Chương 8 · 1 giờ 7 phút đọc · 1 giờ 26 phút nghe
Cuộc Cách Mạng Đời Đời
Những mệnh đề sau đây đã được nêu ra: thứ nhất, rằng cần có một chút đức tin vào cuộc đời mình thì mới có thể cải thiện nó được; thứ hai, rằng cần có một chút bất mãn với sự vật như chúng đang là, thậm chí chỉ để được thỏa lòng; thứ ba, rằng để có được sự mãn nguyện cần thiết và sự bất mãn cần thiết ấy, thì thế cân bằng hiển nhiên của phái Khắc Kỷ là không đủ. Bởi vì sự cam chịu đơn thuần không có cái nhẹ nhõm khổng lồ của khoái lạc, cũng chẳng có cái bất khoan nhượng tuyệt vời của nỗi đau. Có một lời phản bác hệ trọng đối với lời khuyên cứ việc nhe răng cười mà chịu đựng (grin and bear it). Lời phản bác ấy là: nếu bạn chỉ chịu đựng thôi, thì bạn không cười. Các anh hùng Hy Lạp không nhe răng cười; nhưng những pho tượng máng xối thì có—bởi vì chúng thuộc về Cơ Đốc giáo. Và khi một Cơ Đốc nhân vui thích, thì người ấy vui thích (theo nghĩa chính xác nhất) một cách khủng khiếp; niềm vui của người ấy thật khủng khiếp. Đấng Christ đã tiên tri toàn bộ nền kiến trúc Gô-tích vào giờ phút những con người căng thẳng và đứng đắn (những người như những kẻ ngày nay phản đối đàn quay tay ngoài phố) phản đối tiếng reo hò của lũ trẻ bụi đời thành Giê-ru-sa-lem. Ngài phán: “nếu họ nín lặng thì đá sẽ kêu lên.” Dưới sự thúc đẩy của Thần Ngài, mặt tiền của các nhà thờ chính tòa thời Trung Cổ đã vươn lên như một dàn đồng ca ồn ã, chen chúc những khuôn mặt đang reo hò và những cái miệng há rộng. Lời tiên tri ấy đã tự ứng nghiệm: chính đá đang kêu lên.
Nếu những điều này được chấp nhận, dù chỉ để tiện bàn luận, thì chúng ta có thể nối lại, từ chỗ đã bỏ dở, sợi chỉ tư tưởng của con người tự nhiên, kẻ mà người Scotland gọi (với một sự suồng sã đáng tiếc) là “Ông Già” (The Old Man). Chúng ta có thể đặt ra câu hỏi kế tiếp đang nằm hiển nhiên ngay trước mặt. Cần có một chút mãn nguyện thì mới làm cho sự vật tốt hơn được. Nhưng chúng ta muốn nói gì khi nói làm cho sự vật tốt hơn? Phần lớn những lời bàn luận hiện đại về vấn đề này chỉ là một lập luận luẩn quẩn—cái vòng tròn mà chúng ta đã lấy làm biểu tượng của sự điên và của chủ nghĩa duy lý thuần túy. Sự tiến hóa chỉ tốt nếu nó sinh ra điều tốt; điều tốt chỉ tốt nếu nó giúp ích cho sự tiến hóa. Con voi đứng trên con rùa, và con rùa đứng trên con voi.
Hiển nhiên là không thể lấy lý tưởng của chúng ta từ nguyên lý trong tự nhiên; vì một lý do đơn giản là (nếu không kể đến một học thuyết nào đó của loài người hay của thần linh) thì chẳng có nguyên lý nào trong tự nhiên cả. Chẳng hạn, kẻ chống dân chủ rẻ tiền ngày nay sẽ nghiêm trang bảo bạn rằng trong tự nhiên không có sự bình đẳng. Hắn nói đúng, nhưng hắn không thấy cái hệ quả lô-gíc đi kèm. Trong tự nhiên không có sự bình đẳng; cũng chẳng có sự bất bình đẳng. Sự bất bình đẳng, cũng như sự bình đẳng, đều hàm ý một thước đo giá trị. Đọc ra chế độ quý tộc trong tình trạng vô chính phủ của loài vật cũng ủy mị y như đọc ra nền dân chủ trong đó. Cả chế độ quý tộc lẫn nền dân chủ đều là những lý tưởng của loài người: cái này nói rằng mọi người đều có giá trị, cái kia nói rằng một số người có giá trị hơn. Nhưng tự nhiên không nói rằng mèo có giá trị hơn chuột; tự nhiên chẳng có lời nhận xét nào về chuyện đó. Nó thậm chí không nói rằng con mèo đáng ganh tị hay con chuột đáng thương. Chúng ta nghĩ con mèo trội hơn vì chúng ta có (hoặc đa số chúng ta có) một triết lý đặc thù cho rằng sự sống thì tốt hơn sự chết. Nhưng nếu con chuột là một con chuột bi quan người Đức, thì có lẽ nó chẳng hề nghĩ rằng con mèo đã đánh bại nó. Có lẽ nó nghĩ chính nó đã đánh bại con mèo bằng cách xuống mồ trước. Hoặc nó có thể cảm thấy rằng mình thật ra đã giáng một hình phạt khủng khiếp lên con mèo bằng cách để cho con mèo sống tiếp. Cũng như một con vi trùng có thể hãnh diện vì đã lan truyền một trận dịch, con chuột bi quan có thể hả hê khi nghĩ rằng mình đang làm mới lại trong con mèo nỗi cực hình của sự hiện hữu có ý thức. Tất cả tùy thuộc vào triết lý của con chuột. Bạn thậm chí không thể nói rằng có chiến thắng hay sự trội hơn trong tự nhiên, trừ khi bạn có một giáo lý nào đó về việc những gì là trội hơn. Bạn thậm chí không thể nói rằng con mèo ghi điểm, trừ khi có một hệ thống tính điểm. Bạn thậm chí không thể nói rằng con mèo được phần hơn, trừ khi có một phần hơn nào đó để mà được.
Vậy thì chúng ta không thể lấy chính lý tưởng ấy từ tự nhiên, và vì ở đây chúng ta đang đi theo dòng suy tưởng đầu tiên và tự nhiên, nên chúng ta sẽ tạm gác lại (trong lúc này) ý tưởng lấy nó từ Đức Chúa Trời. Chúng ta phải có viễn tượng riêng của mình. Nhưng những nỗ lực của phần đông người hiện đại nhằm diễn tả viễn tượng ấy đều hết sức mơ hồ.
Một số người chỉ đơn giản dựa vào cái đồng hồ: họ nói như thể việc thời gian trôi qua tự nó đem lại một sự trội hơn nào đó; đến nỗi ngay cả một người có tầm vóc trí tuệ hạng nhất cũng vô tình dùng câu nói rằng đạo đức của loài người chẳng bao giờ hợp thời (up to date). Làm sao một điều gì lại có thể hợp với ngày tháng được?—một ngày tháng thì chẳng có tính cách gì cả. Làm sao người ta có thể nói rằng việc mừng Lễ Giáng Sinh không hợp với ngày hai mươi lăm của một tháng? Dĩ nhiên điều người viết ấy muốn nói là đa số đang đi sau nhóm thiểu số mà ông ưa thích—hoặc đi trước nó. Những người hiện đại mơ hồ khác thì nương náu nơi những ẩn dụ vật chất; thật ra, đây chính là dấu hiệu chủ yếu của những người hiện đại mơ hồ. Không dám định nghĩa giáo lý của mình về điều gì là tốt, họ dùng những hình ảnh tu từ vật lý không chút dè dặt hay xấu hổ, và tệ nhất là họ dường như nghĩ rằng những phép loại suy rẻ tiền ấy tinh tế một cách thuộc linh và cao siêu hơn nền đạo đức cũ. Vì thế họ cho rằng nói về những điều “cao” là trí thức. Ít ra thì điều đó là ngược lại với trí thức; nó chỉ là một câu nói lấy từ gác chuông hay từ cái chong chóng gió. “Tommy là một đứa trẻ ngoan” là một mệnh đề triết học thuần túy, xứng đáng với Plato hay Aquinas. “Tommy đã sống một đời sống cao hơn” là một ẩn dụ thô thiển lấy từ cây thước mười bộ.
Nhân tiện, đây gần như là toàn bộ chỗ yếu của Nietzsche, người mà một số kẻ đang trình bày như một nhà tư tưởng táo bạo và mạnh mẽ. Không ai phủ nhận rằng ông là một nhà tư tưởng giàu chất thơ và gợi mở; nhưng ông hoàn toàn trái ngược với mạnh mẽ. Ông chẳng táo bạo chút nào. Ông chưa bao giờ đặt ý nghĩa của chính mình trước mặt mình bằng những lời trừu tượng trần trụi: như Aristotle và Calvin, và ngay cả Karl Marx, những con người tư tưởng cứng rắn, không biết sợ, đã làm. Nietzsche luôn luôn lẩn tránh một câu hỏi bằng một ẩn dụ vật lý, như một nhà thơ hạng xoàng vui tính. Ông nói “bên kia thiện và ác,” vì ông không đủ can đảm để nói “thiện hơn cả thiện lẫn ác,” hoặc “ác hơn cả thiện lẫn ác.” Giá như ông đối diện với tư tưởng của mình mà không dùng ẩn dụ, ông hẳn đã thấy rằng nó vô nghĩa. Vì thế, khi mô tả người anh hùng của mình, ông không dám nói “con người trong sạch hơn,” hay “con người hạnh phúc hơn,” hay “con người buồn bã hơn,” vì tất cả những điều này đều là ý tưởng; mà ý tưởng thì đáng sợ. Ông nói “người ở trên,” hay “người vượt trên,” một ẩn dụ vật lý lấy từ những người nhào lộn hay những người leo núi Alps. Nietzsche thật sự là một nhà tư tưởng rất nhút nhát. Ông thật ra không hề biết chút nào về loại người mà ông muốn sự tiến hóa sinh ra. Và nếu ông không biết, thì chắc chắn những nhà tiến hóa luận bình thường, những người nói về những điều “cao hơn,” cũng không biết.
Rồi lại có một số người dựa vào sự phục tùng thuần túy và ngồi yên. Một ngày nào đó tự nhiên sẽ làm một điều gì đó; chẳng ai biết là điều gì, cũng chẳng ai biết là khi nào. Chúng ta không có lý do gì để hành động, và cũng không có lý do gì để không hành động. Nếu điều gì xảy ra thì nó là đúng: nếu điều gì bị ngăn trở thì nó đã là sai. Lại nữa, có một số người cố đi trước tự nhiên bằng cách làm một điều gì đó, làm bất cứ điều gì. Vì biết đâu chúng ta có thể mọc cánh, nên họ chặt chân mình đi. Thế nhưng biết đâu tự nhiên đang cố biến họ thành những con rết mà họ nào hay.
Sau cùng, có một hạng người thứ tư, những người lấy bất cứ điều gì mà họ tình cờ muốn, rồi nói rằng đó là mục đích tối hậu của sự tiến hóa. Và đây là những người duy nhất có lý. Đây là cách thật sự lành mạnh duy nhất đối với chữ tiến hóa: làm việc cho điều bạn muốn, và gọi điều đó là tiến hóa. Ý nghĩa dễ hiểu duy nhất mà sự tiến bộ hay sự tiến lên có thể có giữa loài người, là chúng ta có một viễn tượng rõ ràng, và chúng ta muốn làm cho cả thế giới giống như viễn tượng ấy. Nếu bạn thích nói như vậy, thì cốt lõi của giáo lý này là: những gì ở quanh chúng ta chỉ là phương tiện và sự chuẩn bị cho một điều mà chúng ta phải tạo ra. Đây không phải là một thế giới, mà đúng hơn là vật liệu cho một thế giới. Đức Chúa Trời ban cho chúng ta không hẳn là những màu sắc của một bức tranh, mà là những màu sắc trên một bảng pha màu. Nhưng Ngài cũng đã ban cho chúng ta một đề tài, một mẫu vẽ, một viễn tượng cố định. Chúng ta phải biết rõ mình muốn vẽ gì. Điều này bổ sung thêm một nguyên tắc vào danh sách các nguyên tắc trước đây của chúng ta. Chúng ta đã nói rằng chúng ta phải yêu mến thế giới này, thậm chí chỉ để thay đổi nó. Giờ đây chúng ta nói thêm rằng chúng ta phải yêu mến một thế giới khác (có thật hay tưởng tượng) để có một điều gì đó mà thay đổi nó cho giống theo.
Chúng ta chẳng cần tranh cãi về những chữ đơn thuần như tiến hóa hay tiến bộ: riêng tôi, tôi thích gọi nó là cải cách. Vì cải cách (reform) hàm ý hình thể (form). Nó hàm ý rằng chúng ta đang cố uốn nắn thế giới theo một hình ảnh đặc thù; làm cho nó thành một điều mà chúng ta đã thấy sẵn trong tâm trí. Tiến hóa là một ẩn dụ lấy từ sự tự động mở cuộn ra một cách đơn thuần. Tiến bộ là một ẩn dụ lấy từ việc chỉ đơn thuần đi dọc theo một con đường—rất có thể là con đường sai. Nhưng cải cách là một ẩn dụ dành cho những con người có lý trí và quyết tâm: nó có nghĩa là chúng ta thấy một vật nào đó bị méo mó và chúng ta định nắn nó lại cho ra hình. Và chúng ta biết đó là hình gì.
Giờ đây đến lúc xuất hiện toàn bộ sự sụp đổ và sai lầm to lớn của thời đại chúng ta. Chúng ta đã trộn lẫn hai điều khác nhau, hai điều trái ngược nhau. Sự tiến bộ lẽ ra phải có nghĩa là chúng ta luôn luôn thay đổi thế giới cho hợp với viễn tượng. Sự tiến bộ (lúc này) lại thực sự có nghĩa là chúng ta luôn luôn thay đổi viễn tượng. Lẽ ra nó phải có nghĩa là chúng ta chậm mà chắc trong việc đem công lý và lòng nhân từ đến giữa loài người: nó lại thực sự có nghĩa là chúng ta rất nhanh nhảu trong việc nghi ngờ rằng công lý và lòng nhân từ có đáng mong muốn hay không: một trang sách ngông cuồng của bất cứ nhà ngụy biện người Phổ nào cũng khiến người ta nghi ngờ điều đó. Sự tiến bộ lẽ ra phải có nghĩa là chúng ta luôn luôn bước về phía Giê-ru-sa-lem Mới. Nó lại thực sự có nghĩa là Giê-ru-sa-lem Mới luôn luôn bước xa khỏi chúng ta. Chúng ta không sửa đổi cái thực tại cho hợp với lý tưởng. Chúng ta sửa đổi lý tưởng: điều đó dễ hơn.
Những ví dụ ngớ ngẩn bao giờ cũng đơn giản hơn; chúng ta hãy giả sử có một người muốn một kiểu thế giới đặc thù; chẳng hạn, một thế giới màu xanh lam. Ông sẽ chẳng có cớ gì để than phiền rằng công việc của mình nhỏ nhặt hay chóng vánh; ông có thể lao nhọc rất lâu cho cuộc biến đổi ấy; ông có thể miệt mài làm việc (theo mọi nghĩa) cho đến khi mọi thứ đều xanh lam. Ông có thể có những cuộc phiêu lưu anh hùng; việc tô những nét cuối cùng cho một con hổ xanh lam. Ông có thể có những giấc mơ thần tiên; buổi bình minh của một vầng trăng xanh lam. Nhưng nếu ông làm việc chăm chỉ, thì nhà cải cách có tâm hồn cao thượng ấy chắc chắn (theo quan điểm của chính ông) sẽ để lại thế giới tốt hơn và xanh hơn so với lúc ông nhận lấy nó. Nếu mỗi ngày ông đổi một ngọn cỏ sang màu ưa thích của mình, thì ông sẽ tiến tới một cách chậm chạp. Nhưng nếu mỗi ngày ông đổi màu ưa thích của mình, thì ông sẽ chẳng tiến tới được chút nào. Nếu, sau khi đọc một triết gia mới, ông bắt đầu sơn mọi thứ màu đỏ hay màu vàng, thì công việc của ông sẽ bị phí bỏ: sẽ chẳng còn gì để trưng ra ngoài vài con hổ xanh lam đi lang thang đây đó, những mẫu vật của lối vẽ tồi thuở ban đầu của ông. Đây chính xác là vị thế của nhà tư tưởng hiện đại trung bình. Người ta sẽ nói rằng đây rõ ràng là một ví dụ phi lý. Nhưng nó đúng theo nghĩa đen là sự thật của lịch sử gần đây. Những thay đổi lớn lao và hệ trọng trong nền văn minh chính trị của chúng ta đều thuộc về đầu thế kỷ mười chín, chứ không phải cuối thế kỷ ấy. Chúng thuộc về thời đại trắng đen phân minh, khi người ta tin một cách kiên định vào chủ nghĩa Bảo Hoàng (Toryism), vào đạo Tin Lành, vào thuyết Calvin, vào Cải Cách, và không hiếm khi vào Cách Mạng. Và bất cứ điều gì mỗi người tin, người ấy đều đều đặn nện búa vào đó, không chút hoài nghi: và đã có một thời Giáo hội Quốc giáo có thể đã sụp đổ, và Thượng viện suýt nữa đã sụp đổ. Đó là vì những người Cấp Tiến (Radicals) đủ khôn ngoan để kiên định và nhất quán; đó là vì những người Cấp Tiến đủ khôn ngoan để Bảo Thủ. Nhưng trong bầu không khí hiện nay, chủ nghĩa Cấp Tiến không có đủ thời gian và truyền thống để kéo đổ bất cứ thứ gì. Có rất nhiều sự thật trong ý kiến của Huân tước Hugh Cecil (nêu ra trong một bài diễn văn hay) rằng kỷ nguyên của sự thay đổi đã qua, và kỷ nguyên của chúng ta là một kỷ nguyên của sự bảo tồn và nghỉ ngơi. Nhưng có lẽ Huân tước Hugh Cecil sẽ đau lòng nếu ông nhận ra (điều chắc chắn là thực tế) rằng thời đại của chúng ta chỉ là một thời đại của sự bảo tồn vì nó là một thời đại của sự vô tín hoàn toàn. Hãy để cho các niềm tin phai nhạt nhanh chóng và thường xuyên, nếu bạn muốn các định chế vẫn giữ nguyên như cũ. Đời sống của tâm trí càng bị trật khớp, thì bộ máy của vật chất càng bị bỏ mặc cho chính nó. Kết quả sau cùng của mọi đề nghị chính trị của chúng ta, chủ nghĩa Tập Thể, chủ nghĩa Tolstoy, chủ nghĩa Tân Phong Kiến, chủ nghĩa Cộng Sản, tình trạng vô chính phủ, chế độ Quan Liêu Khoa Học—hoa trái hiển nhiên của tất cả những thứ ấy là Chế độ Quân chủ và Thượng viện sẽ vẫn tồn tại. Kết quả sau cùng của mọi tôn giáo mới sẽ là Giáo hội Anh sẽ không (có Trời mới biết là bao lâu) bị tách khỏi nhà nước. Chính Karl Marx, Nietzsche, Tolstoy, Cunninghame Grahame, Bernard Shaw và Auberon Herbert là những người đã cùng nhau, với những tấm lưng khổng lồ còng xuống, nâng đỡ ngai của Tổng Giám mục Canterbury.
Nói đại khái, chúng ta có thể bảo rằng tự do tư tưởng là sự bảo vệ tốt nhất chống lại tự do. Được điều khiển theo kiểu hiện đại, việc giải phóng tâm trí của người nô lệ là cách tốt nhất để ngăn cản việc giải phóng người nô lệ. Hãy dạy anh ta băn khoăn xem mình có muốn được tự do hay không, và anh ta sẽ không tự giải phóng mình. Lại nữa, người ta có thể nói rằng ví dụ này xa vời hay cực đoan. Nhưng, một lần nữa, nó đúng chính xác với những con người ngoài phố quanh chúng ta. Đúng là người nô lệ da đen, vì là một kẻ man rợ bị hạ thấp phẩm giá, có lẽ sẽ có hoặc một tình cảm rất con người là lòng trung thành, hoặc một tình cảm rất con người dành cho tự do. Nhưng con người mà chúng ta gặp mỗi ngày—người công nhân trong nhà máy của ông Gradgrind, anh thư ký nhỏ trong văn phòng của ông Gradgrind—thì tâm trí anh ta quá đỗi băn khoăn để có thể tin vào tự do. Anh ta được giữ cho yên lặng bằng văn chương cách mạng. Anh ta được xoa dịu và giữ yên ở chỗ của mình bằng một chuỗi liên tiếp những triết lý ngông cuồng. Hôm nay anh ta là người theo Marx, hôm sau là người theo Nietzsche, hôm sau nữa (có lẽ) là một Siêu Nhân; và ngày nào cũng là một nô lệ. Điều duy nhất còn lại sau mọi triết lý là nhà máy. Người duy nhất được lợi nhờ mọi triết lý là Gradgrind. Thật đáng công cho ông ta khi giữ cho đám nông nô thương mại của mình luôn được cung cấp đủ văn chương hoài nghi. Và giờ nghĩ lại thì, dĩ nhiên rồi, Gradgrind nổi tiếng vì việc tặng thư viện. Ông ta thật khôn ngoan. Mọi cuốn sách hiện đại đều đứng về phía ông ta. Chừng nào viễn tượng về thiên đàng còn luôn luôn thay đổi, thì viễn tượng về trần gian sẽ y nguyên như cũ. Sẽ chẳng có lý tưởng nào tồn tại đủ lâu để được thực hiện, hay thậm chí được thực hiện một phần. Người thanh niên hiện đại sẽ chẳng bao giờ thay đổi môi trường của mình; vì anh ta sẽ luôn luôn thay đổi ý mình.
Vậy thì đây là đòi hỏi thứ nhất của chúng ta về cái lý tưởng mà sự tiến bộ hướng tới; nó phải cố định. Whistler thường phác nhiều bản nghiên cứu nhanh về một người ngồi làm mẫu; ông có xé bỏ hai mươi bức chân dung thì cũng chẳng sao. Nhưng sẽ có chuyện nếu ông ngước lên hai mươi lần, và mỗi lần lại thấy một người mới đang điềm nhiên ngồi cho ông vẽ chân dung. Vì vậy, nhân loại có thất bại bao nhiêu lần trong việc noi theo lý tưởng của mình thì cũng không hệ trọng gì (nói một cách tương đối); vì khi ấy mọi thất bại cũ của nó đều sinh hoa kết trái. Nhưng nhân loại thay đổi lý tưởng của mình bao nhiêu lần thì lại hệ trọng một cách khủng khiếp; vì khi ấy mọi thất bại cũ của nó đều trở thành vô ích. Vì thế, câu hỏi trở thành thế này: Làm sao chúng ta có thể giữ cho người nghệ sĩ bất mãn với những bức tranh của mình mà vẫn ngăn không cho người ấy bất mãn đến tận gốc rễ với nghệ thuật của mình? Làm sao chúng ta có thể khiến một người luôn luôn không thỏa mãn với tác phẩm của mình, nhưng lại luôn luôn thỏa mãn với việc làm việc? Làm sao chúng ta có thể chắc chắn rằng người họa sĩ vẽ chân dung sẽ ném bức chân dung ra ngoài cửa sổ, thay vì làm theo cách tự nhiên và con người hơn là ném người ngồi làm mẫu ra ngoài cửa sổ?
Một quy tắc nghiêm ngặt không chỉ cần thiết cho việc cai trị; nó cũng cần thiết cho việc nổi loạn. Lý tưởng cố định và quen thuộc này cần thiết cho bất cứ loại cách mạng nào. Đôi khi con người sẽ hành động chậm chạp theo những ý tưởng mới; nhưng con người chỉ hành động mau lẹ theo những ý tưởng cũ. Nếu tôi chỉ trôi nổi hay phai nhạt hay tiến hóa, thì có thể là hướng về một điều gì đó vô chính phủ; nhưng nếu tôi nổi dậy, thì phải là vì một điều gì đó đáng kính. Đây là toàn bộ chỗ yếu của một số trường phái tiến bộ và tiến hóa đạo đức. Họ gợi ý rằng đã có một cuộc chuyển động chậm chạp hướng về đạo đức, với một sự thay đổi luân lý không thể nhận thấy mỗi năm hay mỗi khoảnh khắc. Học thuyết này chỉ có một bất lợi lớn. Nó nói về một cuộc chuyển động chậm chạp hướng về công lý; nhưng nó không cho phép một cuộc chuyển động mau lẹ. Một người không được phép vùng đứng dậy mà tuyên bố rằng một tình trạng nào đó tự bản chất là không thể dung thứ được. Để làm cho vấn đề sáng tỏ, tốt hơn là lấy một ví dụ cụ thể. Một số người ăn chay theo chủ nghĩa lý tưởng, như ông Salt, nói rằng nay đã đến lúc không ăn thịt nữa; họ ngầm cho rằng đã có một thời ăn thịt là đúng, và họ gợi ý (bằng những lời có thể trích dẫn được) rằng một ngày nào đó dùng sữa và trứng có thể là sai. Ở đây tôi không bàn đến câu hỏi điều gì là công lý đối với loài vật. Tôi chỉ nói rằng bất cứ điều gì là công lý thì, trong những điều kiện nhất định, phải là công lý mau lẹ. Nếu một con vật bị đối xử bất công, chúng ta phải có thể lao tới giải cứu nó. Nhưng làm sao chúng ta có thể lao tới nếu có lẽ chúng ta đang đi trước thời đại của mình? Làm sao chúng ta có thể lao đi để đón một chuyến tàu có lẽ vài thế kỷ nữa mới đến? Làm sao tôi có thể lên án một người vì tội lột da mèo, nếu bây giờ ông ta chỉ là điều mà chính tôi có thể trở thành khi uống một ly sữa? Một giáo phái người Nga tuyệt diệu và điên rồ đã chạy khắp nơi tháo hết gia súc ra khỏi mọi chiếc xe. Làm sao tôi có thể lấy hết can đảm để tháo con ngựa ra khỏi chiếc xe ngựa thuê của mình, khi tôi không biết chiếc đồng hồ tiến hóa của tôi chỉ hơi nhanh một chút hay đồng hồ của người đánh xe hơi chậm một chút? Giả sử tôi nói với một chủ xưởng bóc lột: “Chế độ nô lệ hợp với một giai đoạn của sự tiến hóa.” Và giả sử ông ta đáp: “Còn sự bóc lột thì hợp với giai đoạn tiến hóa này.” Làm sao tôi có thể trả lời nếu không có một phép thử đời đời? Nếu những chủ xưởng bóc lột có thể đi sau nền đạo đức hiện hành, thì tại sao những nhà từ thiện lại không thể đi trước nó? Rốt cuộc thì nền đạo đức hiện hành (current morality) là cái gì, nếu không phải theo nghĩa đen của nó—nền đạo đức lúc nào cũng đang chạy trốn?
Như vậy, chúng ta có thể nói rằng một lý tưởng thường hằng cũng cần thiết cho nhà cách tân y như cho người bảo thủ; nó cần thiết dù chúng ta muốn mệnh lệnh của nhà vua được thi hành mau lẹ, hay chỉ muốn chính nhà vua bị hành quyết mau lẹ (executed). Máy chém có nhiều tội lỗi, nhưng nói cho công bằng thì nó chẳng có gì là tiến hóa cả. Lập luận tiến hóa được ưa chuộng tìm được câu trả lời hay nhất của nó nơi lưỡi rìu. Nhà Tiến Hóa nói: “Anh vạch ranh giới ở đâu?” Nhà Cách Mạng đáp: “Tôi vạch nó ở đây: ngay chính giữa đầu và thân của anh.” Vào bất cứ thời điểm nào cũng phải có một điều đúng và sai trừu tượng nếu muốn giáng xuống bất cứ đòn nào; phải có một điều gì đó đời đời nếu muốn có bất cứ điều gì đột ngột. Vì thế, cho mọi mục đích dễ hiểu của loài người, dù để thay đổi sự vật hay để giữ sự vật y như chúng đang là, dù để thiết lập một hệ thống cho đến đời đời, như ở Trung Hoa, hay để thay đổi nó mỗi tháng như vào thời đầu Cách mạng Pháp, thì điều cần thiết như nhau là viễn tượng phải là một viễn tượng cố định. Đây là đòi hỏi thứ nhất của chúng ta.
Khi đã viết xong điều này, tôi lại một lần nữa cảm nhận sự hiện diện của một điều gì khác trong cuộc bàn luận: như một người nghe thấy tiếng chuông nhà thờ vang lên trên tiếng ồn ào của đường phố. Có điều gì đó dường như đang nói: “Lý tưởng của Ta ít ra là cố định; vì nó đã được định từ trước khi đặt nền thế gian. Viễn tượng của Ta về sự toàn hảo chắc chắn không thể bị sửa đổi; vì nó được gọi là Ê-đen. Ngươi có thể sửa đổi nơi mà ngươi đang đi tới; nhưng ngươi không thể sửa đổi nơi mà ngươi đã từ đó đến. Đối với những người chính thống, luôn luôn phải có lý do cho cách mạng; vì trong lòng loài người, Đức Chúa Trời đã bị đặt dưới chân Sa-tan. Ở thế giới bên trên, địa ngục đã có lần nổi loạn chống lại thiên đàng. Nhưng ở thế giới này, thiên đàng đang nổi loạn chống lại địa ngục. Đối với những người chính thống, luôn luôn có thể có một cuộc cách mạng; vì một cuộc cách mạng là một sự phục hồi. Vào bất cứ khoảnh khắc nào ngươi cũng có thể giáng một đòn vì sự toàn hảo mà từ thời A-đam đến nay chưa ai thấy. Không một tập tục bất biến nào, không một sự tiến hóa biến đổi nào có thể làm cho điều tốt nguyên thủy trở thành bất cứ điều gì khác hơn là tốt. Loài người có thể đã có vợ lẽ từ lâu như bò đã có sừng: dù vậy, chúng vẫn không phải là một phần của con người nếu chúng là tội lỗi. Loài người có thể đã ở dưới ách áp bức kể từ khi cá ở dưới nước; dù vậy, họ vẫn không nên như thế, nếu sự áp bức là tội lỗi. Xiềng xích có thể dường như tự nhiên đối với người nô lệ, hay phấn son đối với kỹ nữ, như chùm lông đối với con chim hay cái hang đối với con cáo; dù vậy, chúng vẫn không tự nhiên, nếu chúng là tội lỗi. Ta giơ cao truyền thuyết tiền sử của Ta để thách thức toàn bộ lịch sử của ngươi. Viễn tượng của ngươi không chỉ là một vật cố định: nó là một sự thật.” Tôi dừng lại để ghi nhận sự trùng hợp mới này của Cơ Đốc giáo: nhưng tôi đi tiếp.
Tôi đi tiếp đến điều cần thiết kế tiếp cho bất cứ lý tưởng tiến bộ nào. Một số người (như chúng ta đã nói) dường như tin vào một sự tiến bộ tự động và phi bản vị nằm sẵn trong bản chất của sự vật. Nhưng rõ ràng là chẳng hoạt động chính trị nào có thể được khích lệ bằng cách nói rằng sự tiến bộ là tự nhiên và tất yếu; đó không phải là một lý do để hoạt động, mà đúng hơn là một lý do để lười biếng. Nếu chúng ta chắc chắn sẽ tiến bộ, thì chúng ta chẳng cần bận tâm để tiến bộ. Giáo lý thuần túy về sự tiến bộ là lý do tốt nhất trong mọi lý do để không làm một người cấp tiến. Nhưng điều tôi muốn chủ yếu lưu ý không phải là bất cứ lời nhận xét hiển nhiên nào trong số này.
Điểm duy nhất đáng chú ý là thế này: nếu chúng ta cho rằng sự cải thiện là tự nhiên, thì nó phải khá đơn giản. Có thể hình dung được rằng thế giới đang tiến về một sự hoàn tất duy nhất, nhưng khó mà tiến về một sự sắp đặt đặc thù nào gồm nhiều phẩm chất. Hãy lấy lại hình ảnh ban đầu của chúng ta: tự thân Thiên Nhiên có thể đang ngày càng xanh hơn; tức là một tiến trình đơn giản đến mức nó có thể là phi bản vị. Nhưng Thiên Nhiên không thể đang vẽ một bức tranh cẩn thận gồm nhiều màu sắc được chọn lựa, trừ khi Thiên Nhiên có ngôi vị. Nếu chung cục của thế giới chỉ là bóng tối đơn thuần hay ánh sáng đơn thuần, thì nó có thể đến chậm rãi và tất yếu như hoàng hôn hay bình minh. Nhưng nếu chung cục của thế giới phải là một tác phẩm sáng tối (chiaroscuro) công phu và nghệ thuật, thì phải có sự thiết kế trong đó, hoặc của loài người hoặc của thần linh. Thế giới, chỉ nhờ thời gian trôi qua, có thể trở nên đen như một bức tranh cũ, hay trắng như một chiếc áo khoác cũ; nhưng nếu nó được biến thành một tác phẩm nghệ thuật trắng đen đặc thù—thì có một người nghệ sĩ.
Nếu sự phân biệt này chưa hiển nhiên, tôi xin đưa ra một ví dụ thông thường. Chúng ta luôn nghe thấy một tín điều đặc biệt có tính vũ trụ từ những nhà nhân đạo chủ nghĩa hiện đại; tôi dùng chữ nhà nhân đạo chủ nghĩa theo nghĩa thông thường, tức là người bênh vực quyền lợi của mọi tạo vật chống lại quyền lợi của loài người. Họ gợi ý rằng qua các thời đại chúng ta đã ngày càng trở nên nhân đạo hơn, nghĩa là, hết nhóm này đến nhóm khác, hết hạng sinh vật này đến hạng sinh vật khác, nô lệ, trẻ em, phụ nữ, bò, hay đủ thứ khác, đã dần dần được nhận vào phạm vi của lòng nhân từ hay của công lý. Họ nói rằng đã có lần chúng ta nghĩ ăn thịt người là đúng (chúng ta không hề nghĩ thế); nhưng ở đây tôi không bận tâm đến lịch sử của họ, vốn hết sức phi lịch sử. Thực ra, tục ăn thịt người chắc chắn là một điều suy đồi, chứ không phải một điều nguyên thủy. Việc người hiện đại sẽ ăn thịt người vì làm dáng có khả năng xảy ra hơn nhiều so với việc người nguyên thủy từng ăn nó vì ngu dốt. Ở đây tôi chỉ theo những đường nét chính của lập luận của họ, vốn là khẳng định rằng con người đã ngày càng khoan dung hơn, trước hết với công dân, rồi với nô lệ, rồi với loài vật, và rồi (có lẽ) với cây cỏ. Tôi nghĩ ngồi lên một con người là sai. Chẳng bao lâu nữa, tôi sẽ nghĩ ngồi lên một con ngựa là sai. Rốt cuộc (tôi đoán vậy) tôi sẽ nghĩ ngồi lên một cái ghế là sai. Đó là chiều hướng của lập luận. Và có thể nói, để bênh vực lập luận này, rằng người ta có thể nói về nó bằng những thuật ngữ của sự tiến hóa hay sự tiến bộ tất yếu. Người ta cảm thấy rằng một khuynh hướng thường trực đụng chạm đến ngày càng ít thứ hơn có thể chỉ là một khuynh hướng vô thức thuần túy của loài vật, giống như khuynh hướng của một chủng loài sinh ra ngày càng ít con hơn. Chiều trôi dạt này có thể thật sự mang tính tiến hóa, vì nó ngu ngốc.
Thuyết Darwin có thể được dùng để chống lưng cho hai nền đạo đức điên rồ, nhưng không thể được dùng để chống lưng cho một nền đạo đức tỉnh trí nào cả. Tình thân tộc và sự cạnh tranh giữa mọi sinh vật có thể được dùng làm lý do để tàn ác một cách điên rồ hay đa cảm một cách điên rồ; nhưng không thể làm lý do cho một tình yêu lành mạnh đối với loài vật. Trên nền tảng tiến hóa, bạn có thể vô nhân đạo, hoặc bạn có thể nhân đạo một cách lố bịch; nhưng bạn không thể có tính người. Việc bạn và một con hổ là một có thể là một lý do để dịu dàng với một con hổ. Hoặc nó có thể là một lý do để tàn ác như con hổ. Dạy con hổ bắt chước bạn là một cách, bắt chước con hổ là một cách ngắn gọn hơn. Nhưng trong cả hai trường hợp, sự tiến hóa đều không cho bạn biết làm thế nào để đối xử với một con hổ một cách hợp lý, tức là ngắm nghía những vằn của nó mà vẫn tránh được những móng vuốt của nó.
Nếu bạn muốn đối xử với một con hổ một cách hợp lý, bạn phải trở về vườn Ê-đen. Vì lời nhắc nhở cứng cỏi ấy cứ tiếp tục trở lại: chỉ có sự siêu nhiên mới có một cái nhìn tỉnh trí về Thiên Nhiên. Cốt lõi của mọi thuyết phiếm thần, thuyết tiến hóa, và tôn giáo vũ trụ hiện đại thật ra nằm trong mệnh đề này: rằng Thiên Nhiên là mẹ của chúng ta. Đáng tiếc thay, nếu bạn coi Thiên Nhiên là một người mẹ, bạn sẽ khám phá ra rằng bà ấy là một bà mẹ kế. Điểm chủ yếu của Cơ Đốc giáo là thế này: rằng Thiên Nhiên không phải là mẹ của chúng ta: Thiên Nhiên là chị em của chúng ta. Chúng ta có thể hãnh diện về vẻ đẹp của nàng, vì chúng ta có cùng một người cha; nhưng nàng chẳng có thẩm quyền gì trên chúng ta; chúng ta phải ngưỡng mộ, chứ không phải bắt chước. Điều này đem lại cho niềm vui đặc trưng Cơ Đốc trên trái đất này một nét nhẹ nhõm lạ lùng, gần như là sự bông đùa. Thiên Nhiên là một bà mẹ trang nghiêm đối với những kẻ thờ nữ thần Isis và nữ thần Cybele. Thiên Nhiên là một bà mẹ trang nghiêm đối với Wordsworth hay Emerson. Nhưng Thiên Nhiên không trang nghiêm đối với Francis thành Assisi hay George Herbert. Đối với Thánh Francis, Thiên Nhiên là một người chị em, thậm chí là một cô em gái: một cô em gái nhỏ đang nhảy múa, để vừa được cười đùa vừa được yêu thương.
Tuy nhiên, đây khó có thể là điểm chính của chúng ta lúc này; tôi thừa nhận nó chỉ để cho thấy chiếc chìa khóa ấy vừa khít với cả những cánh cửa nhỏ nhất một cách thường xuyên đến thế nào, và như thể tình cờ. Điểm chính của chúng ta ở đây là: nếu có một khuynh hướng cải thiện phi bản vị đơn thuần trong Thiên Nhiên, thì có lẽ nó phải là một khuynh hướng đơn giản hướng về một chiến thắng đơn giản nào đó. Người ta có thể hình dung rằng một khuynh hướng tự động nào đó trong sinh học có thể làm việc để cho chúng ta những cái mũi ngày càng dài hơn. Nhưng câu hỏi là, chúng ta có muốn có những cái mũi ngày càng dài hơn không? Tôi đoán là không; tôi tin rằng phần đông chúng ta đều muốn nói với cái mũi của mình: “Mầy đến đây, chớ không đi xa nữa; cái chóp kiêu ngạo của mầy phải dừng lại tại đây”: chúng ta đòi hỏi một cái mũi có chiều dài vừa đủ để bảo đảm một khuôn mặt thú vị. Nhưng chúng ta không thể hình dung một khuynh hướng sinh học đơn thuần hướng về việc tạo ra những khuôn mặt thú vị; bởi vì một khuôn mặt thú vị là một sự sắp đặt đặc thù của mắt, mũi và miệng, trong một mối tương quan hết sức phức tạp với nhau. Sự cân xứng không thể là một sự trôi dạt: nó hoặc là một sự tình cờ hoặc là một sự thiết kế. Lý tưởng về đạo đức của loài người và mối liên hệ của nó với những nhà nhân đạo chủ nghĩa và những kẻ chống nhân đạo chủ nghĩa cũng thế. Có thể hình dung được rằng chúng ta sẽ ngày càng không đụng tay vào sự vật: không đánh xe ngựa; không hái hoa. Rốt cuộc có thể chúng ta sẽ buộc phải không làm xáo động tâm trí của một người, ngay cả bằng lý lẽ; không làm xáo động giấc ngủ của chim chóc, ngay cả bằng một tiếng ho. Sự tôn vinh tột cùng dường như sẽ là hình ảnh một người ngồi im phăng phắc, không dám cựa quậy vì sợ làm phiền một con ruồi, cũng không dám ăn vì sợ làm khó chịu một con vi trùng. Có lẽ chúng ta có thể vô thức trôi dạt đến một sự hoàn tất thô thiển đến thế. Nhưng chúng ta có muốn một sự hoàn tất thô thiển đến thế không? Tương tự, chúng ta có thể vô thức tiến hóa theo đường hướng phát triển ngược lại, tức đường hướng của Nietzsche—siêu nhân nghiền nát siêu nhân trong một tòa tháp của những bạo chúa cho đến khi vũ trụ bị đập tan cho vui. Nhưng chúng ta có muốn vũ trụ bị đập tan cho vui không? Chẳng phải hết sức rõ ràng rằng điều chúng ta thật sự hy vọng là một sự điều phối và tỷ lệ đặc thù của hai điều này sao; một mức độ tiết chế và tôn trọng nhất định, một mức độ năng lực và làm chủ nhất định. Nếu cuộc đời chúng ta có bao giờ thật sự đẹp như một truyện cổ tích, thì chúng ta sẽ phải nhớ rằng toàn bộ vẻ đẹp của một truyện cổ tích nằm ở điều này: chàng hoàng tử có một sự kinh ngạc vừa vặn dừng lại ngay trước khi trở thành sợ hãi. Nếu chàng sợ gã khổng lồ, thì chàng tiêu đời; nhưng nếu chàng không kinh ngạc trước gã khổng lồ, thì truyện cổ tích cũng tiêu luôn. Toàn bộ điểm then chốt tùy thuộc vào việc chàng vừa đủ khiêm nhường để kinh ngạc, vừa đủ kiêu hãnh để thách thức. Vì thế, thái độ của chúng ta đối với gã khổng lồ là thế giới không được chỉ là một sự tế nhị ngày càng tăng hay một sự khinh miệt ngày càng tăng: nó phải là một tỷ lệ đặc thù giữa hai điều ấy—một tỷ lệ vừa đúng hoàn toàn. Chúng ta phải có trong mình đủ lòng tôn kính đối với mọi vật bên ngoài mình để khiến chúng ta rón rén bước trên cỏ. Chúng ta cũng phải có đủ sự khinh thường đối với mọi vật bên ngoài mình để khiến chúng ta, khi có dịp thích đáng, nhổ nước bọt vào các vì sao. Thế nhưng hai điều này (nếu chúng ta muốn tốt lành hay hạnh phúc) phải được kết hợp, không phải theo bất cứ cách kết hợp nào, mà theo một cách kết hợp đặc thù. Hạnh phúc trọn vẹn của loài người trên đất (nếu nó có bao giờ đến) sẽ không phải là một thứ bằng phẳng và đặc chắc, như sự thỏa mãn của loài vật. Nó sẽ là một thế cân bằng chính xác và đầy hiểm nguy; như thế cân bằng của một truyện phiêu lưu liều lĩnh. Con người phải có vừa đủ đức tin nơi chính mình để có những cuộc phiêu lưu, và vừa đủ sự ngờ vực chính mình để tận hưởng chúng.
Vậy thì đây là đòi hỏi thứ hai của chúng ta đối với lý tưởng tiến bộ. Thứ nhất, nó phải cố định; thứ hai, nó phải là một tổng hợp. Nó không được (nếu nó muốn làm thỏa lòng linh hồn chúng ta) chỉ là sự chiến thắng của một điều duy nhất nào đó nuốt chửng mọi điều khác, dù là tình yêu hay sự kiêu ngạo, sự bình an hay cuộc phiêu lưu; nó phải là một bức tranh rõ ràng được kết thành từ những yếu tố ấy theo tỉ lệ và tương quan tốt đẹp nhất của chúng. Lúc này tôi không bận tâm phủ nhận rằng một sự viên mãn tốt đẹp nào đó như thế có thể, bởi chính cấu trúc của vạn vật, đã được dành sẵn cho loài người. Tôi chỉ chỉ ra rằng nếu niềm hạnh phúc tổng hợp này được ấn định cho chúng ta, thì nó phải được ấn định bởi một tâm trí nào đó; vì chỉ một tâm trí mới có thể đặt định những tỉ lệ chính xác của một niềm hạnh phúc tổng hợp. Nếu sự hưởng phước của thế giới chỉ là một công trình của tự nhiên, thì nó hẳn phải đơn giản như sự đóng băng của thế giới, hay sự thiêu rụi của thế giới. Nhưng nếu sự hưởng phước của thế giới không phải là công trình của tự nhiên mà là một tác phẩm nghệ thuật, thì nó đòi hỏi một người nghệ sĩ. Và ở đây một lần nữa, sự suy ngẫm của tôi bị chẻ đôi bởi tiếng nói cổ xưa đã phán rằng: “Ta đã có thể nói cho ngươi tất cả những điều này từ lâu lắm rồi. Nếu có sự tiến bộ nào chắc chắn, thì đó chỉ có thể là thứ tiến bộ của Ta, sự tiến bộ hướng về một thành trọn vẹn gồm các nhân đức và các quyền thế, nơi sự công bình và sự bình an khéo tìm cách hôn nhau. Một sức mạnh vô ngã có thể đang dẫn ngươi đến một hoang mạc phẳng lì tuyệt đối hoặc một đỉnh núi cao vút tuyệt đối. Nhưng chỉ có một Đức Chúa Trời có thân vị mới có thể dẫn ngươi (nếu quả thật ngươi đang được dẫn dắt) đến một thành có những đường phố ngay thẳng và những tỉ lệ kiến trúc hài hòa, một thành trong đó mỗi người các ngươi có thể góp đúng phần màu sắc riêng của mình vào chiếc áo nhiều màu của Giô-sép.”
Như vậy, lại thêm hai lần nữa, Cơ Đốc giáo đã bước vào với đúng câu trả lời mà tôi cần. Tôi đã nói: “Lý tưởng phải cố định,” và Hội Thánh đã đáp: “Lý tưởng của Ta cố định theo đúng nghĩa đen, vì nó đã có trước mọi sự.” Tôi nói tiếp điều thứ hai: “Nó phải được kết hợp một cách nghệ thuật, như một bức tranh”; và Hội Thánh đáp: “Lý tưởng của Ta hoàn toàn là một bức tranh theo nghĩa đen, vì Ta biết ai đã vẽ nó.” Rồi tôi chuyển sang điều thứ ba, điều mà theo tôi thấy là cần thiết cho một Utopia hay một mục tiêu của sự tiến bộ. Và trong cả ba điều, đây là điều khó diễn đạt hơn vô cùng. Có lẽ có thể nói thế này: rằng chúng ta cần sự tỉnh thức ngay cả trong Utopia, kẻo chúng ta sa ngã khỏi Utopia như chúng ta đã sa ngã khỏi vườn Ê-đen.
Chúng ta đã nhận xét rằng một lý do được đưa ra để làm người cấp tiến là vì theo lẽ tự nhiên mọi sự có khuynh hướng trở nên tốt hơn. Nhưng lý do thật sự duy nhất để làm người cấp tiến là vì theo lẽ tự nhiên mọi sự có khuynh hướng trở nên tệ hơn. Sự hư hoại trong vạn vật không chỉ là lý lẽ tốt nhất để làm người cấp tiến; nó còn là lý lẽ duy nhất chống lại việc làm người bảo thủ. Lý thuyết bảo thủ hẳn sẽ thật sự bao quát và không thể bác bỏ nếu không có một sự thật này. Nhưng mọi chủ nghĩa bảo thủ đều dựa trên ý tưởng rằng nếu bạn để yên mọi thứ thì bạn để chúng y như cũ. Nhưng không phải vậy. Nếu bạn để yên một vật, bạn phó mặc nó cho một dòng thác đổi thay. Nếu bạn để yên một cây cột trắng, chẳng bao lâu nó sẽ thành một cây cột đen. Nếu bạn đặc biệt muốn nó trắng, bạn phải luôn luôn sơn lại nó; nghĩa là, bạn phải luôn luôn làm một cuộc cách mạng. Tóm lại, nếu bạn muốn cây cột trắng cũ, bạn phải có một cây cột trắng mới. Nhưng điều đúng ngay cả với những vật vô tri này lại đúng một cách hết sức đặc biệt và khủng khiếp với mọi sự thuộc về con người. Người công dân thật sự cần đến một sự cảnh giác gần như phi tự nhiên, vì tốc độ kinh hoàng mà các định chế của con người trở nên già cỗi. Trong những truyện lãng mạn và những bài báo nhất thời, người ta có thói quen nói về những con người đau khổ dưới các ách bạo quyền cũ. Nhưng trên thực tế, con người hầu như luôn luôn đau khổ dưới những ách bạo quyền mới; dưới những bạo quyền mà chỉ chừng hai mươi năm trước đó còn là những quyền tự do của công chúng. Vì thế nước Anh đã cuồng lên vì vui mừng trước nền quân chủ ái quốc của Nữ hoàng Elizabeth; rồi sau đó (gần như ngay lập tức) lại cuồng lên vì giận dữ trong cái bẫy bạo quyền của vua Charles Đệ Nhất. Cũng vậy, ở nước Pháp, nền quân chủ trở nên không thể chịu nổi, không phải ngay sau khi nó được dung thứ, mà ngay sau khi nó được tôn sùng. Con trai của vua Louis “Được Yêu Mến” chính là vua Louis “bị chém đầu”. Cũng theo cách ấy, ở nước Anh vào thế kỷ mười chín, nhà công nghiệp phái Cấp tiến (Radical) từng được tin cậy hoàn toàn như một vị hộ dân quan đơn thuần của nhân dân, cho đến khi bỗng nhiên chúng ta nghe tiếng kêu của người xã hội chủ nghĩa rằng ông ta là một bạo chúa ăn nuốt dân chúng như ăn bánh. Cũng vậy nữa, gần như cho đến giây phút cuối cùng, chúng ta vẫn tin cậy báo chí như những cơ quan của dư luận công chúng. Chỉ mới gần đây một số người trong chúng ta mới thấy (không phải từ từ, mà bằng một cái giật mình) rằng rõ ràng chúng chẳng phải thứ gì như thế. Do chính bản chất của sự việc, chúng là thú tiêu khiển của một vài người giàu. Chúng ta chẳng cần nổi loạn chống lại thời xưa; chúng ta phải nổi loạn chống lại cái mới. Chính những kẻ cai trị mới, nhà tư bản hay chủ bút, mới thật sự đang khống chế thế giới hiện đại. Chẳng có gì phải sợ rằng một ông vua hiện đại sẽ tìm cách chà đạp hiến pháp; nhiều khả năng hơn là ông ta sẽ phớt lờ hiến pháp và hành động sau lưng nó; ông ta sẽ chẳng lợi dụng quyền lực vương giả của mình; nhiều khả năng hơn là ông ta sẽ lợi dụng sự bất lực vương giả của mình, lợi dụng việc ông ta được miễn khỏi sự phê bình và sự công khai. Vì nhà vua là người sống kín đáo nhất trong thời đại chúng ta. Sẽ chẳng ai cần phải chiến đấu lần nữa chống lại đề nghị kiểm duyệt báo chí. Chúng ta không cần một sự kiểm duyệt báo chí. Chúng ta đã có một sự kiểm duyệt bởi báo chí.
Tốc độ đáng kinh ngạc mà các hệ thống được lòng dân biến thành áp bức chính là sự thật thứ ba mà chúng ta sẽ đòi lý thuyết tiến bộ hoàn hảo của mình phải tính đến. Nó phải luôn luôn đề phòng mọi đặc quyền bị lạm dụng, mọi quyền lợi đang vận hành trở thành một điều sai trái. Trong vấn đề này, tôi hoàn toàn đứng về phía các nhà cách mạng. Họ thật sự đúng khi luôn luôn nghi ngờ các định chế của con người; họ đúng khi chẳng nhờ cậy nơi các vua chúa, cũng chẳng nhờ cậy nơi bất cứ con loài người nào. Vị thủ lĩnh được chọn để làm bạn của nhân dân trở thành kẻ thù của nhân dân; tờ báo được lập ra để nói lên sự thật nay tồn tại để ngăn không cho sự thật được nói ra. Tôi xin nói, ở đây tôi cảm thấy rằng rốt cuộc tôi đã thật sự đứng về phía nhà cách mạng. Và rồi tôi lại nín thở một lần nữa: vì tôi nhớ ra rằng một lần nữa tôi lại đang đứng về phía những người chính thống.
Cơ Đốc giáo lại lên tiếng và phán: “Ta luôn khẳng định rằng con người tự nhiên là những kẻ dễ trượt ngã; rằng nhân đức của con người, tự bản chất của nó, có khuynh hướng hoen gỉ hoặc mục nát; Ta luôn nói rằng loài người, xét như loài người, sẽ đi sai đường, nhất là những con người hạnh phúc, nhất là những con người kiêu ngạo và thịnh vượng. Cuộc cách mạng đời đời này, sự nghi ngờ được duy trì suốt nhiều thế kỷ này, ngươi (vì là một người hiện đại mơ hồ) gọi là giáo lý về sự tiến bộ. Nếu ngươi là một triết gia, ngươi sẽ gọi nó, như Ta gọi, là giáo lý về tội nguyên tổ. Ngươi muốn gọi nó là cuộc tiến bước của vũ trụ bao nhiêu tùy ý; Ta gọi nó đúng tên của nó—sự Sa Ngã.”
Tôi đã nói về sự chính thống bước vào như một thanh gươm; ở đây tôi thú nhận rằng nó bước vào như một cây rìu chiến. Vì thật ra (khi tôi suy nghĩ kỹ) Cơ Đốc giáo là điều duy nhất còn lại có bất cứ quyền thật sự nào để chất vấn quyền lực của những kẻ được nuôi dưỡng tốt hay những kẻ có dòng dõi tốt. Tôi đã nghe đủ nhiều những người xã hội chủ nghĩa, hay ngay cả những người dân chủ, nói rằng các điều kiện vật chất của người nghèo tất yếu phải khiến họ sa đọa về trí tuệ và đạo đức. Tôi đã nghe các nhà khoa học (và vẫn còn những nhà khoa học không chống lại dân chủ) nói rằng nếu chúng ta cho người nghèo những điều kiện lành mạnh hơn thì thói hư và điều sai trái sẽ biến mất. Tôi đã lắng nghe họ với một sự chú tâm khủng khiếp, với một sự mê hoặc ghê rợn. Vì điều đó giống như nhìn một người hăng hái cưa đứt khỏi thân cây chính cành cây mà anh ta đang ngồi. Nếu những người dân chủ vui vẻ ấy có thể chứng minh được luận điểm của mình, họ sẽ giáng một đòn chí tử vào nền dân chủ. Nếu người nghèo bị sa đọa hoàn toàn như vậy, thì việc nâng họ lên có thể thực tế hoặc không. Nhưng việc tước quyền bầu cử của họ thì chắc chắn là rất thực tế. Nếu người có một phòng ngủ tồi tệ không thể bỏ một lá phiếu tốt, thì suy luận đầu tiên và nhanh nhất là người ấy sẽ chẳng được bỏ phiếu nào cả. Giai cấp cai trị có thể nói, không phải là vô lý: “Có thể chúng tôi sẽ mất một thời gian để cải tạo phòng ngủ của anh ta. Nhưng nếu anh ta là kẻ thô lỗ như các ông nói, thì anh ta sẽ chỉ mất rất ít thời gian để hủy hoại đất nước của chúng tôi. Vì vậy chúng tôi sẽ nghe theo gợi ý của các ông mà không cho anh ta cơ hội.” Tôi thấy buồn cười một cách khủng khiếp khi quan sát cách người xã hội chủ nghĩa nhiệt thành cần mẫn đặt nền móng cho mọi chế độ quý tộc, bằng cách thản nhiên dông dài về sự bất xứng hiển nhiên của người nghèo trong việc cai trị. Điều đó giống như nghe ai đó trong một buổi dạ tiệc xin lỗi vì bước vào mà không mặc lễ phục, rồi giải thích rằng gần đây anh ta vừa say xỉn, rằng anh ta có thói quen riêng là cởi quần áo ngoài đường, và hơn nữa, anh ta chỉ vừa mới thay bộ đồng phục tù. Người ta cảm thấy rằng bất cứ lúc nào chủ nhà cũng có thể nói rằng thật ra, nếu tệ đến thế, thì anh ta khỏi cần vào luôn. Cũng vậy khi người xã hội chủ nghĩa bình thường, với gương mặt rạng rỡ, chứng minh rằng người nghèo, sau những trải nghiệm tan nát của họ, không thể thật sự đáng tin cậy. Bất cứ lúc nào người giàu cũng có thể nói: “Được thôi, vậy thì chúng tôi sẽ không tin họ,” rồi đóng sầm cửa trước mặt anh ta. Dựa trên quan điểm của ông Blatchford về di truyền và môi trường, lý lẽ bênh vực chế độ quý tộc hoàn toàn áp đảo. Nếu nhà cửa sạch sẽ và không khí trong lành tạo nên những linh hồn trong sạch, thì sao không trao quyền lực (ít nhất là vào lúc này) cho những người chắc chắn đang có không khí trong lành? Nếu những điều kiện tốt hơn sẽ khiến người nghèo xứng đáng hơn để tự cai trị mình, thì sao những điều kiện tốt hơn lại không khiến người giàu ngay bây giờ đã xứng đáng hơn để cai trị họ? Theo lý lẽ môi trường thông thường, vấn đề khá hiển nhiên. Giai cấp sung túc hẳn chỉ là đội tiên phong của chúng ta trong Utopia.
Có câu trả lời nào cho mệnh đề rằng những người đã có những cơ hội tốt nhất có lẽ sẽ là những người dẫn đường tốt nhất của chúng ta không? Có câu trả lời nào cho lý lẽ rằng những người đã hít thở không khí trong lành thì tốt hơn nên quyết định thay cho những người đã hít thở không khí ô uế không? Theo chỗ tôi biết, chỉ có một câu trả lời, và câu trả lời ấy là Cơ Đốc giáo. Chỉ có Hội Thánh Cơ Đốc mới có thể đưa ra bất cứ sự phản đối hợp lý nào đối với một lòng tin tuyệt đối nơi người giàu. Vì ngay từ ban đầu Hội Thánh đã khẳng định rằng mối nguy không nằm trong môi trường của con người, mà nằm trong chính con người. Hơn nữa, Hội Thánh đã khẳng định rằng nếu chúng ta bàn đến một môi trường nguy hiểm, thì môi trường nguy hiểm nhất trong mọi môi trường chính là môi trường tiện nghi. Tôi biết rằng nền chế tạo tối tân nhất đã thật sự bận rộn tìm cách sản xuất ra một cây kim to khác thường. Tôi biết rằng các nhà sinh vật học mới nhất chủ yếu nóng lòng khám phá ra một con lạc đà thật nhỏ. Nhưng nếu chúng ta thu nhỏ con lạc đà đến mức nhỏ nhất, hay mở rộng lỗ kim đến mức lớn nhất—tóm lại, nếu chúng ta giả định rằng lời của Đấng Christ mang ý nghĩa tối thiểu nhất mà chúng có thể mang, thì lời Ngài, ở mức tối thiểu nhất, cũng phải có nghĩa là thế này—rằng người giàu không mấy có khả năng đáng tin cậy về mặt đạo đức. Cơ Đốc giáo, ngay cả khi đã bị pha loãng, vẫn đủ nóng để nấu cả xã hội hiện đại nát thành giẻ rách. Chỉ riêng mức tối thiểu của Hội Thánh thôi cũng đã là một tối hậu thư chết người cho thế gian. Vì toàn bộ thế giới hiện đại được đặt nền tuyệt đối trên giả định, không phải rằng người giàu là cần thiết (điều có thể biện hộ được), mà rằng người giàu là đáng tin cậy, điều mà (đối với một Cơ Đốc nhân) không thể biện hộ được. Trong mọi cuộc tranh luận về báo chí, công ty, giới quý tộc hay chính trị đảng phái, bạn sẽ nghe mãi không dứt cái lý lẽ này: rằng người giàu thì không thể bị mua chuộc. Dĩ nhiên, sự thật là người giàu đã bị mua chuộc; ông ta đã bị mua chuộc rồi. Đó là lý do ông ta là một người giàu. Toàn bộ lý lẽ của Cơ Đốc giáo là: một người lệ thuộc vào những xa hoa của đời này là một người hư hoại, hư hoại về thuộc linh, hư hoại về chính trị, hư hoại về tài chính. Có một điều mà Đấng Christ và mọi thánh nhân Cơ Đốc đã nói với một kiểu đơn điệu gần như dữ dằn. Các vị ấy chỉ nói đơn giản rằng giàu có là ở trong mối hiểm nguy đặc biệt của sự đắm chìm về đạo đức. Không thể chứng minh rằng giết người giàu như những kẻ vi phạm công lý có thể xác định được là trái với tinh thần Cơ Đốc. Không thể chứng minh rằng tôn người giàu lên làm những kẻ cai trị thuận tiện của xã hội là trái với tinh thần Cơ Đốc. Không chắc là trái với tinh thần Cơ Đốc khi nổi loạn chống lại người giàu hay khi phục tùng người giàu. Nhưng hoàn toàn chắc chắn là trái với tinh thần Cơ Đốc khi tin cậy người giàu, khi coi người giàu là an toàn về đạo đức hơn người nghèo. Một Cơ Đốc nhân có thể nói một cách nhất quán: “Tôi tôn trọng địa vị của người ấy, dù ông ta nhận hối lộ.” Nhưng một Cơ Đốc nhân không thể nói, như mọi người hiện đại đang nói trong bữa trưa và bữa sáng, rằng “một người ở địa vị ấy sẽ không nhận hối lộ.” Vì một phần của tín lý Cơ Đốc là bất cứ người nào ở bất cứ địa vị nào cũng có thể nhận hối lộ. Đó là một phần của tín lý Cơ Đốc; và do một sự trùng hợp kỳ lạ, nó cũng tình cờ là một phần của lịch sử loài người hiển nhiên. Khi người ta nói rằng một người “ở vị trí ấy” sẽ không thể bị mua chuộc, thì chẳng cần phải đem Cơ Đốc giáo vào cuộc tranh luận. Huân tước Bacon có phải là một gã đánh giày không? Công tước Marlborough có phải là một kẻ quét đường không? Trong Utopia tốt đẹp nhất, tôi phải sẵn sàng đón nhận sự sa ngã về đạo đức của bất cứ người nào ở bất cứ vị trí nào vào bất cứ lúc nào; nhất là sự sa ngã của chính tôi khỏi vị trí của tôi vào lúc này.
Biết bao bài báo mơ hồ và ủy mị đã được tuôn ra với ý cho rằng Cơ Đốc giáo gần gũi với dân chủ, và phần lớn trong số đó khó mà đủ mạnh hay đủ rõ để bác bỏ sự thật rằng hai điều ấy thường xuyên cãi vã với nhau. Nền tảng thật sự mà trên đó Cơ Đốc giáo và dân chủ là một thì sâu xa hơn nhiều. Ý tưởng duy nhất đặc biệt và đặc thù trái với tinh thần Cơ Đốc là ý tưởng của Carlyle—ý tưởng rằng người nào cảm thấy mình có thể cai trị thì người ấy nên cai trị. Bất kể điều gì khác là Cơ Đốc, thì điều này chắc chắn là ngoại giáo. Nếu đức tin của chúng ta có lời bình nào về việc cai trị, thì lời bình ấy hẳn phải là thế này—rằng người nên cai trị là người không nghĩ rằng mình có thể cai trị. Người anh hùng của Carlyle có thể nói: “Ta sẽ làm vua”; nhưng thánh nhân Cơ Đốc phải nói: “Nolo episcopari” (Tôi không muốn làm giám mục). Nếu nghịch lý vĩ đại của Cơ Đốc giáo có ý nghĩa gì, thì nó có nghĩa là thế này—rằng chúng ta phải cầm lấy vương miện trong tay, và đi lùng sục khắp những nơi khô cằn và những xó tối tăm của trái đất cho đến khi chúng ta tìm được một người duy nhất cảm thấy mình không xứng đáng đội nó. Carlyle hoàn toàn sai; chúng ta không phải đội vương miện cho con người phi thường biết rằng mình có thể cai trị. Đúng hơn, chúng ta phải đội vương miện cho con người phi thường hơn nhiều, là người biết rằng mình không thể.
Đây chính là một trong hai ba lý lẽ bênh vực thiết yếu cho một nền dân chủ đang vận hành. Bộ máy bầu cử đơn thuần không phải là dân chủ, dù hiện nay không dễ gì thực hiện được một phương pháp dân chủ nào đơn giản hơn. Nhưng ngay cả bộ máy bầu cử cũng mang tính Cơ Đốc sâu sắc theo nghĩa thực tiễn này—rằng nó là một nỗ lực nhằm tìm ra ý kiến của những người quá khiêm tốn để tự đưa ra ý kiến ấy. Đó là một cuộc phiêu lưu huyền nhiệm; đó là đặc biệt tin cậy những người không tin cậy chính mình. Điều bí ẩn ấy hoàn toàn chỉ riêng thế giới Cơ Đốc mới có. Sự từ bỏ bản thân của người theo Phật giáo chẳng có gì thật sự khiêm nhường; người Ấn hiền hòa thì hiền hòa, nhưng không nhu mì. Nhưng có một điều gì đó mang tính Cơ Đốc về mặt tâm lý trong ý tưởng tìm kiếm ý kiến của những người vô danh thay vì đi theo con đường hiển nhiên là chấp nhận ý kiến của những người nổi bật. Nói rằng việc bỏ phiếu đặc biệt mang tính Cơ Đốc có thể nghe hơi lạ lùng. Nói rằng việc vận động bầu cử mang tính Cơ Đốc có thể nghe hoàn toàn điên rồ. Nhưng xét theo ý tưởng nguyên thủy của nó, vận động bầu cử rất Cơ Đốc. Đó là khích lệ người khiêm nhường; đó là nói với người khiêm tốn rằng: “Hỡi bạn, xin ngồi lên cao hơn.” Hoặc nếu có một khiếm khuyết nhỏ nào đó trong việc vận động bầu cử, tức là trong lòng sùng kính hoàn hảo và tròn trịa của nó, thì đó chỉ là vì có lẽ nó quên khích lệ sự khiêm tốn của chính người đi vận động.
Chế độ quý tộc không phải là một định chế: chế độ quý tộc là một tội; thường là một tội rất nhẹ, đáng được tha. Nó chỉ là sự trôi dạt hay trượt dần của con người vào một kiểu phô trương tự nhiên và sự tán tụng kẻ quyền thế, là điều dễ dàng và hiển nhiên nhất trên đời.
Đây là một trong trăm câu trả lời cho sự lệch lạc nhất thời của thứ “sức mạnh” hiện đại: rằng những tác nhân mau lẹ nhất và táo bạo nhất cũng là những tác nhân mong manh nhất, hay nhạy cảm nhất. Những vật nhanh nhất là những vật mềm mại nhất. Con chim năng động, vì con chim mềm mại. Hòn đá bất lực, vì hòn đá cứng. Tự bản chất, hòn đá phải rơi xuống, vì sự cứng rắn là sự yếu đuối. Tự bản chất, con chim có thể bay lên, vì sự mong manh là sức mạnh. Trong sức mạnh trọn vẹn có một thứ phù phiếm, một sự nhẹ bổng có thể tự giữ mình lơ lửng trong không trung. Các nhà nghiên cứu hiện đại về lịch sử các phép lạ đã nghiêm trang thừa nhận rằng một nét đặc trưng của các thánh nhân vĩ đại là năng lực “bay bổng” (levitation) của họ. Họ có thể đi xa hơn nữa; một nét đặc trưng của các thánh nhân vĩ đại là năng lực nhẹ nhõm (levity) của họ. Các thiên sứ có thể bay vì các thiên sứ có thể xem nhẹ chính mình. Đây luôn là bản năng của thế giới Cơ Đốc, và đặc biệt là bản năng của nghệ thuật Cơ Đốc. Hãy nhớ lại cách Fra Angelico vẽ tất cả các thiên sứ của ông, không chỉ như những con chim, mà gần như những con bướm. Hãy nhớ lại nghệ thuật Trung Cổ nghiêm túc nhất đã đầy những tấm xiêm áo nhẹ tênh phấp phới, đầy những bàn chân nhanh nhẹn nhảy nhót ra sao. Đó là điều duy nhất mà phái Tiền Raphael hiện đại không thể bắt chước nơi những người Tiền Raphael thật sự. Burne-Jones không bao giờ tìm lại được sự nhẹ nhõm sâu xa của thời Trung Cổ. Trong những bức tranh Cơ Đốc xưa, bầu trời trên mỗi nhân vật giống như một chiếc dù màu xanh hay màu vàng. Mỗi nhân vật dường như sẵn sàng bay vút lên và lượn lờ trên các tầng trời. Tấm áo choàng rách tả tơi của người ăn mày sẽ nâng người ấy lên như những chiếc lông vũ tỏa tia của các thiên sứ. Nhưng các vua trong bộ vàng nặng trĩu và những kẻ kiêu ngạo trong áo choàng đỏ tía, tự bản chất, đều sẽ chìm xuống, vì sự kiêu ngạo không thể vươn lên đến sự nhẹ nhõm hay sự bay bổng. Sự kiêu ngạo là sức kéo xuống của mọi vật vào một vẻ trang nghiêm dễ dãi. Người ta “lún dần” vào một kiểu nghiêm trọng ích kỷ; nhưng người ta phải vươn lên mới đạt đến sự quên mình vui tươi. Một người “rơi” vào cơn trầm tư u ám; người ấy vươn tay lên với tới bầu trời xanh. Sự nghiêm trọng không phải là một nhân đức. Nói rằng sự nghiêm trọng là một thói xấu thì sẽ là một dị giáo, nhưng là một dị giáo hợp lý hơn nhiều. Nó thật ra là một khuynh hướng tự nhiên, hay một sự trượt dốc tự nhiên, vào việc coi bản thân mình quá nặng nề, vì đó là điều dễ làm nhất. Viết một bài xã luận hay cho tờ Times thì dễ hơn nhiều so với viết một câu chuyện cười hay cho tờ Punch. Vì vẻ trang nghiêm tự nhiên tuôn ra từ con người; còn tiếng cười là một cú nhảy vọt. Nặng nề thì dễ: nhẹ nhàng mới khó. Sa-tan đã sa ngã vì sức hút của trọng lực.
Vậy, vinh dự đặc biệt của châu Âu kể từ khi trở thành Cơ Đốc là: dù châu Âu đã có chế độ quý tộc, nhưng sâu tận đáy lòng, châu Âu luôn coi chế độ quý tộc là một sự yếu đuối—thường là một sự yếu đuối cần phải được châm chước. Nếu ai muốn hiểu rõ điểm này, hãy để người ấy bước ra ngoài Cơ Đốc giáo, vào một bầu không khí triết học nào khác. Chẳng hạn, hãy để người ấy so sánh các giai cấp của châu Âu với các đẳng cấp của Ấn Độ. Ở đó chế độ quý tộc đáng sợ hơn nhiều, vì nó mang tính trí thức hơn nhiều. Người ta nghiêm túc cảm nhận rằng thang bậc các giai cấp là một thang bậc các giá trị thuộc linh; rằng người thợ làm bánh tốt hơn người hàng thịt theo một ý nghĩa vô hình và thiêng liêng. Nhưng chưa từng có thứ Cơ Đốc giáo nào, kể cả thứ dốt nát nhất hay lệch lạc nhất, từng gợi ý rằng một vị nam tước tốt hơn một người hàng thịt theo ý nghĩa thiêng liêng ấy. Chưa từng có thứ Cơ Đốc giáo nào, dù dốt nát hay quá khích đến đâu, từng gợi ý rằng một vị công tước sẽ không bị đày đọa. Trong xã hội ngoại giáo có lẽ đã có (tôi không biết) một sự phân chia nghiêm trọng nào đó như thế giữa người tự do và người nô lệ. Nhưng trong xã hội Cơ Đốc, chúng ta luôn coi người quý phái là một kiểu trò đùa, dù tôi thừa nhận rằng trong một số cuộc thập tự chinh và công đồng lớn, người ấy đã giành được quyền được gọi là một trò đùa tai quái (practical joke). Nhưng chúng ta ở châu Âu chưa bao giờ thật sự, và tận gốc rễ linh hồn mình, coi chế độ quý tộc là nghiêm túc. Chỉ thỉnh thoảng một người ngoại quốc không phải châu Âu (như Tiến sĩ Oscar Levy, người theo Nietzsche duy nhất thông minh) mới có thể xoay xở được, dù chỉ trong chốc lát, để coi chế độ quý tộc là nghiêm túc. Có thể đó chỉ là một thiên kiến ái quốc, dù tôi không nghĩ vậy, nhưng tôi thấy dường như giới quý tộc nước Anh không chỉ là kiểu mẫu, mà còn là vương miện và đóa hoa của mọi chế độ quý tộc có thật; nó có tất cả những nhân đức của chế độ đầu sỏ cũng như tất cả những khiếm khuyết. Nó xuề xòa, nó tử tế, nó can đảm trong những việc hiển nhiên; nhưng nó có một ưu điểm lớn vượt trên cả những điều ấy. Ưu điểm lớn và rất hiển nhiên của giới quý tộc nước Anh là chẳng ai có thể nào coi nó là nghiêm túc.
Tóm lại, như thường lệ, tôi đã chậm rãi đánh vần ra nhu cầu về một luật pháp bình đẳng trong Utopia; và, như thường lệ, tôi thấy rằng Cơ Đốc giáo đã có mặt ở đó trước tôi. Toàn bộ lịch sử Utopia của tôi đều mang cùng một nỗi buồn khôi hài ấy. Tôi luôn hối hả lao ra khỏi phòng làm việc kiến trúc của mình với những bản vẽ cho một ngọn tháp mới, chỉ để thấy nó đã sừng sững ở trên cao kia dưới ánh mặt trời, sáng chói, và đã một ngàn năm tuổi. Đối với tôi, theo nghĩa cổ xưa và phần nào theo nghĩa hiện đại, Đức Chúa Trời đã nhậm lời cầu nguyện: “Lạy Chúa, xin đi trước chúng con (Prevent us, O Lord) trong mọi việc chúng con làm.” Nói không chút tự phụ, tôi thật sự nghĩ đã có một lúc tôi có thể tự mình nghĩ ra lời thề hôn nhân (như một định chế); nhưng tôi khám phá ra, với một tiếng thở dài, rằng nó đã được nghĩ ra từ trước rồi. Nhưng vì sẽ quá dài dòng nếu phải chỉ ra, từng sự kiện một và từng tấc một, rằng quan niệm riêng của tôi về Utopia chỉ được đáp ứng trong Giê-ru-sa-lem Mới như thế nào, tôi sẽ lấy một trường hợp này, vấn đề hôn nhân, làm dấu chỉ cho xu hướng hội tụ, tôi có thể nói là cú va chạm hội tụ, của tất cả những điều còn lại.
Khi những người chống đối chủ nghĩa xã hội thông thường nói về những điều bất khả và những sự thay đổi trong bản tính con người, họ luôn bỏ sót một sự phân biệt quan trọng. Trong những quan niệm lý tưởng hiện đại về xã hội, có một số ước muốn có lẽ không thể đạt được: nhưng có một số ước muốn không đáng mong muốn. Việc mọi người được sống trong những ngôi nhà đẹp như nhau là một giấc mơ có thể đạt được hoặc không. Nhưng việc mọi người phải sống trong cùng một ngôi nhà đẹp thì hoàn toàn không phải là một giấc mơ; đó là một cơn ác mộng. Việc một người đàn ông yêu thương mọi bà lão là một lý tưởng có thể không đạt được. Nhưng việc một người đàn ông nhìn mọi bà lão đúng y như cách anh ta nhìn mẹ mình thì không chỉ là một lý tưởng không thể đạt được, mà còn là một lý tưởng không nên đạt được. Tôi không biết bạn đọc có đồng ý với tôi về những ví dụ này không; nhưng tôi sẽ thêm ví dụ luôn tác động đến tôi nhiều nhất. Tôi không bao giờ có thể hình dung hay chịu đựng nổi bất cứ Utopia nào không để lại cho tôi sự tự do mà tôi quý trọng nhất, sự tự do tự ràng buộc chính mình. Tình trạng vô chính phủ hoàn toàn không chỉ khiến người ta không thể có bất cứ kỷ luật hay sự chung thủy nào; nó còn khiến người ta không thể có bất cứ niềm vui thú nào. Lấy một ví dụ hiển nhiên, việc đánh cược sẽ chẳng đáng làm nếu một vụ cược không có tính ràng buộc. Việc hủy bỏ mọi khế ước không chỉ làm hỏng đạo đức mà còn làm hỏng cả trò chơi. Vậy, đánh cược và những trò chơi như thế chỉ là những hình dạng còi cọc và méo mó của bản năng nguyên thủy của con người hướng về cuộc phiêu lưu và sự lãng mạn, điều đã được nói đến nhiều trong những trang sách này. Và những hiểm nguy, phần thưởng, hình phạt và sự thành tựu của một cuộc phiêu lưu phải là thật, nếu không cuộc phiêu lưu chỉ là một cơn ác mộng chập chờn và vô tâm. Nếu tôi đánh cược, tôi phải bị buộc trả tiền, nếu không thì chẳng có chất thơ nào trong việc đánh cược. Nếu tôi thách đấu, tôi phải bị buộc chiến đấu, nếu không thì chẳng có chất thơ nào trong việc thách đấu. Nếu tôi thề sẽ chung thủy, tôi phải bị nguyền rủa khi tôi bất trung, nếu không thì chẳng có niềm vui thú nào trong việc thề nguyện. Bạn thậm chí không thể làm nên một truyện cổ tích từ những trải nghiệm của một người mà khi bị cá voi nuốt, lại có thể thấy mình ở trên đỉnh tháp Eiffel, hay khi bị biến thành con ếch, lại có thể bắt đầu cư xử như một con hồng hạc. Ngay cả vì mục đích của truyện phiêu lưu hoang đường nhất, các kết quả phải là thật; các kết quả phải là không thể đảo ngược. Hôn nhân Cơ Đốc là ví dụ vĩ đại về một kết quả thật và không thể đảo ngược; và đó là lý do nó là đề tài chính yếu và trung tâm của mọi văn chương lãng mạn của chúng ta. Và đây là ví dụ cuối cùng của tôi về những điều tôi sẽ đòi hỏi, và đòi hỏi một cách khẩn thiết, nơi bất cứ thiên đường xã hội nào; tôi sẽ đòi được giữ đúng giao kèo của mình, đòi cho những lời thề và những cam kết của tôi được coi trọng; tôi sẽ đòi Utopia trả thù cho danh dự của tôi trên chính tôi.
Tất cả những người bạn Utopia hiện đại của tôi nhìn nhau khá ngờ vực, vì niềm hy vọng tối hậu của họ là sự tháo bỏ mọi mối ràng buộc riêng biệt. Nhưng một lần nữa tôi dường như nghe thấy, như một thứ tiếng vọng, một câu trả lời từ bên kia thế giới. “Ngươi sẽ có những bổn phận thật, và vì thế có những cuộc phiêu lưu thật, khi ngươi đến được Utopia của Ta. Nhưng bổn phận khó nhất và cuộc phiêu lưu dốc đứng nhất là đi đến được đó.”