cơn giận của Ngài. Ngài ném đồ đạc xuống các bậc thềm trước Đền Thờ, và hỏi người ta rằng họ trông mong thế nào mà tránh khỏi sự đoán phạt nơi địa ngục được. Thế nhưng Ngài đã kiềm chế một điều gì đó. Tôi nói điều này với lòng tôn kính: trong nhân cách làm rung chuyển mọi sự ấy có một sợi chỉ phải gọi là sự e thẹn. Có một điều gì đó Ngài giấu khỏi mọi người khi Ngài đi lên núi để cầu nguyện. Có một điều gì đó Ngài liên tục che phủ bằng sự im lặng đột ngột hay sự lánh mình vội vã. Có một điều duy nhất quá lớn lao đến nỗi Đức Chúa Trời không thể bày tỏ cho chúng ta khi Ngài bước đi trên trái đất chúng ta; và đôi khi tôi đã tưởng tượng rằng đó là tiếng cười vui của Ngài.

Bạn đã đọc xong Thẩm Quyền Và Người Phiêu Lưu

Trước