
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bắt đầu với
Chính Thống
Sách của G. K. Chesterton (1)
Tiểu sử
G. K. Chesterton là một người đàn ông khổng lồ, cao hơn sáu bộ và vạm vỡ tương xứng, khoác áo choàng, đội mũ rộng vành, chống một cây gậy giấu kiếm và đeo cặp kính kẹp mũi chẳng bao giờ ngay ngắn. Đằng sau dáng vẻ khôi hài ấy là một trong những bộ óc Cơ Đốc sáng suốt nhất của thế kỷ hai mươi. Ông viết chừng tám mươi cuốn sách, hàng trăm bài thơ, khoảng hai trăm truyện ngắn và hàng ngàn bài tiểu luận; và trong một thời đại tin chắc rằng mình đã vượt qua đức tin, ông bênh vực đức tin ấy một cách vui tươi đến nỗi ngay cả những người chống đối ông cũng quý mến ông. Hơn hết mọi điều, ông là một con người luôn sững sờ trước thế giới, và biết ơn vì thế giới ấy.
Thời thơ ấu ở Kensington
Gilbert Keith Chesterton sinh ngày 29 tháng 5 năm 1874 tại Kensington, London, là con trai lớn của Edward Chesterton, người có gia đình kinh doanh một hãng môi giới nhà đất, và Marie Louise Grosjean, người có gia đình thuộc dòng dõi Thụy Sĩ nói tiếng Pháp. Em trai ông là Cecil, kém ông năm tuổi, trở thành người bạn đồng hành và cũng là đối thủ tranh luận suốt đời của ông; người ta nói hai anh em đã cãi nhau kể từ ngày Cecil biết nói. Cha của họ là một người hiền hòa, khéo tay hay chế tạo, từng dựng cho lũ trẻ một nhà hát đồ chơi, và Gilbert không bao giờ quên thế giới nhỏ bằng bìa cứng ấy với những phông cảnh vẽ màu và khung sân khấu tí hon. Gia đình ông có tư tưởng phóng khoáng, nhân hậu và chỉ sùng đạo một cách lỏng lẻo, nên cậu bé lớn lên yêu truyện cổ tích, những khúc ca dân gian và tranh ảnh hơn là giáo lý.
Ông theo học trường St Paul, nơi các thầy giáo thấy ông mơ màng và chậm chạp, nhưng cũng là nơi ông cùng một nhóm bạn lập nên một câu lạc bộ tranh luận và một tờ tạp chí nhỏ. Năm 1893, ông ghi danh vào Trường Mỹ thuật Slade, thuộc University College London, để học nghề họa sĩ minh họa. Những năm ấy trở thành quãng đời tăm tối nhất của ông.
Bên bờ tuyệt vọng, và một sợi chỉ tạ ơn
Giới nghệ thuật thập niên 1890 tràn ngập một thứ bi quan mỏi mệt mà sắc sảo, và chàng thanh niên Chesterton đã hít thở bầu không khí ấy. Một mình với trí tưởng tượng và những mối nghi ngờ, ông rơi vào một giai đoạn mà về sau ông mô tả như một kiểu điên loạn. Ông vẽ đầy những cuốn sổ bằng các bức họa u ám, bệnh hoạn, đến nỗi những người bạn bắt gặp chúng phải tự hỏi phải chăng ông đang mất trí; và ông cùng Cecil đã thử chơi bàn cầu cơ và bảng Ouija. Về sau ông nói rằng dù quyền lực nào đã điều khiển tấm bảng, thì điều duy nhất ông có thể quả quyết về nó là nó nói dối; và ông đã từ bỏ nó với cái mà ông gọi là một mùi hôi thối trong tâm trí. Ông dần nhận ra rằng mình đã đùa giỡn với một điều nguy hiểm.
Điều đưa ông trở lại thoạt đầu không phải là một lập luận, mà là lòng biết ơn. Ông nói rằng ngay cả lúc chạm đáy, ông vẫn bám vào tôn giáo bằng một sợi chỉ tạ ơn mong manh: cảm nhận giản dị mà mãnh liệt rằng được hiện hữu đã là điều tốt lành, rằng một bông bồ công anh hay một cột đèn đường là một món quà lẽ ra không cần phải được ban cho. Từ sợi chỉ ấy, ông bắt đầu chậm rãi xây dựng lại. Cuốn Chính Thống (Orthodoxy), viết nhiều năm sau đó, kể lại câu chuyện những bản năng của tuổi thơ — sự kinh ngạc, lòng biết ơn, và cảm thức rằng niềm vui tùy thuộc vào việc giữ một điều kiện nhỏ nào đó — hóa ra lại khớp với tín điều Cơ Đốc như chìa khóa khớp với ổ khóa.
Thước đo của mọi hạnh phúc là lòng biết ơn; và tôi đã cảm thấy biết ơn, dù tôi hầu như chẳng biết phải biết ơn ai.
— G. K. Chesterton, Chính Thống
Frances
Năm 1896, Chesterton gặp Frances Blogg, con gái lớn của một gia đình sống ở Bedford Park, khu ngoại ô của giới nghệ sĩ. Mọi người quanh bà không ngớt bàn luận về các tôn giáo; điều khiến ông sững sờ là bà thực sự sống theo một tôn giáo. Bà được nuôi dạy trong một trường thuộc phái Anh giáo Công giáo (Anglo-Catholic), bà đi nhà thờ, bà cầu nguyện, và dường như hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những tâm trạng thời thượng của những người xung quanh. Ông yêu bà gần như ngay lập tức. Họ thành hôn ngày 28 tháng 6 năm 1901 tại nhà thờ St Mary Abbots, Kensington, và qua đức tin của bà cùng những vị giáo sĩ và bạn bè Anh giáo mà bà đem vào đời ông, ông đã tìm được đường bước vào Giáo hội Anh.
Đó là một cuộc hôn nhân hạnh phúc sâu sắc, nhưng cũng mang dấu một nỗi buồn lặng lẽ. Họ khao khát có con, và trong nhiều năm vẫn hy vọng; cuối cùng Frances đã chịu một cuộc phẫu thuật với mong mỏi có thể sinh con, nhưng chẳng đứa con nào đến. Chesterton đã ngồi suốt hai giờ trên cầu thang của nhà dưỡng bệnh nơi bà nằm, chắn cả lối đi, vì ông không chịu mang đến cho bà bài thơ sonnet ông viết mừng bà bình phục cho đến khi ông viết được câu cuối cùng cho thật đúng. Những năm về sau, cô thư ký của họ, Dorothy Collins, trở thành gần như một người con gái của hai ông bà, và con cái của bạn bè, hàng xóm thì lấp đầy ngôi nhà trong mỗi buổi tiệc Giáng Sinh.
Một nhà báo giữa những cuộc tranh luận lớn
Chesterton rời trường Slade mà không lấy bằng và đi làm cho một nhà xuất bản, nhưng chẳng bao lâu ông tìm thấy ơn gọi của mình trong nghề báo. Ông viết điểm sách và tiểu luận cho tờ The Speaker và tờ Daily News, và từ năm 1905 viết một chuyên mục hằng tuần cho tờ Illustrated London News mà ông duy trì cho đến cuối đời. Ông yêu thích tranh luận, và ông chọn những đối thủ lớn nhất mà ông có thể tìm được. Trong hai năm 1903 và 1904, ông đáp trả biên tập viên vô thần Robert Blatchford trên các trang của tờ The Clarion. Suốt ba mươi năm, ông tranh luận với George Bernard Shaw, trên báo chí cũng như trên các diễn đàn công cộng, và hai người vẫn là bạn thân thiết với nhau suốt thời gian ấy. Ông cũng đọ kiếm với H. G. Wells về chủ nghĩa xã hội, về sự tiến bộ và về ý nghĩa của lịch sử. Ông chủ trương rằng bản năng của những người bình thường — hướng về mái ấm, về tài sản, về tự do, về đức tin — khôn ngoan hơn những lý thuyết của giới trí thức vốn coi thường họ.
Năm 1905, ông xuất bản cuốn Những Kẻ Dị Giáo (Heretics), một tập tiểu luận bàn về những nhà tư tưởng hàng đầu thời ấy, từ Kipling đến Shaw. Những người phê bình cuốn sách, trong đó có nhà văn G. S. Street, phàn nàn rằng ông đã công kích triết lý của mọi người khác mà không hề trình bày triết lý của chính mình. Chesterton nhận lời thách thức. Câu trả lời, xuất bản năm 1908, chính là cuốn Chính Thống: không phải một cuốn giáo khoa thần học, mà như ông nói trong lời tựa, là bản tường thuật về việc chính ông đã đi đến chỗ tin như thế nào. Ông kể lại điều đó như câu chuyện về một người lên đường đi tìm một chân lý mới, rồi ngượng ngùng nhận ra rằng chân lý ấy đã được khám phá từ trước rồi.
Tôi là người, với tất cả sự táo bạo tột cùng, đã khám phá ra điều vốn đã được khám phá từ trước.
— G. K. Chesterton, Chính Thống
Cuốn Chính Thống được viết khi Chesterton còn là một tín hữu Anh giáo, và sách bênh vực đức tin của Bài Tín Điều Các Sứ Đồ hơn là những tuyên bố riêng của bất kỳ một giáo hội nào. Đó là một phần lý do khiến Cơ Đốc nhân thuộc mọi truyền thống đều yêu mến cuốn sách này cho đến ngày nay.
Cha Brown và Beaconsfield
Trong một chuyến diễn thuyết ở Yorkshire năm 1904, ông gặp một linh mục Công giáo trẻ là Cha John O’Connor, người về sau trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất của ông. Chesterton kinh ngạc khi thấy con người nhút nhát, hiền hậu ấy lại hiểu biết về những góc tối của lòng người hơn bất kỳ cậu sinh viên đại học tự cho mình là từng trải nào. Từ sự ngạc nhiên đó ra đời nhân vật Cha Brown, vị linh mục nhỏ thó, tròn trịa, chẳng có gì nổi bật, nhưng phá được các vụ án vì ông hiểu tội lỗi từ bên trong. Tập truyện đầu tiên, Sự Ngây Thơ của Cha Brown (The Innocence of Father Brown), ra mắt năm 1911, và những câu chuyện ấy vẫn được đọc và dựng thành phim cho đến tận ngày nay.
Năm 1909, Gilbert và Frances rời London về Beaconsfield, một thị trấn chợ yên tĩnh ở hạt Buckinghamshire. Thoạt đầu họ sống trong một ngôi nhà nhỏ tên là Overroads, về sau dọn sang Top Meadow ở bên kia đường, nơi gian xưởng vẽ rộng lớn trở thành chốn diễn kịch, tiệc tùng và đón tiếp khách khứa không ngớt.
Bệnh tật, và người em đã mất
Cuối năm 1914, kiệt sức vì công việc và vì những tháng đầu của chiến tranh, Chesterton ngã quỵ. Tim ông suy yếu, và vào đêm vọng Giáng Sinh ông rơi vào hôn mê, suốt nhiều tuần hầu như không tỉnh lại. Frances chăm sóc ông qua suốt mùa đông, viết những lá thư đầy lo âu gửi Cha O’Connor và xin ông cầu nguyện. Dần dần, trong những tháng đầu năm 1915, Chesterton đã hồi phục.
Nỗi đau lại đến khi chiến tranh kết thúc. Cecil Chesterton, người đã nhập ngũ làm lính trơn, ngã bệnh trong những tuần giao tranh cuối cùng và qua đời tại một quân y viện ở Pháp ngày 6 tháng 12 năm 1918. Gilbert thương tiếc em vô cùng, và trong nhiều năm vẫn duy trì tờ báo chính trị nhỏ The New Witness, mà ông đã nhận chức chủ bút khi Cecil nhập ngũ — vì lòng trung thành với em mình, và với cái giá rất lớn về thời gian lẫn tiền bạc của chính ông.
Bước vào Giáo hội Công giáo
Trong nhiều năm, Chesterton đã ngày càng xích lại gần Giáo hội Công giáo La Mã. Ngày 30 tháng 7 năm 1922, ông được Cha O’Connor tiếp nhận vào giáo hội ấy, trong một nhà nguyện tạm bợ đặt tại một gian nhà bằng tôn thuộc khách sạn Railway Hotel ở Beaconsfield, vì thị trấn khi ấy chưa có nhà thờ Công giáo. Frances khóc suốt buổi lễ; với bà, bước đi ấy thật khó khăn, và bà theo ông bốn năm sau, vào năm 1926. Chesterton hoàn toàn thẳng thắn về việc mình đã đi đâu và vì sao, và nhiều người Công giáo xem ông là một trong những người cải đạo lớn của họ. Về phần mình, các độc giả Tin Lành chưa bao giờ thôi tìm thấy trong sách của ông một sự bênh vực ấm áp và can đảm cho đức tin mà họ cùng chia sẻ — Bài Tín Điều, sự nhập thể, thập tự giá và sự phục sinh.
Những cuốn sách Cơ Đốc vĩ đại nhất của ông ra đời trong những năm tiếp theo. Cuốn Thánh Francis thành Assisi (St Francis of Assisi) xuất hiện năm 1923. Năm 1925 ra đời cuốn Con Người Đời Đời (The Everlasting Man), câu trả lời của ông cho cuốn Đại Cương Lịch Sử (Outline of History) rất được ưa chuộng của Wells: một cuộc kể lại toàn bộ câu chuyện của loài người, từ những bức họa trong hang động tiền sử cho đến Hài Nhi sinh ra trong hang đá tại Bết-lê-hem, để cho thấy rằng con người không chỉ là một con vật, và Đấng Christ không chỉ là một người thầy. Trong số độc giả của sách có một giảng viên trẻ ở Oxford tên là C. S. Lewis, khi ấy vẫn còn là người vô tín. Về sau Lewis viết rằng chính trong Con Người Đời Đời, lần đầu tiên ông thấy toàn bộ đường nét Cơ Đốc của lịch sử được trình bày theo một cách có vẻ hợp lý, và ông xem đó là một trong những cuốn sách đã đưa ông đến với đức tin. Tiếp theo là cuốn Thánh Thomas Aquinas năm 1933, một cuốn sách ngắn mà các học giả nghiên cứu về Aquinas vẫn luôn khâm phục cho đến nay.
Niềm vui, vốn là sự phô bày nhỏ bé của người ngoại giáo, lại là bí mật khổng lồ của Cơ Đốc nhân.
— G. K. Chesterton, Chính Thống
Chương cuối
Mùa xuân năm 1936, sau khi hoàn tất cuốn Tự Truyện (Autobiography), sức lực của Chesterton bắt đầu suy kiệt; các bác sĩ nhận thấy trái tim ông không còn gánh nổi thân hình đồ sộ ấy nữa. Gần lúc cuối, khi tỉnh dậy sau một cơn mơ màng kéo dài, ông nói rằng giờ đây vấn đề đã hoàn toàn rõ ràng: đó là giữa ánh sáng và bóng tối, và mỗi người phải chọn phe cho mình. Ông qua đời tại Top Meadow ngày 14 tháng 6 năm 1936, có Frances ở bên cạnh, và được an táng tại nghĩa trang Công giáo ở Beaconsfield. Frances qua đời hai năm sau đó và được an táng cùng ông.
Chesterton chưa bao giờ nghĩ mình là một thánh nhân, và hẳn ông sẽ bật cười trước ý tưởng mình là một nhà thần học. Ông là một nhà báo viết quá nhiều và quá nhanh, và một số điều ông viết đã không còn hợp thời. Nhưng ông đã trao cho Hội Thánh một điều hiếm có: một đức tin vui tươi, đầy tinh thần chiến đấu, không chịu ngượng ngùng, một đức tin thấy tín điều không phải là chiếc lồng mà là một sân chơi có tường bao quanh, và nhìn thế giới — từ bông bồ công anh cho đến các vì sao — như một món quà đáng được đáp lại bằng lời tạ ơn. Cuốn Chính Thống và cuốn Con Người Đời Đời vẫn tiếp tục tìm được những độc giả, những người, giống như Lewis, khám phá trong đó rằng đức tin xưa cũ lớn lao hơn, lạ lùng hơn và hân hoan hơn rất nhiều so với những gì họ từng được nghe kể.
Hỏi và đáp
G. K. Chesterton là ai?
Gilbert Keith Chesterton (1874–1936) là một nhà báo, nhà thơ, tiểu thuyết gia và nhà văn Cơ Đốc người Anh. Ông viết chừng tám mươi cuốn sách, hàng trăm bài thơ, khoảng hai trăm truyện ngắn và hàng ngàn bài tiểu luận; và trong một thời đại tin chắc rằng mình đã vượt qua đức tin, ông bênh vực đức tin ấy một cách vui tươi đến nỗi ngay cả những người chống đối ông cũng quý mến ông. Ông được nhớ đến nhiều nhất qua các cuốn Chính Thống, Con Người Đời Đời và loạt truyện trinh thám về Cha Brown.
Chesterton sinh ra ở đâu và khi nào?
Ông sinh ngày 29 tháng 5 năm 1874 tại Kensington, London, là con trai lớn của Edward Chesterton, người có gia đình kinh doanh một hãng môi giới nhà đất, và Marie Louise Grosjean. Em trai ông là Cecil, kém ông năm tuổi, là người bạn đồng hành suốt đời của ông. Ông theo học trường St Paul, và năm 1893 ghi danh vào Trường Mỹ thuật Slade để học nghề họa sĩ minh họa.
Điều gì đã xảy ra với Chesterton trong những năm ông học tại Trường Mỹ thuật Slade?
Những năm ở trường Slade là quãng đời tăm tối nhất của ông. Hít thở thứ bi quan mỏi mệt của giới nghệ thuật thập niên 1890, ông rơi vào điều mà về sau ông gọi là một kiểu điên loạn, vẽ đầy những cuốn sổ bằng các bức họa u ám, bệnh hoạn, và cùng em trai thử chơi bàn cầu cơ và bảng Ouija. Ông đã từ bỏ chúng, đi đến kết luận rằng dù thứ gì điều khiển tấm bảng thì nó cũng nói dối. Điều đưa ông trở lại là lòng biết ơn: ông nói rằng mình đã bám vào tôn giáo bằng một sợi chỉ tạ ơn mong manh vì chính sự tốt lành của việc được hiện hữu.
Frances, vợ của Chesterton, đã ảnh hưởng thế nào đến đức tin của ông?
Ông gặp Frances Blogg năm 1896 và sững sờ khi thấy rằng, giữa những người không ngớt bàn luận về các tôn giáo, bà thực sự sống theo một tôn giáo; bà được nuôi dạy trong một trường thuộc phái Anh giáo Công giáo, bà cầu nguyện và đi nhà thờ. Họ thành hôn ngày 28 tháng 6 năm 1901 tại nhà thờ St Mary Abbots, Kensington, và qua đức tin của bà cùng những người bạn Anh giáo mà bà đem vào đời ông, ông đã tìm được đường bước vào Giáo hội Anh.
G. K. Chesterton có con không?
Không. Gilbert và Frances khao khát có con và đã hy vọng suốt nhiều năm; Frances thậm chí đã chịu một cuộc phẫu thuật với mong mỏi có thể sinh con, nhưng chẳng đứa con nào đến. Về sau, cô thư ký của họ, Dorothy Collins, trở thành gần như một người con gái của hai ông bà, và con cái của bạn bè, hàng xóm thì lấp đầy ngôi nhà của họ trong những buổi tiệc Giáng Sinh.
Vì sao Chesterton viết cuốn Chính Thống?
Năm 1905, ông xuất bản cuốn Những Kẻ Dị Giáo (Heretics), một tập tiểu luận về những nhà tư tưởng hàng đầu thời ấy. Những người phê bình, trong đó có nhà văn G. S. Street, phàn nàn rằng ông đã công kích triết lý của mọi người khác mà không hề trình bày triết lý của chính mình. Cuốn Chính Thống (1908) là câu trả lời của ông: không phải một cuốn giáo khoa thần học, mà là bản tường thuật về việc chính ông đã đi đến chỗ tin như thế nào, được kể như câu chuyện về một người lên đường đi tìm một chân lý mới rồi nhận ra rằng chân lý ấy đã được khám phá từ trước. Ông viết sách này khi còn là một tín hữu Anh giáo, và Cơ Đốc nhân thuộc mọi truyền thống đều đọc nó.
Chesterton đã tranh luận với những ai?
Ông yêu thích tranh luận và chọn những đối thủ lớn nhất mà ông có thể tìm được. Trong hai năm 1903 và 1904, ông đáp trả biên tập viên vô thần Robert Blatchford trên tờ The Clarion. Suốt ba mươi năm, ông tranh luận với George Bernard Shaw, trên báo chí cũng như trên các diễn đàn công cộng, và hai người vẫn là bạn thân thiết với nhau. Ông cũng đọ kiếm với H. G. Wells về chủ nghĩa xã hội, về sự tiến bộ và về ý nghĩa của lịch sử.
Ai đã gợi cảm hứng cho nhân vật Cha Brown?
Trong một chuyến diễn thuyết ở Yorkshire năm 1904, Chesterton gặp một linh mục Công giáo là Cha John O'Connor, người về sau trở thành một trong những người bạn thân thiết nhất của ông. Ông kinh ngạc khi thấy con người nhút nhát, hiền hậu ấy lại hiểu biết về những góc tối của lòng người hơn bất kỳ cậu sinh viên đại học tự cho mình là từng trải nào. Từ sự ngạc nhiên đó ra đời nhân vật Cha Brown, vị linh mục chẳng có gì nổi bật nhưng phá được các vụ án vì ông hiểu tội lỗi từ bên trong; tập truyện đầu tiên, Sự Ngây Thơ của Cha Brown (The Innocence of Father Brown), ra mắt năm 1911.
Chesterton trở thành người Công giáo khi nào?
Sau nhiều năm dần dần xích lại gần — trải qua một cơn bạo bệnh suýt chết trong những năm 1914–15, mà cả ông lẫn Frances đều nói về sự hồi phục của ông như một phép lạ, và cái chết của em trai ông là Cecil tại Pháp vào tháng 12 năm 1918 — Chesterton được Cha O'Connor tiếp nhận vào Giáo hội Công giáo La Mã ngày 30 tháng 7 năm 1922, trong một nhà nguyện tạm bợ thuộc khách sạn Railway Hotel ở Beaconsfield. Frances theo ông bốn năm sau, vào năm 1926.
Cuốn Con Người Đời Đời đã ảnh hưởng đến C. S. Lewis như thế nào?
Cuốn Con Người Đời Đời (1925) kể lại toàn bộ câu chuyện của loài người, từ những bức họa trong hang động tiền sử cho đến Hài Nhi sinh ra tại Bết-lê-hem, để cho thấy rằng con người không chỉ là một con vật, và Đấng Christ không chỉ là một người thầy. C. S. Lewis, khi ấy là một giảng viên trẻ ở Oxford và vẫn còn là người vô tín, đã đọc cuốn sách và về sau viết rằng chính trong đó, lần đầu tiên ông thấy toàn bộ đường nét Cơ Đốc của lịch sử được trình bày theo một cách có vẻ hợp lý; ông xem đó là một trong những cuốn sách đã đưa ông đến với đức tin. Chesterton qua đời tại Beaconsfield ngày 14 tháng 6 năm 1936.