Chính Thống
Những Nghịch Lý Của Cơ Đốc Giáo

Chương 7 · 1 giờ 2 phút đọc · 1 giờ 20 phút nghe

Những Nghịch Lý Của Cơ Đốc Giáo

Điều thật sự rắc rối với thế giới này của chúng ta không phải là nó là một thế giới phi lý, thậm chí cũng chẳng phải là nó là một thế giới hợp lý. Loại rắc rối thường gặp nhất là nó gần như hợp lý, nhưng không hẳn. Cuộc sống không phải là một điều phi lô-gíc; thế nhưng nó là một cái bẫy cho các nhà lô-gíc học. Nó trông có vẻ toán học và đều đặn hơn thực tế một chút; sự chính xác của nó thì hiển nhiên, nhưng sự thiếu chính xác của nó thì ẩn giấu; sự hoang dại của nó nằm rình chờ. Tôi xin đưa ra một ví dụ thô thiển cho điều tôi muốn nói. Giả sử có một sinh vật giỏi toán nào đó từ mặt trăng xuống tính toán thân thể con người; nó sẽ thấy ngay rằng điều cốt yếu về thân thể ấy là nó có đôi. Một người là hai người, người bên phải giống hệt người bên trái. Sau khi ghi nhận rằng có một cánh tay bên phải và một cánh tay bên trái, một cái chân bên phải và một cái chân bên trái, nó có thể đi xa hơn và vẫn thấy ở mỗi bên cùng một số ngón tay, cùng một số ngón chân, hai mắt sinh đôi, hai tai sinh đôi, hai lỗ mũi sinh đôi, và thậm chí hai bán cầu não sinh đôi. Cuối cùng nó sẽ coi đó là một định luật; và rồi, khi tìm thấy một quả tim ở một bên, nó sẽ suy ra rằng có một quả tim nữa ở bên kia. Và chính lúc đó, khi nó cảm thấy mình đúng nhất, thì nó lại sai.

Chính sự lệch khỏi độ chính xác một cách lặng lẽ chỉ chừng một phân ấy là yếu tố kỳ quái trong mọi sự. Nó dường như là một kiểu phản bội ngầm trong vũ trụ. Một quả táo hay một quả cam đủ tròn để được gọi là tròn, nhưng rốt cuộc lại không tròn. Chính trái đất cũng có hình dạng như một quả cam để dụ một nhà thiên văn chất phác nào đó gọi nó là một quả cầu. Người ta gọi phiến cỏ là “lưỡi” (blade) theo lưỡi gươm, vì nó nhọn ở đầu; nhưng nó đâu có nhọn. Khắp nơi trong vạn vật đều có yếu tố lặng lẽ và không thể tính trước này. Nó thoát khỏi các nhà duy lý, nhưng nó không bao giờ thoát cho đến phút chót. Từ đường cong vĩ đại của trái đất chúng ta, người ta có thể dễ dàng suy ra rằng từng phân của nó đều cong như vậy. Có vẻ hợp lý rằng vì một người có não ở cả hai bên, thì người ấy cũng phải có tim ở cả hai bên. Thế nhưng các nhà khoa học vẫn còn đang tổ chức những cuộc thám hiểm đi tìm Bắc Cực, vì họ quá ưa những vùng đất bằng phẳng. Các nhà khoa học cũng vẫn còn đang tổ chức những cuộc thám hiểm đi tìm trái tim của con người; và khi cố tìm nó, họ thường đứng nhầm phía, chạm vào mặt trái của người ấy (get on the wrong side of him).

Vậy thì, sự thấu suốt hay sự soi dẫn thật sự được thử nghiệm tốt nhất bằng việc nó có đoán ra những dị dạng hay những điều bất ngờ ẩn giấu này hay không. Nếu nhà toán học của chúng ta từ mặt trăng thấy hai cánh tay và hai cái tai, nó có thể suy ra hai xương bả vai và hai nửa bộ não. Nhưng nếu nó đoán được rằng trái tim của con người nằm đúng chỗ (in the right place), thì tôi sẽ gọi nó là một cái gì đó hơn cả một nhà toán học. Đây chính là lời khẳng định mà từ đó đến nay tôi đã đi đến chỗ đề xuất cho Cơ Đốc giáo. Không chỉ rằng nó suy ra những chân lý hợp lô-gíc, mà rằng khi nó đột nhiên trở nên phi lô-gíc, thì có thể nói là nó đã tìm ra một chân lý phi lô-gíc. Nó không chỉ đi đúng về mọi sự, mà nó còn đi sai (nếu được phép nói vậy) đúng ngay chỗ mà mọi sự đi sai. Kế hoạch của nó khớp với những điều bất thường bí ẩn, và chờ đợi điều không ai chờ đợi. Nó đơn sơ về chân lý đơn sơ; nhưng nó cứng cỏi về chân lý tinh tế. Nó sẽ thừa nhận rằng một người có hai bàn tay, nhưng nó sẽ không thừa nhận (dù tất cả phái Duy Tân có than khóc với nó) cái suy luận hiển nhiên rằng người ấy có hai trái tim. Mục đích duy nhất của tôi trong chương này là chỉ ra điều đó; là cho thấy rằng bất cứ khi nào chúng ta cảm thấy có điều gì kỳ lạ trong thần học Cơ Đốc, chúng ta thường sẽ thấy rằng có điều gì kỳ lạ trong chân lý.

Tôi đã nhắc đến một câu nói vô nghĩa đại ý rằng tín điều này tín điều nọ không thể được tin trong thời đại chúng ta. Dĩ nhiên, bất cứ điều gì cũng có thể được tin trong bất cứ thời đại nào. Nhưng, kỳ lạ thay, thật sự có một nghĩa mà theo đó một tín điều, nếu đã được tin, có thể được tin vững chắc hơn trong một xã hội phức tạp so với trong một xã hội đơn giản. Nếu một người thấy Cơ Đốc giáo là thật ở Birmingham, thì người ấy thật ra có những lý do rõ ràng hơn để tin so với khi người ấy thấy nó là thật ở vương quốc Mercia. Vì sự trùng hợp càng có vẻ phức tạp, thì nó càng khó có thể là một sự trùng hợp. Nếu những bông tuyết rơi xuống theo hình, chẳng hạn, trái tim của xứ Midlothian, thì đó có thể là một sự tình cờ. Nhưng nếu những bông tuyết rơi xuống theo đúng hình mê cung Hampton Court, thì tôi nghĩ người ta có thể gọi đó là một phép lạ. Chính như về một phép lạ như thế mà từ đó đến nay tôi đã đi đến chỗ cảm nhận về triết lý của Cơ Đốc giáo. Sự phức tạp của thế giới hiện đại chúng ta chứng minh chân lý của tín điều này một cách trọn vẹn hơn bất kỳ vấn đề đơn giản nào của các thời đại đức tin. Chính tại Notting Hill và Battersea mà tôi bắt đầu thấy rằng Cơ Đốc giáo là thật. Đây là lý do vì sao đức tin có sự tỉ mỉ về giáo lý và chi tiết ấy, điều vốn làm phiền lòng biết bao những người ngưỡng mộ Cơ Đốc giáo mà không tin vào nó. Một khi người ta đã tin vào một tín điều, người ta tự hào về sự phức tạp của nó, như các nhà khoa học tự hào về sự phức tạp của khoa học. Điều đó cho thấy nó giàu những khám phá biết bao. Nếu nó đúng, thì nói rằng nó đúng một cách tỉ mỉ là một lời khen. Một cây gậy có thể vừa một cái lỗ hay một hòn đá có thể vừa một cái hốc do tình cờ. Nhưng chìa khóa và ổ khóa đều phức tạp. Và nếu một chiếc chìa khóa vừa một ổ khóa, bạn biết đó là chiếc chìa khóa đúng.

Nhưng chính sự chính xác chằng chịt ấy của sự việc khiến tôi rất khó làm điều tôi giờ đây phải làm, là mô tả sự tích lũy chân lý này. Một người rất khó bênh vực điều gì mà mình hoàn toàn tin chắc. Điều đó tương đối dễ khi người ấy chỉ tin chắc một phần. Người ấy tin chắc một phần vì đã tìm thấy bằng chứng này hay bằng chứng nọ cho điều ấy, và có thể trình bày nó. Nhưng một người không thật sự tin chắc một lý thuyết triết học khi thấy rằng có một điều gì đó chứng minh nó. Người ấy chỉ thật sự tin chắc khi thấy rằng mọi điều đều chứng minh nó. Và người ấy càng tìm thấy nhiều lý do hội tụ chỉ về niềm xác tín này, thì càng bối rối nếu bất chợt bị yêu cầu tóm tắt chúng. Thế nên, nếu người ta hỏi một người thông minh bình thường, ngay lúc bất chợt, “Tại sao anh thích văn minh hơn man rợ?” thì người ấy sẽ ngơ ngác nhìn quanh hết vật này đến vật khác, và chỉ có thể trả lời một cách mơ hồ, “Thì, có cái tủ sách kia… và than trong thùng than… và đàn dương cầm… và cảnh sát.” Toàn bộ lý lẽ bênh vực văn minh là ở chỗ lý lẽ bênh vực nó thì phức tạp. Nó đã làm được biết bao nhiêu điều. Nhưng chính sự đa dạng của bằng chứng, điều lẽ ra phải khiến câu trả lời trở nên áp đảo, lại khiến câu trả lời trở nên bất khả.

Vì vậy, nơi mọi niềm xác tín trọn vẹn đều có một kiểu bất lực khổng lồ. Niềm tin lớn đến nỗi phải mất một thời gian dài mới đưa được nó vào hành động. Và sự do dự này, kỳ lạ thay, chủ yếu nảy sinh từ chỗ người ta chẳng bận tâm nên bắt đầu từ đâu. Mọi con đường đều dẫn đến Rô-ma; đó là một lý do khiến nhiều người chẳng bao giờ đến được đó. Trong trường hợp bênh vực niềm xác tín Cơ Đốc này, tôi thú nhận rằng bắt đầu lập luận bằng điều này hay điều khác đối với tôi cũng như nhau; tôi có thể bắt đầu bằng một củ cải hay một chiếc xe ngựa thuê có đồng hồ tính tiền. Nhưng nếu tôi muốn cẩn thận chút nào trong việc làm cho ý mình được rõ ràng, thì tôi nghĩ sẽ khôn ngoan hơn nếu tiếp tục những lập luận đang dở của chương trước, vốn nhằm nêu lên sự trùng hợp huyền nhiệm đầu tiên trong số này, hay đúng hơn là sự xác nhận huyền nhiệm đầu tiên. Tất cả những gì tôi nghe được về thần học Cơ Đốc cho đến lúc ấy đều đã khiến tôi xa lánh nó. Tôi là một người ngoại giáo lúc mười hai tuổi, và là một người bất khả tri hoàn toàn khi mười sáu tuổi; và tôi không thể hiểu nổi có ai qua tuổi mười bảy mà chưa từng tự hỏi mình một câu hỏi đơn giản như thế. Quả thật tôi vẫn giữ một lòng tôn kính mơ hồ đối với một thần linh của vũ trụ và một mối quan tâm lịch sử lớn lao đối với Đấng Sáng Lập Cơ Đốc giáo. Nhưng chắc chắn tôi coi Ngài là một con người; dù có lẽ tôi nghĩ rằng, ngay cả ở điểm đó, Ngài vẫn hơn một số nhà phê bình hiện đại của Ngài. Tôi đọc văn chương khoa học và hoài nghi của thời mình—ít ra là tất cả những gì tôi tìm thấy được viết bằng tiếng Anh và nằm la liệt quanh đó; và tôi chẳng đọc gì khác; ý tôi là tôi chẳng đọc gì khác thuộc bất kỳ khuynh hướng triết học nào khác. Những cuốn truyện ba xu giật gân mà tôi cũng đọc thật ra thuộc về một truyền thống Cơ Đốc lành mạnh và anh hùng; nhưng lúc ấy tôi không biết điều đó. Tôi chưa bao giờ đọc một dòng biện giáo Cơ Đốc nào. Bây giờ tôi cũng đọc chúng càng ít càng tốt. Chính Huxley, Herbert Spencer và Bradlaugh đã đưa tôi trở lại với thần học chính thống. Họ đã gieo vào tâm trí tôi những mối hoài nghi cuồng dại đầu tiên về chính sự hoài nghi. Các bà chúng ta ngày xưa hoàn toàn đúng khi nói rằng Tom Paine và những người tự do tư tưởng làm rối loạn tâm trí. Quả đúng vậy. Họ đã làm rối loạn tâm trí tôi một cách khủng khiếp. Nhà duy lý khiến tôi tự hỏi liệu lý trí có ích lợi gì chăng; và khi đọc xong Herbert Spencer, tôi đã đi xa đến mức ngờ vực (lần đầu tiên) liệu sự tiến hóa có từng xảy ra hay không. Khi tôi đặt xuống bài diễn thuyết vô thần cuối cùng của Đại tá Ingersoll, một ý nghĩ khủng khiếp lóe lên trong tâm trí tôi: “Thiếu chút nữa ngươi khuyên ta trở nên tín đồ Đấng Christ.” Tôi đang ở trong tình trạng tuyệt vọng.

Hiệu quả kỳ lạ này của các nhà bất khả tri lớn, trong việc khơi dậy những mối hoài nghi sâu xa hơn chính hoài nghi của họ, có thể được minh họa bằng nhiều cách. Tôi chỉ lấy một. Khi tôi đọc đi đọc lại mọi bản tường thuật không Cơ Đốc hay chống Cơ Đốc về đức tin, từ Huxley đến Bradlaugh, một ấn tượng chậm rãi và đáng sợ dần dần nhưng rõ nét lớn lên trong tâm trí tôi—ấn tượng rằng Cơ Đốc giáo hẳn phải là một điều hết sức phi thường. Vì không những (theo tôi hiểu) Cơ Đốc giáo có những thói xấu rực lửa nhất, mà nó dường như còn có một tài năng huyền nhiệm trong việc kết hợp những thói xấu có vẻ mâu thuẫn với nhau. Nó bị tấn công từ mọi phía và vì mọi lý do trái ngược nhau. Một nhà duy lý vừa chứng minh rằng nó lệch quá xa về phía đông, thì một nhà duy lý khác đã chứng minh rõ ràng không kém rằng nó lệch quá xa về phía tây. Cơn phẫn nộ của tôi trước sự vuông vức góc cạnh và hung hăng của nó vừa nguôi xuống, thì tôi lại bị gọi dậy để chú ý và lên án sự tròn trịa ủy mị và nhục cảm của nó. Phòng khi có bạn đọc nào chưa gặp điều tôi muốn nói, tôi sẽ đưa ra, một cách tùy hứng, những ví dụ tôi còn nhớ về sự tự mâu thuẫn này trong cuộc tấn công của những người hoài nghi. Tôi đưa ra bốn hay năm ví dụ; còn năm mươi ví dụ khác nữa.

Chẳng hạn như, tôi đã rất xúc động trước cuộc tấn công hùng hồn nhắm vào Cơ Đốc giáo như một điều u ám vô nhân đạo; vì tôi đã nghĩ (và vẫn nghĩ) rằng sự bi quan chân thành là tội không thể tha thứ. Sự bi quan không chân thành là một tài nghệ xã giao, dễ chịu thì đúng hơn là khó chịu; và may thay hầu như mọi sự bi quan đều không chân thành. Nhưng nếu Cơ Đốc giáo, như những người này nói, là một điều hoàn toàn bi quan và chống lại sự sống, thì tôi hoàn toàn sẵn sàng cho nổ tung Nhà thờ chính tòa Thánh Phao-lô. Nhưng điều phi thường là thế này. Ở Chương I, họ đã chứng minh cho tôi (khiến tôi hoàn toàn hài lòng) rằng Cơ Đốc giáo quá bi quan; và rồi, ở Chương II, họ bắt đầu chứng minh cho tôi rằng nó lạc quan quá mức. Một lời cáo buộc nhắm vào Cơ Đốc giáo là nó ngăn cản con người, bằng những giọt nước mắt và nỗi kinh hãi bệnh hoạn, tìm kiếm niềm vui và tự do trong lòng Thiên Nhiên. Nhưng một lời cáo buộc khác là nó an ủi con người bằng một sự quan phòng hư cấu, và đặt họ vào một phòng trẻ màu hồng và trắng. Một nhà bất khả tri lớn hỏi tại sao Thiên Nhiên lại không đủ đẹp, và tại sao lại khó được tự do. Một nhà bất khả tri lớn khác phản đối rằng sự lạc quan Cơ Đốc, “tấm áo giả vờ do những bàn tay sùng đạo dệt nên,” đã che giấu khỏi chúng ta sự thật rằng Thiên Nhiên xấu xí, và rằng không thể nào được tự do. Một nhà duy lý vừa mới gọi Cơ Đốc giáo là một cơn ác mộng xong thì một nhà khác đã bắt đầu gọi nó là một thiên đường của kẻ ngốc. Điều này khiến tôi bối rối; các lời buộc tội dường như mâu thuẫn. Cơ Đốc giáo không thể cùng lúc vừa là chiếc mặt nạ đen trên một thế giới trắng, vừa là chiếc mặt nạ trắng trên một thế giới đen. Tình trạng của Cơ Đốc nhân không thể cùng lúc vừa thoải mái đến nỗi người ấy là kẻ hèn nhát khi bám lấy nó, vừa khó chịu đến nỗi người ấy là kẻ ngốc khi chịu đựng nó. Nếu nó làm sai lệch cái nhìn của con người thì nó phải làm sai lệch theo hướng này hay hướng kia; nó không thể đeo cùng lúc cả kính màu xanh lục lẫn kính màu hồng. Như mọi thanh niên thời ấy, tôi đã nhấm nháp trên đầu lưỡi với một niềm vui khủng khiếp những lời chế giễu mà Swinburne ném vào sự ảm đạm của tín điều này—

“Hỡi người Ga-li-lê xanh xao, Ngươi đã chiến thắng; thế giới đã hóa xám vì hơi thở của Ngươi.”

Nhưng khi tôi đọc những gì cũng nhà thơ ấy viết về ngoại giáo (như trong “Atalanta”), tôi suy ra rằng thế giới, nếu có thể, trước khi người Ga-li-lê thở trên nó còn xám xịt hơn sau đó. Quả thật, nhà thơ khẳng định, một cách trừu tượng, rằng chính sự sống là tối đen như mực. Thế mà, bằng cách nào đó, Cơ Đốc giáo đã làm cho nó tối đi. Chính người tố cáo Cơ Đốc giáo vì sự bi quan lại là một người bi quan. Tôi nghĩ hẳn có điều gì sai ở đây. Và quả thật, trong một khoảnh khắc điên rồ, ý nghĩ đã thoáng qua tâm trí tôi rằng có lẽ những người, theo chính lời họ kể, chẳng có tôn giáo mà cũng chẳng có hạnh phúc, chưa hẳn là những người phán xét giỏi nhất về mối quan hệ giữa tôn giáo và hạnh phúc.

Cần hiểu rằng tôi không vội kết luận rằng những lời cáo buộc ấy là sai hay những người cáo buộc là ngu ngốc. Tôi chỉ đơn giản suy ra rằng Cơ Đốc giáo hẳn phải là một điều còn kỳ quặc và gian ác hơn họ mô tả. Một vật có thể có hai thói xấu trái ngược này; nhưng nếu có thì nó hẳn phải là một vật khá kỳ cục. Một người có thể quá béo ở chỗ này và quá gầy ở chỗ khác; nhưng người ấy sẽ có một hình dạng kỳ dị. Đến lúc này, tôi chỉ nghĩ đến hình dạng kỳ dị của tôn giáo Cơ Đốc; tôi không cho rằng có hình dạng kỳ dị nào trong đầu óc duy lý.

Đây là một trường hợp khác cùng loại. Tôi cảm thấy một lý lẽ mạnh mẽ chống lại Cơ Đốc giáo nằm ở lời buộc tội rằng có điều gì đó nhút nhát, kiểu tu sĩ, và thiếu nam tính trong tất cả những gì được gọi là “Cơ Đốc,” nhất là trong thái độ của nó đối với sự kháng cự và chiến đấu. Những nhà hoài nghi lớn của thế kỷ mười chín phần lớn là những người cương nghị. Bradlaugh theo một cách phô trương, Huxley theo một cách kín đáo, đều hẳn hoi là những đấng nam nhi. Đem so sánh, quả có vẻ có lý khi cho rằng có điều gì đó yếu ớt và nhẫn nhịn quá mức trong những lời khuyên của Cơ Đốc giáo. Nghịch lý trong Phúc Âm về má bên kia, việc các linh mục không bao giờ đánh nhau, cả trăm điều khiến lời cáo buộc nghe có vẻ hợp lý rằng Cơ Đốc giáo là một nỗ lực biến con người quá giống một con chiên. Tôi đọc điều đó và tin nó, và nếu tôi không đọc điều gì khác, thì tôi đã cứ tiếp tục tin nó. Nhưng tôi đã đọc một điều rất khác. Tôi lật trang kế tiếp trong cuốn cẩm nang bất khả tri của mình, và đầu óc tôi đảo lộn. Bây giờ tôi thấy rằng tôi phải ghét Cơ Đốc giáo không phải vì nó chiến đấu quá ít, mà vì nó chiến đấu quá nhiều. Hóa ra Cơ Đốc giáo là mẹ đẻ của các cuộc chiến tranh. Cơ Đốc giáo đã làm thế giới ngập trong máu. Tôi đã hoàn toàn nổi giận với Cơ Đốc nhân, vì người ấy không bao giờ nổi giận. Và giờ đây tôi lại được bảo phải nổi giận với người ấy vì cơn giận của người ấy là điều khổng lồ và khủng khiếp nhất trong lịch sử loài người; vì cơn giận của người ấy đã làm đẫm ướt mặt đất và bốc khói lên tận mặt trời. Chính những người trách Cơ Đốc giáo vì sự hiền lành và bất kháng cự của các tu viện cũng chính là những người trách nó vì sự bạo lực và dũng mãnh của các cuộc Thập Tự Chinh. Đó là lỗi của Cơ Đốc giáo già nua tội nghiệp (bằng cách này hay cách khác), cả việc Edward Người Xưng Tội không chiến đấu lẫn việc Richard Tim Sư Tử chiến đấu. Các tín hữu Hội Bạn Hữu (Quaker) (người ta bảo chúng tôi như thế) là những Cơ Đốc nhân tiêu biểu duy nhất; thế nhưng những cuộc tàn sát của Cromwell và Alva lại là những tội ác Cơ Đốc tiêu biểu. Tất cả những điều đó có thể có nghĩa gì? Cơ Đốc giáo này là gì mà luôn cấm chiến tranh và luôn sinh ra chiến tranh? Bản chất của cái thứ mà người ta có thể mắng nhiếc trước hết vì nó không chịu chiến đấu, và kế đến vì nó luôn luôn chiến đấu, có thể là gì? Trong thế giới câu đố nào đã sinh ra sự giết chóc quái gở này và sự hiền lành quái gở này? Hình dạng của Cơ Đốc giáo mỗi lúc một trở nên kỳ dị hơn.

Tôi lấy trường hợp thứ ba; trường hợp kỳ lạ nhất, vì nó liên quan đến lời phản bác thật sự duy nhất đối với đức tin. Lời phản bác thật sự duy nhất đối với tôn giáo Cơ Đốc đơn giản là nó là một tôn giáo. Thế giới là một nơi rộng lớn, đầy những loại người rất khác nhau. Cơ Đốc giáo (người ta có thể nói một cách hợp lý) là một thứ bị giới hạn trong một loại người; nó bắt đầu ở Pa-lét-tin, và thực tế đã dừng lại ở châu Âu. Thời trẻ tôi đã bị lập luận này gây ấn tượng đúng mức, và tôi rất bị thu hút bởi học thuyết thường được rao giảng trong các Hội Đạo Đức—ý tôi là học thuyết cho rằng có một giáo hội vô thức vĩ đại của toàn nhân loại được đặt nền trên sự hiện diện khắp nơi của lương tâm con người. Người ta nói rằng các tín điều chia rẽ con người; nhưng ít ra đạo đức hiệp nhất họ. Linh hồn có thể tìm đến những vùng đất và thời đại xa lạ và xa xôi nhất mà vẫn tìm thấy lẽ thường đạo đức cốt yếu. Nó có thể tìm thấy Khổng Tử dưới những tán cây phương Đông, và ông sẽ đang viết “Ngươi chớ trộm cướp.” Nó có thể giải mã chữ tượng hình tối tăm nhất trên sa mạc nguyên sơ nhất, và ý nghĩa khi đã giải mã sẽ là “Các bé trai phải nói thật.” Tôi đã tin học thuyết này về tình huynh đệ của mọi người trong việc cùng có một cảm thức đạo đức, và tôi vẫn tin nó—cùng với những điều khác. Và tôi đã hết sức bực bội với Cơ Đốc giáo vì đã ngụ ý (như tôi tưởng) rằng cả những thời đại và những đế quốc loài người đã hoàn toàn nằm ngoài ánh sáng công lý và lý trí này. Nhưng rồi tôi phát hiện ra một điều đáng kinh ngạc. Tôi thấy rằng chính những người nói rằng nhân loại là một giáo hội từ Plato đến Emerson lại cũng chính là những người nói rằng đạo đức đã thay đổi hoàn toàn, và điều gì đúng ở thời này thì sai ở thời khác. Nếu tôi xin, chẳng hạn, một bàn thờ, thì tôi được bảo rằng chúng ta chẳng cần đến, vì những con người là anh em chúng ta đã ban cho chúng ta những lời sấm truyền rõ ràng và một tín điều trong những phong tục và lý tưởng phổ quát của họ. Nhưng nếu tôi nhẹ nhàng chỉ ra rằng một trong những phong tục phổ quát của con người là có một bàn thờ, thì những người thầy bất khả tri của tôi liền quay ngoắt lại và bảo tôi rằng con người luôn ở trong bóng tối và những mê tín của kẻ man rợ. Tôi thấy rằng lời chế giễu hằng ngày của họ đối với Cơ Đốc giáo là nó là ánh sáng của một dân tộc và đã để mặc mọi dân tộc khác chết trong bóng tối. Nhưng tôi cũng thấy rằng điều họ đặc biệt khoe khoang về chính mình là khoa học và sự tiến bộ là khám phá của một dân tộc, và mọi dân tộc khác đã chết trong bóng tối. Lời sỉ nhục chính của họ dành cho Cơ Đốc giáo thật ra lại là lời khen chính của họ dành cho chính mình, và dường như có một sự bất công kỳ lạ trong toàn bộ cách họ nhấn mạnh tương đối vào hai điều đó. Khi xem xét một người ngoại giáo hay một người bất khả tri nào đó, chúng tôi phải nhớ rằng mọi người đều có một tôn giáo; khi xem xét một nhà huyền nhiệm hay một người theo thuyết thông linh nào đó, chúng tôi chỉ được xem xét những tôn giáo phi lý mà một số người có. Chúng tôi có thể tin cậy đạo đức của Epictetus, vì đạo đức chưa bao giờ thay đổi. Chúng tôi không được tin cậy đạo đức của Bossuet, vì đạo đức đã thay đổi. Nó thay đổi trong hai trăm năm, nhưng không thay đổi trong hai nghìn năm.

Điều này bắt đầu trở nên đáng báo động. Có vẻ không hẳn là Cơ Đốc giáo xấu đến mức bao gồm mọi thói xấu, mà đúng hơn là cây gậy nào cũng đủ tốt để đánh Cơ Đốc giáo. Một lần nữa, cái điều đáng kinh ngạc này có thể giống như thế nào, khi người ta nóng lòng phản bác nó đến nỗi trong khi làm thế họ chẳng ngại tự mâu thuẫn với chính mình? Tôi thấy cùng một điều ấy ở mọi phía. Tôi không thể dành thêm chỗ để bàn chi tiết về nó; nhưng kẻo có ai cho rằng tôi đã chọn lựa không công bằng ba trường hợp tình cờ, tôi sẽ điểm qua vắn tắt một vài trường hợp khác. Chẳng hạn, một số người hoài nghi viết rằng tội ác lớn của Cơ Đốc giáo là đã tấn công gia đình; nó đã lôi kéo phụ nữ vào sự cô tịch và chiêm niệm của tu viện, xa rời nhà cửa và con cái họ. Nhưng rồi những người hoài nghi khác (tiến bộ hơn một chút) lại nói rằng tội ác lớn của Cơ Đốc giáo là áp đặt gia đình và hôn nhân lên chúng ta; rằng nó đày phụ nữ vào cảnh nhọc nhằn với nhà cửa và con cái, và cấm họ sự cô tịch và chiêm niệm. Lời buộc tội thực sự đã bị đảo ngược. Hoặc nữa, một số câu trong các thư tín hay trong nghi thức hôn phối bị những người chống Cơ Đốc cho là thể hiện sự khinh miệt trí tuệ phụ nữ. Nhưng tôi thấy rằng chính những người chống Cơ Đốc lại khinh miệt trí tuệ phụ nữ; vì lời chế nhạo lớn của họ đối với Hội Thánh ở lục địa châu Âu là “chỉ có đàn bà” đi nhà thờ. Hoặc nữa, Cơ Đốc giáo bị trách vì những thói quen trần trụi và đói khát của nó; vì vải sô và đậu khô của nó. Nhưng phút sau, Cơ Đốc giáo lại bị trách vì sự xa hoa và lễ nghi của nó; vì những điện thờ bằng đá porphyry và những chiếc áo lễ bằng vàng của nó. Nó bị mắng nhiếc vì quá giản dị và vì quá sặc sỡ. Lại nữa, Cơ Đốc giáo vẫn luôn bị buộc tội là kìm hãm tính dục quá nhiều, thì Bradlaugh, người theo thuyết Malthus, lại khám phá ra rằng nó kìm hãm quá ít. Nó thường bị buộc tội trong cùng một hơi vừa vì sự đứng đắn khắt khe vừa vì sự thái quá trong tôn giáo. Giữa hai trang bìa của cùng một cuốn sách mỏng vô thần, tôi đã thấy đức tin bị khiển trách vì sự chia rẽ của nó, “Người thì nghĩ thế này, người thì nghĩ thế khác,” và cũng bị khiển trách vì sự hiệp nhất của nó, “Chính sự khác biệt về ý kiến ngăn cho thế giới khỏi đi đến chỗ suy đồi.” Trong cùng một cuộc trò chuyện, một người tự do tư tưởng, một người bạn của tôi, đã trách Cơ Đốc giáo vì khinh miệt người Do Thái, rồi chính ông lại khinh miệt nó vì nó mang tính Do Thái.

Khi ấy tôi muốn hoàn toàn công bằng, và bây giờ tôi cũng muốn hoàn toàn công bằng; và tôi đã không kết luận rằng cuộc tấn công vào Cơ Đốc giáo là hoàn toàn sai. Tôi chỉ kết luận rằng nếu Cơ Đốc giáo sai, thì nó quả thật sai rất nặng. Những nỗi kinh khủng thù nghịch như thế có thể kết hợp trong một thứ, nhưng thứ đó phải hết sức kỳ lạ và đơn độc. Có những người vừa hà tiện vừa hoang phí; nhưng họ hiếm. Có những người vừa nhục dục vừa khổ hạnh; nhưng họ hiếm. Nhưng nếu khối mâu thuẫn điên rồ này thật sự tồn tại, vừa hiền như tín hữu Quaker vừa khát máu, vừa quá lộng lẫy vừa quá xơ xác, khắc khổ mà lại chiều chuộng một cách lố bịch sự mê tham của mắt, kẻ thù của phụ nữ và nơi nương náu dại dột của họ, một kẻ bi quan trang nghiêm và một kẻ lạc quan ngớ ngẩn, nếu điều ác này tồn tại, thì trong điều ác này có một điều gì đó hoàn toàn tột bậc và độc nhất. Vì nơi các thầy duy lý của tôi, tôi chẳng tìm thấy lời giải thích nào cho sự bại hoại khác thường như thế. Cơ Đốc giáo (nói theo lý thuyết) trong mắt họ chỉ là một trong những huyền thoại và sai lầm thông thường của loài người hay chết. Họ không cho tôi chiếc chìa khóa nào để mở cái sự xấu xa quanh co và trái tự nhiên này. Một nghịch lý của điều ác như thế đã vươn lên tầm vóc của sự siêu nhiên. Quả thật, nó gần như siêu nhiên ngang với sự không thể sai lầm của Giáo hoàng. Một thiết chế lịch sử chưa bao giờ đi đúng thật sự cũng là một phép lạ chẳng kém gì một thiết chế không thể đi sai. Lời giải thích duy nhất lập tức nảy ra trong đầu tôi là Cơ Đốc giáo không đến từ thiên đàng, mà từ địa ngục. Thật vậy, nếu Giê-xu người Na-xa-rét không phải là Đấng Christ, thì Ngài hẳn phải là Kẻ Địch Lại Đấng Christ.

Và rồi trong một giờ yên tĩnh, một ý nghĩ lạ lùng giáng xuống tôi như một tiếng sét lặng câm. Một lời giải thích khác bỗng đến trong tâm trí tôi. Giả sử chúng ta nghe nhiều người nói về một người lạ mặt. Giả sử chúng ta bối rối khi nghe rằng có người nói ông ta quá cao còn có người nói quá thấp; có người chê ông ta béo, có người than ông ta gầy; có người cho ông ta quá ngăm đen, có người cho quá trắng trẻo. Một lời giải thích (như đã thừa nhận) là ông ta có thể có một hình dạng kỳ dị. Nhưng còn có một lời giải thích khác. Ông ta có thể có hình dạng đúng đắn. Những người cao quá cỡ có thể thấy ông ta thấp. Những người rất thấp có thể thấy ông ta cao. Những công tử già đang phát phì có thể cho rằng ông ta chưa đủ đầy đặn; những gã bảnh bao già đang gầy đi có thể cảm thấy ông ta phình ra quá những đường nét mảnh mai của sự thanh lịch. Có lẽ người Thụy Điển (vốn có mái tóc nhạt như xơ gai) gọi ông ta là người ngăm đen, trong khi người da đen lại cho ông ta rõ ràng là người tóc vàng. Có lẽ (nói tóm lại) cái điều phi thường này thật ra là điều bình thường; ít nhất là điều chuẩn mực, là trung tâm. Có lẽ, rốt cuộc, chính Cơ Đốc giáo mới là tỉnh trí còn tất cả những người chỉ trích nó mới là điên—theo nhiều cách khác nhau. Tôi thử nghiệm ý tưởng này bằng cách tự hỏi liệu nơi bất kỳ ai trong những người cáo buộc có điều gì bệnh hoạn có thể giải thích lời cáo buộc hay không. Tôi giật mình khi thấy rằng chiếc chìa khóa này vừa một ổ khóa. Chẳng hạn, hẳn là kỳ lạ khi thế giới hiện đại cùng lúc buộc tội Cơ Đốc giáo vừa vì sự khổ hạnh thân xác vừa vì sự xa hoa nghệ thuật. Nhưng rồi cũng kỳ lạ, rất kỳ lạ, khi chính thế giới hiện đại lại kết hợp sự xa xỉ thân xác cực độ với sự vắng bóng cực độ của vẻ lộng lẫy nghệ thuật. Người hiện đại cho rằng áo lễ của Becket quá sang trọng còn bữa ăn của ông quá đạm bạc. Nhưng rồi người hiện đại quả thật là trường hợp ngoại lệ trong lịch sử; trước đây chưa từng có ai ăn những bữa tối cầu kỳ như thế trong những bộ quần áo xấu xí như thế. Người hiện đại thấy Hội Thánh quá đơn sơ đúng ở chỗ đời sống hiện đại quá phức tạp; người ấy thấy Hội Thánh quá lộng lẫy đúng ở chỗ đời sống hiện đại quá xám xịt. Người không ưa những kỳ kiêng ăn và những bữa tiệc giản dị lại mê mẩn những món entrée kiểu cách. Người không ưa áo lễ lại mặc một chiếc quần lố bịch. Và chắc chắn nếu có điều điên rồ nào dính líu đến chuyện này thì nó nằm ở chiếc quần, chứ không ở chiếc áo dài buông thõng giản dị. Nếu có điều điên rồ nào, thì nó nằm ở những món entrée xa hoa, chứ không ở bánh và rượu.

Tôi xem xét lại mọi trường hợp, và thấy rằng cho đến lúc ấy chiếc chìa khóa đều vừa. Việc Swinburne bực bội trước sự bất hạnh của các Cơ Đốc nhân mà lại càng bực bội hơn trước hạnh phúc của họ đã được giải thích dễ dàng. Đó không còn là một mớ bệnh tật phức tạp trong Cơ Đốc giáo, mà là một mớ bệnh tật phức tạp trong Swinburne. Những sự kiềm chế của các Cơ Đốc nhân làm ông buồn chỉ vì ông theo chủ nghĩa khoái lạc nhiều hơn mức một người lành mạnh nên có. Đức tin của các Cơ Đốc nhân làm ông tức giận vì ông bi quan hơn mức một người lành mạnh nên có. Cũng vậy, những người theo thuyết Malthus theo bản năng đã tấn công Cơ Đốc giáo; không phải vì có điều gì đặc biệt chống thuyết Malthus nơi Cơ Đốc giáo, mà vì có điều gì đó hơi chống lại con người nơi thuyết Malthus.

Tuy vậy, tôi cảm thấy, không thể hoàn toàn đúng rằng Cơ Đốc giáo chỉ đơn thuần là biết điều và đứng ở giữa. Quả thật có trong nó một yếu tố nhấn mạnh, thậm chí cuồng nhiệt, điều đã biện minh cho những người theo chủ nghĩa thế tục trong lời phê phán hời hợt của họ. Nó có thể khôn ngoan, tôi bắt đầu càng lúc càng nghĩ rằng nó khôn ngoan, nhưng nó không chỉ khôn ngoan theo kiểu thế gian; nó không chỉ chừng mực và đáng kính. Những thập tự quân dữ dội và những thánh nhân hiền từ của nó có thể cân bằng lẫn nhau; dù vậy, các thập tự quân vẫn rất dữ dội và các thánh nhân vẫn rất hiền từ, hiền từ vượt quá mọi khuôn phép. Chính ở điểm này của cuộc suy xét mà tôi nhớ lại những suy nghĩ của mình về người tử đạo và kẻ tự sát. Trong vấn đề ấy đã có sự kết hợp giữa hai lập trường gần như điên rồ, thế nhưng bằng cách nào đó lại cộng lại thành sự tỉnh trí. Đây chính là một mâu thuẫn khác cùng loại; và điều này tôi đã thấy là đúng. Đây đúng là một trong những nghịch lý mà vì đó những người hoài nghi cho rằng tín điều là sai; còn trong điều này tôi đã thấy nó là đúng. Dù các Cơ Đốc nhân có yêu người tử đạo hay ghét kẻ tự sát điên cuồng đến đâu, họ cũng chưa bao giờ cảm thấy những đam mê ấy điên cuồng hơn chính tôi đã cảm thấy từ rất lâu trước khi tôi mơ đến Cơ Đốc giáo. Rồi phần khó khăn và thú vị nhất của tiến trình tư duy mở ra, và tôi bắt đầu lần theo ý tưởng này một cách mờ mịt xuyên qua tất cả những tư tưởng đồ sộ của nền thần học chúng ta. Ý tưởng ấy là điều tôi đã phác họa khi bàn về người lạc quan và người bi quan: rằng chúng ta không cần một hỗn hợp hay một sự thỏa hiệp, nhưng cần cả hai điều ở đỉnh cao năng lực của chúng; tình yêu và cơn thịnh nộ cùng bừng cháy. Ở đây tôi sẽ chỉ lần theo nó trong mối liên hệ với đạo đức. Nhưng tôi không cần nhắc bạn đọc rằng ý tưởng về sự kết hợp này quả thật là trọng tâm trong thần học chính thống. Vì thần học chính thống đã đặc biệt nhấn mạnh rằng Đấng Christ không phải là một hữu thể tách biệt khỏi cả Đức Chúa Trời lẫn loài người, như một tiên nhỏ, cũng chẳng phải một hữu thể nửa người nửa không, như một nhân mã, mà là cả hai cùng một lúc và cả hai một cách trọn vẹn, thật là người và thật là Đức Chúa Trời. Bây giờ, hãy để tôi lần theo ý niệm này như tôi đã tìm thấy nó.

Mọi người tỉnh trí đều có thể thấy rằng sự tỉnh trí là một dạng thế cân bằng nào đó; rằng người ta có thể điên mà ăn quá nhiều, hoặc điên mà ăn quá ít. Quả thật đã có vài người hiện đại xuất hiện với những phiên bản mơ hồ về sự tiến bộ và sự tiến hóa, nhằm phá hủy cái μέσον (trung dung), tức sự cân bằng của Aristotle. Họ dường như ngụ ý rằng chúng ta được định để nhịn đói một cách tiến bộ, hoặc để cứ ăn những bữa sáng ngày càng lớn hơn mỗi buổi sáng cho đến mãi mãi. Nhưng chân lý hiển nhiên vĩ đại của cái μέσον vẫn còn đứng vững cho mọi người biết suy nghĩ, và những người ấy chẳng làm đảo lộn sự cân bằng nào ngoại trừ sự cân bằng của chính họ. Nhưng cứ cho là tất cả chúng ta đều phải giữ một sự cân bằng, thì điều thật sự thú vị nằm ở câu hỏi làm thế nào giữ được sự cân bằng ấy. Đó là vấn đề mà ngoại giáo đã cố giải quyết: đó là vấn đề mà tôi nghĩ Cơ Đốc giáo đã giải quyết, và giải quyết theo một cách rất kỳ lạ.

Ngoại giáo tuyên bố rằng đức hạnh nằm ở một sự cân bằng; Cơ Đốc giáo tuyên bố rằng đức hạnh nằm ở một cuộc xung đột: sự va chạm của hai đam mê có vẻ trái ngược nhau. Dĩ nhiên chúng không thật sự mâu thuẫn; nhưng chúng là những điều khó mà nắm giữ cùng một lúc. Chúng ta hãy theo một lát manh mối về người tử đạo và kẻ tự sát; và xét trường hợp của lòng can đảm. Chưa có phẩm chất nào từng làm rối trí và làm rối tung các định nghĩa của những bậc hiền triết chỉ thuần duy lý đến thế. Lòng can đảm gần như là một sự mâu thuẫn ngay trong chính từ ngữ. Nó có nghĩa là một khát vọng mãnh liệt được sống mang hình thức của sự sẵn lòng chết. “Ai mất sự sống mình, thì sẽ được lại,” không phải là một mẩu tinh thần huyền nhiệm dành cho thánh nhân và anh hùng. Đó là một lời khuyên thường ngày cho các thủy thủ hay những người leo núi. Nó có thể được in trong một cuốn sách hướng dẫn leo núi Alps hay một cuốn sổ tay huấn luyện quân sự. Nghịch lý này là toàn bộ nguyên tắc của lòng can đảm; ngay cả lòng can đảm hoàn toàn trần tục hay hoàn toàn thô bạo. Một người bị biển cắt đường có thể cứu được mạng mình nếu người ấy dám liều mạng ấy trên vách đá. Người ấy chỉ có thể thoát khỏi cái chết bằng cách liên tục bước đến chỉ cách nó một tấc. Một người lính bị kẻ thù vây quanh, nếu muốn mở đường máu thoát ra, cần kết hợp một khát vọng mãnh liệt được sống với một sự bất cần kỳ lạ đối với cái chết. Anh ta không được chỉ bám víu lấy sự sống, vì như thế anh ta sẽ là một kẻ hèn nhát, và sẽ không thoát được. Anh ta không được chỉ ngồi chờ cái chết, vì như thế anh ta sẽ là một kẻ tự sát, và sẽ không thoát được. Anh ta phải tìm kiếm sự sống mình với một tinh thần thờ ơ dữ dội đối với nó; anh ta phải khao khát sự sống như khao khát nước, nhưng lại uống cái chết như uống rượu. Tôi đoán rằng chưa có triết gia nào từng diễn tả câu đố lãng mạn này với sự sáng sủa thỏa đáng, và chắc chắn tôi cũng chưa làm được điều đó. Nhưng Cơ Đốc giáo đã làm nhiều hơn thế: nó đã vạch ra những giới hạn của câu đố ấy nơi những nấm mộ đáng sợ của kẻ tự sát và của người anh hùng, cho thấy khoảng cách giữa người chết vì cớ sự sống và kẻ chết vì cớ cái chết. Và từ đó đến nay, phía trên những ngọn giáo của châu Âu, nó đã giương cao lá cờ của sự mầu nhiệm của tinh thần hiệp sĩ: lòng can đảm Cơ Đốc, là sự khinh thường cái chết; chứ không phải lòng can đảm của người Trung Hoa, là sự khinh thường sự sống.

Và bây giờ tôi bắt đầu nhận ra rằng niềm đam mê kép này là chìa khóa Cơ Đốc cho đạo đức ở khắp mọi nơi. Ở khắp mọi nơi, tín điều đã tạo ra sự chừng mực từ cú va chạm lặng lẽ của hai cảm xúc mãnh liệt. Lấy ví dụ vấn đề sự khiêm tốn, tức sự cân bằng giữa sự kiêu ngạo đơn thuần và sự quỵ lụy đơn thuần. Người ngoại giáo trung bình, cũng như người bất khả tri trung bình, sẽ chỉ nói rằng ông hài lòng với bản thân, nhưng không tự mãn một cách xấc xược, rằng có nhiều người tốt hơn và nhiều người tệ hơn, rằng phần xứng đáng của ông có giới hạn, nhưng ông sẽ lo sao cho mình nhận được đủ phần ấy. Tóm lại, ông sẽ bước đi đầu ngẩng cao; nhưng không nhất thiết phải vênh mặt lên. Đây là một lập trường nam tính và hợp lý, nhưng nó vướng phải lời phản bác mà chúng ta đã nêu đối với sự thỏa hiệp giữa sự lạc quan và sự bi quan—“sự cam chịu” của Matthew Arnold. Vì là hỗn hợp của hai thứ, nó là sự pha loãng của hai thứ; chẳng thứ nào hiện diện với trọn sức mạnh của mình hay góp vào trọn sắc màu của mình. Niềm tự trọng đúng mực này không nâng tấm lòng lên như tiếng kèn vang dội; bạn không thể vì nó mà khoác áo đỏ thắm và vàng ròng. Mặt khác, sự khiêm tốn ôn hòa theo kiểu nhà duy lý này không tẩy sạch linh hồn bằng lửa và làm cho nó trong như pha lê; nó không (như một sự khiêm nhường nghiêm ngặt và thấu suốt) khiến một người nên như đứa trẻ, có thể ngồi dưới chân ngọn cỏ. Nó không khiến người ấy ngước nhìn lên và thấy những điều kỳ diệu; vì Alice phải thu nhỏ lại thì mới trở thành Alice ở Xứ Sở Thần Tiên. Vì thế nó đánh mất cả chất thơ của sự kiêu hãnh lẫn chất thơ của sự khiêm nhường. Cơ Đốc giáo đã tìm cách cứu cả hai bằng chính phương kế kỳ lạ ấy.

Nó tách hai ý tưởng ra rồi phóng đại cả hai. Theo một nghĩa, Con Người phải kiêu hãnh hơn bao giờ hết; theo một nghĩa khác, con người phải khiêm nhường hơn bao giờ hết. Xét như tôi là Con Người, tôi là loài đứng đầu muôn tạo vật. Xét như tôi là một con người, tôi là kẻ đứng đầu trong những kẻ có tội. Mọi thứ khiêm nhường từng mang nghĩa bi quan, từng mang nghĩa con người có một cái nhìn mơ hồ hay hèn mọn về toàn bộ số phận của mình—tất cả những thứ ấy phải ra đi. Chúng ta sẽ không còn nghe tiếng than của sách Truyền Đạo rằng loài người chẳng hơn gì loài thú, hay tiếng kêu đáng sợ của Homer rằng con người chỉ là loài buồn thảm nhất trong mọi loài thú ngoài đồng. Con người là một pho tượng của Đức Chúa Trời đi dạo trong vườn. Con người hơn hẳn mọi loài thú; con người chỉ buồn vì mình không phải là một con thú, mà là một vị thần đã vỡ nát. Người Hy Lạp đã nói về loài người như những kẻ bò trên mặt đất, như thể bám víu lấy nó. Giờ đây Con Người phải bước đi trên mặt đất như thể để chinh phục nó. Như thế, Cơ Đốc giáo nắm giữ một tư tưởng về phẩm giá con người mà chỉ có thể diễn tả bằng những vương miện tỏa hào quang như mặt trời và những chiếc quạt bằng lông công. Thế nhưng đồng thời nó cũng có thể nắm giữ một tư tưởng về sự nhỏ bé hèn mọn của con người mà chỉ có thể diễn tả bằng sự kiêng ăn và sự quy phục đến kỳ quặc, bằng tro xám của Thánh Dominic và tuyết trắng của Thánh Bernard. Khi người ta đi đến chỗ nghĩ về chính bản thân mình, thì có đủ viễn cảnh và khoảng trống cho bao nhiêu sự từ bỏ lạnh lẽo và sự thật cay đắng cũng được. Ở đó quý ông theo chủ nghĩa hiện thực có thể tha hồ buông thả—miễn là ông buông thả nhắm vào chính mình. Ở đó có một sân chơi rộng mở cho người bi quan vui vẻ. Cứ để ông nói bất cứ điều gì chống lại chính mình, miễn đừng đến mức phạm thượng đến mục đích nguyên thủy của sự hiện hữu của mình; cứ để ông tự gọi mình là kẻ ngốc, thậm chí là một kẻ ngốc đáng bị đày đọa (dù điều ấy mang màu sắc thuyết Calvin); nhưng ông không được nói rằng những kẻ ngốc chẳng đáng được cứu. Ông không được nói rằng một con người, với tư cách là con người, có thể không có giá trị gì. Tóm lại, ở đây một lần nữa Cơ Đốc giáo đã vượt qua khó khăn của việc kết hợp những điều đối nghịch dữ dội, bằng cách giữ lại cả hai, và giữ cho cả hai đều dữ dội. Hội Thánh khẳng định dứt khoát trên cả hai điểm. Người ta khó mà nghĩ quá ít về bản thân mình. Người ta khó mà nghĩ quá nhiều về linh hồn mình.

Lấy một trường hợp khác: vấn đề phức tạp của lòng bác ái, mà một số nhà lý tưởng hết sức thiếu bác ái dường như nghĩ là khá dễ. Lòng bác ái là một nghịch lý, như sự khiêm tốn và lòng can đảm. Nói trắng ra, lòng bác ái chắc chắn có nghĩa là một trong hai điều—tha thứ những hành vi không thể tha thứ, hoặc yêu thương những con người không thể yêu thương. Nhưng nếu chúng ta tự hỏi (như đã làm trong trường hợp sự kiêu ngạo) một người ngoại giáo biết điều sẽ cảm thấy thế nào về một vấn đề như thế, có lẽ chúng ta sẽ bắt đầu từ tận gốc rễ của nó. Một người ngoại giáo biết điều sẽ nói rằng có những người người ta có thể tha thứ, và có những người không thể: một tên nô lệ ăn cắp rượu thì có thể bị đem ra cười; một tên nô lệ phản bội ân nhân của mình thì có thể bị giết, và bị nguyền rủa ngay cả sau khi đã bị giết. Hành vi có thể tha thứ đến đâu, thì con người có thể được tha thứ đến đó. Điều ấy cũng hợp lý, và thậm chí còn dễ chịu; nhưng nó là một sự pha loãng. Nó không chừa chỗ nào cho một sự ghê tởm thuần khiết đối với bất công, thứ ghê tởm vốn là một vẻ đẹp lớn nơi người vô tội. Và nó không chừa chỗ nào cho một sự dịu dàng thuần túy đối với con người chỉ vì họ là con người, thứ dịu dàng vốn là toàn bộ sức quyến rũ của người có lòng bác ái. Ở đây Cơ Đốc giáo bước vào như trước. Nó bước vào một cách đầy kinh ngạc với một thanh gươm, và chẻ điều này ra khỏi điều kia. Nó tách tội ác ra khỏi kẻ phạm tội. Kẻ phạm tội thì chúng ta phải tha thứ đến bảy mươi lần bảy. Tội ác thì chúng ta tuyệt đối không được tha thứ. Không đủ khi những tên nô lệ ăn cắp rượu khơi lên phần nào cơn giận và phần nào lòng tử tế. Chúng ta phải giận dữ đối với sự trộm cắp hơn trước rất nhiều, nhưng lại tử tế với kẻ trộm hơn trước rất nhiều. Có chỗ cho cơn thịnh nộ và tình yêu tha hồ tung hoành. Và tôi càng xem xét Cơ Đốc giáo, tôi càng nhận ra rằng dù nó đã thiết lập một khuôn phép và một trật tự, mục đích chính của trật tự ấy là dành chỗ cho những điều tốt đẹp được tha hồ tung hoành.

Sự tự do về trí tuệ và cảm xúc không đơn giản như vẻ bề ngoài. Thật ra chúng đòi hỏi một sự cân bằng cẩn trọng giữa các luật lệ và điều kiện gần ngang với sự tự do xã hội và chính trị. Kẻ vô chính phủ thẩm mỹ bình thường, kẻ ra đi để cảm nhận mọi thứ một cách tự do, rốt cuộc bị thắt nút trong một nghịch lý khiến hắn chẳng còn cảm nhận được gì nữa. Hắn thoát khỏi những giới hạn của mái nhà để đi theo thi ca. Nhưng khi thôi cảm nhận những giới hạn của mái nhà, hắn đã thôi cảm nhận “Odyssey.” Hắn thoát khỏi những định kiến dân tộc và đứng ngoài lòng yêu nước. Nhưng đứng ngoài lòng yêu nước thì hắn cũng đứng ngoài “Henry Đệ Ngũ.” Một nhà văn như thế đơn giản là đứng ngoài mọi nền văn chương: hắn còn là tù nhân hơn bất cứ kẻ cuồng tín nào. Vì nếu có một bức tường giữa bạn và thế giới, thì việc bạn tự mô tả mình là bị nhốt bên trong hay bị nhốt bên ngoài cũng chẳng khác gì mấy. Điều chúng ta cần không phải là tính phổ quát đứng ngoài mọi tình cảm bình thường; chúng ta cần tính phổ quát ở bên trong mọi tình cảm bình thường. Đó là toàn bộ khác biệt giữa việc được tự do khỏi chúng (free from), như một người được tự do khỏi nhà tù, và việc được tự do trong chúng (free of), như một người được tự do ra vào một thành phố mà mình là công dân. Tôi được tự do khỏi lâu đài Windsor (nghĩa là tôi không bị cưỡng ép giam giữ ở đó), nhưng tôi hoàn toàn không được tự do ra vào tòa nhà ấy. Làm sao con người có thể gần như được tự do trong những cảm xúc cao đẹp, có thể vung chúng lên trong một khoảng trống thoáng đãng mà không làm vỡ hay làm sai điều gì? Đó chính là thành tựu của nghịch lý Cơ Đốc này về những đam mê song song. Một khi chấp nhận tín lý nền tảng về cuộc chiến giữa thần thánh và ma quỷ, về sự nổi loạn và sự đổ nát của thế giới, thì sự lạc quan và sự bi quan của họ, như thi ca thuần túy, có thể được tháo xả như những thác nước.

Thánh Francis, khi ngợi khen mọi điều tốt lành, có thể là một người lạc quan reo hò lớn tiếng hơn cả Walt Whitman. Thánh Jerome, khi lên án mọi điều ác, có thể vẽ thế giới đen tối hơn cả Schopenhauer. Cả hai đam mê đều được tự do vì cả hai đều được giữ đúng chỗ của mình. Người lạc quan có thể tuôn đổ hết mọi lời ngợi khen mình muốn lên tiếng nhạc hành quân rộn rã, những chiếc kèn vàng, và những lá cờ đỏ tía tiến vào trận chiến. Nhưng ông không được gọi cuộc chiến là vô ích. Người bi quan có thể vẽ u tối bao nhiêu tùy thích những cuộc hành quân kinh tởm hay những vết thương đẫm máu. Nhưng ông không được gọi cuộc chiến là vô vọng. Với mọi vấn đề đạo đức khác cũng vậy, với sự kiêu ngạo, với sự phản kháng, và với lòng trắc ẩn. Bằng việc định nghĩa giáo lý chính yếu của mình, Hội Thánh không chỉ giữ những điều có vẻ mâu thuẫn ở cạnh nhau, mà hơn thế nữa, còn cho phép chúng bùng phát trong một kiểu bạo liệt nghệ thuật mà nếu không thì chỉ những người vô chính phủ mới có được. Sự hiền từ trở nên kịch tính hơn cả sự điên loạn. Cơ Đốc giáo trong lịch sử đã vươn lên thành một coup de théatre (cú đảo ngược ngoạn mục) cao vời và kỳ lạ của đạo đức—những điều đối với đức hạnh cũng như những tội ác của Nê-rô đối với thói ác. Tinh thần phẫn nộ và tinh thần bác ái mang lấy những hình thức khủng khiếp mà đầy sức hút, trải dài từ sự dữ dội của các tu sĩ đã quất roi như quất một con chó vào người đầu tiên và vĩ đại nhất trong nhà Plantagenet, cho đến lòng thương xót cao cả của Thánh Catherine, người đã hôn cái đầu đẫm máu của tên tội phạm ngay giữa pháp trường chính thức. Thi ca có thể được diễn ra cũng như được sáng tác. Lối đạo đức anh hùng và hoành tráng này đã hoàn toàn biến mất cùng với tôn giáo siêu nhiên. Họ, vì khiêm nhường, nên có thể phô mình ra; còn chúng ta thì quá kiêu ngạo để nổi bật. Các nhà giảng dạy đạo đức của chúng ta viết những bài hợp lý ủng hộ cải cách nhà tù; nhưng chúng ta khó lòng thấy ông Cadbury, hay bất kỳ nhà từ thiện lừng danh nào, đi vào nhà tù Reading mà ôm lấy cái xác bị treo cổ trước khi nó bị ném vào hố vôi sống. Các nhà giảng dạy đạo đức của chúng ta viết những bài ôn tồn chống lại quyền lực của các nhà triệu phú; nhưng chúng ta khó lòng thấy ông Rockefeller, hay bất kỳ bạo chúa hiện đại nào, bị đánh roi công khai trong Tu viện Westminster.

Vì thế, những lời buộc tội kép của những người theo chủ nghĩa thế tục, dù chẳng ném gì lên chính họ ngoài bóng tối và sự rối rắm, lại ném một ánh sáng thật lên đức tin. Quả thật là Hội Thánh trong lịch sử đã cùng lúc đề cao sự độc thân và đề cao gia đình; đã cùng lúc (nếu được phép nói như vậy) quyết liệt ủng hộ việc có con và quyết liệt ủng hộ việc không có con. Hội Thánh đã giữ chúng ở cạnh nhau như hai màu mạnh, đỏ và trắng, như màu đỏ và màu trắng trên tấm khiên của Thánh George. Hội Thánh luôn có một sự căm ghét lành mạnh đối với màu hồng. Hội Thánh ghét sự pha trộn hai màu ấy, vốn là phương kế yếu ớt của các triết gia. Hội Thánh ghét sự tiến hóa từ đen sang trắng, vốn chẳng khác gì một màu xám dơ bẩn. Thật ra, toàn bộ lý thuyết của Hội Thánh về sự trinh khiết có thể được tượng trưng bằng câu nói rằng màu trắng là một màu: chứ không chỉ là sự vắng mặt của màu. Tất cả những gì tôi đang nhấn mạnh ở đây có thể được diễn tả bằng cách nói rằng trong phần lớn những trường hợp này, Cơ Đốc giáo đã tìm cách giữ cho hai màu cùng tồn tại nhưng vẫn tinh khiết. Đó không phải là một hỗn hợp như màu nâu đỏ hay màu tía; mà đúng hơn giống như một tấm lụa óng ánh hai màu, vì một tấm lụa óng ánh hai màu luôn được dệt bằng những sợi vuông góc, và mang hình thập tự giá.

Dĩ nhiên, những lời buộc tội mâu thuẫn của những kẻ chống Cơ Đốc giáo về sự quy phục và sự tàn sát cũng vậy. Quả thật là Hội Thánh đã bảo một số người hãy chiến đấu và những người khác đừng chiến đấu; và quả thật là những người chiến đấu thì như sấm sét còn những người không chiến đấu thì như tượng đá. Tất cả điều đó chỉ có nghĩa là Hội Thánh thích dùng các Siêu Nhân của mình và dùng cả những người theo Tolstoy của mình. Hẳn phải có điều gì đó tốt trong đời sống chiến trận, vì biết bao người tốt đã thích làm lính. Hẳn phải có điều gì đó tốt trong ý tưởng bất kháng cự, vì biết bao người tốt dường như thích làm tín hữu Hội Bạn Hữu (Quaker). Tất cả những gì Hội Thánh đã làm (xét trong chừng mực ấy) là ngăn không cho điều tốt nào trong hai điều này hất cẳng điều kia. Chúng tồn tại cạnh nhau. Những người theo Tolstoy, mang mọi sự e dè của các tu sĩ, thì đơn giản trở thành tu sĩ. Các tín hữu Quaker trở thành một câu lạc bộ thay vì trở thành một giáo phái. Các tu sĩ đã nói tất cả những gì Tolstoy nói; họ đã tuôn ra những lời than thở sáng suốt về sự tàn bạo của chiến tranh và sự hư không của báo thù. Nhưng những người theo Tolstoy không hoàn toàn đủ đúng để điều hành cả thế giới; và trong các thời đại của đức tin, họ đã không được phép điều hành nó. Thế giới đã không mất đi cuộc xung phong cuối cùng của Sir James Douglas hay lá cờ của Cô Trinh Nữ Jeanne. Và đôi khi sự hiền dịu thuần khiết này và sự dữ dội thuần khiết này đã gặp nhau và minh chứng cho sự hợp nhất của chúng; nghịch lý của mọi tiên tri đã được ứng nghiệm, và trong linh hồn của Thánh Louis, sư tử đã nằm chung với chiên con. Nhưng hãy nhớ rằng câu Kinh Thánh này bị giải thích quá dễ dãi. Người ta không ngừng quả quyết, nhất là trong những khuynh hướng theo Tolstoy của chúng ta, rằng khi sư tử nằm chung với chiên con thì sư tử trở nên giống chiên con. Nhưng đó là sự thôn tính tàn bạo và chủ nghĩa đế quốc về phía chiên con. Đó chỉ là chiên con nuốt chửng sư tử thay vì sư tử ăn thịt chiên con. Vấn đề thật sự là—Sư tử có thể nằm chung với chiên con mà vẫn giữ được sự hung dữ vương giả của mình không? Đó là vấn đề Hội Thánh đã thử giải quyết; đó là phép lạ Hội Thánh đã làm được.

Đây là điều mà tôi đã gọi là đoán ra những nét lập dị ẩn giấu của cuộc sống. Đây là biết rằng trái tim con người nằm lệch về bên trái chứ không nằm ở giữa. Đây là không chỉ biết rằng trái đất tròn, mà còn biết chính xác nó phẳng ở chỗ nào. Giáo lý Cơ Đốc đã nhận ra những điều kỳ cục của cuộc sống. Nó không chỉ khám phá ra định luật, mà còn thấy trước những ngoại lệ. Những ai nói rằng Cơ Đốc giáo đã khám phá ra lòng nhân từ là đánh giá thấp Cơ Đốc giáo; ai cũng có thể khám phá ra lòng nhân từ. Thật ra ai cũng đã khám phá ra. Nhưng khám phá ra một kế hoạch để vừa nhân từ vừa nghiêm khắc—điều đó mới là đón trước một nhu cầu kỳ lạ của bản tính con người. Vì chẳng ai muốn được tha thứ cho một tội lớn như thể đó là một tội nhỏ. Ai cũng có thể nói rằng chúng ta không nên hoàn toàn khốn khổ cũng không nên hoàn toàn hạnh phúc. Nhưng tìm ra người ta có thể hoàn toàn khốn khổ đến mức nào mà không làm cho việc hoàn toàn hạnh phúc trở thành bất khả—đó mới là một khám phá trong tâm lý học. Ai cũng có thể nói: “Đừng vênh váo cũng đừng khúm núm”; và đó hẳn đã là một giới hạn. Nhưng nói rằng: “Ở chỗ này bạn có thể vênh váo, còn ở chỗ kia bạn có thể khúm núm”—đó mới là một sự giải phóng.

Đây là sự thật lớn lao về nền đạo đức Cơ Đốc; sự khám phá ra thế cân bằng mới. Ngoại giáo giống như một cây cột bằng cẩm thạch, đứng thẳng vì được cân xứng một cách đối xứng. Cơ Đốc giáo giống như một tảng đá khổng lồ, lởm chởm và lãng mạn, dù chỉ chạm nhẹ là chao đảo trên bệ, thế nhưng vì những chỗ lồi ra phóng đại của nó cân bằng lẫn nhau một cách chính xác, nên nó ngự trị ở đó suốt một ngàn năm. Trong một nhà thờ chính tòa Gô-tích, các cột trụ đều khác nhau, nhưng tất cả đều cần thiết. Mỗi chỗ chống đỡ dường như là một chỗ chống đỡ tình cờ và kỳ quặc; mỗi trụ ốp tường đều là một trụ bay. Cũng vậy, trong thế giới Cơ Đốc, những điều có vẻ tình cờ lại cân bằng nhau. Becket mặc một chiếc áo vải lông thô bên dưới bộ áo vàng và đỏ thắm, và có nhiều điều đáng nói cho sự kết hợp ấy; vì Becket được hưởng ích lợi của chiếc áo vải lông thô, còn dân chúng ngoài đường được hưởng ích lợi của màu đỏ thắm và vàng ròng. Ít ra điều đó cũng tốt hơn lối sống của nhà triệu phú hiện đại, kẻ khoác bề ngoài màu đen và màu xám xỉn cho người khác thấy, còn giữ vàng sát bên tim. Nhưng sự cân bằng không phải lúc nào cũng nằm trong thân thể của một người như nơi Becket; sự cân bằng thường được phân bố trên toàn thân thể của thế giới Cơ Đốc. Vì có một người cầu nguyện và kiêng ăn trên những vùng tuyết phương Bắc, nên người ta có thể tung hoa trong ngày lễ của ông ở những thành phố phương Nam; và vì có những kẻ cuồng tín chỉ uống nước trên những bãi cát Sy-ri, nên người ta vẫn có thể uống rượu táo trong những vườn cây ở nước Anh. Đây là điều khiến thế giới Cơ Đốc vừa khó hiểu hơn rất nhiều vừa thú vị hơn rất nhiều so với đế quốc ngoại giáo; cũng như Nhà thờ chính tòa Amiens không tốt hơn nhưng thú vị hơn đền Parthenon. Nếu ai muốn có một bằng chứng hiện đại cho tất cả điều này, hãy để người ấy xem xét sự thật kỳ lạ rằng, dưới Cơ Đốc giáo, châu Âu (trong khi vẫn là một khối thống nhất) đã vỡ ra thành những quốc gia riêng biệt. Lòng yêu nước là một ví dụ hoàn hảo về sự cố ý cân bằng một sự nhấn mạnh này với một sự nhấn mạnh khác. Bản năng của đế quốc ngoại giáo hẳn sẽ nói: “Tất cả các ngươi sẽ là công dân La Mã, và trở nên giống nhau; hãy để người Đức bớt chậm chạp và sùng kính đi; người Pháp bớt ưa thử nghiệm và nhanh nhảu đi.” Nhưng bản năng của châu Âu Cơ Đốc nói: “Hãy để người Đức cứ chậm chạp và sùng kính, để người Pháp có thể an toàn hơn mà nhanh nhảu và ưa thử nghiệm. Chúng ta sẽ tạo ra một thế quân bình từ những thái quá này. Cái điều phi lý gọi là nước Đức sẽ sửa lại cái điều điên rồ gọi là nước Pháp.”

Sau cùng và quan trọng nhất, chính điều này giải thích điều mà mọi nhà phê bình hiện đại về lịch sử Cơ Đốc giáo thấy là không thể giải thích nổi. Tôi muốn nói đến những cuộc chiến khủng khiếp về những điểm nhỏ nhặt của thần học, những trận động đất cảm xúc chỉ vì một cử chỉ hay một chữ. Đó chỉ là chuyện một tấc; nhưng một tấc là tất cả khi bạn đang giữ thăng bằng. Hội Thánh không thể để mình chệch đi dù chỉ một sợi tóc trong một số điều nếu Hội Thánh muốn tiếp tục cuộc thử nghiệm vĩ đại và táo bạo về thế cân bằng bất thường của mình. Hễ để một ý tưởng trở nên kém mạnh đi, thì một ý tưởng khác nào đó sẽ trở nên quá mạnh. Điều mà người chăn Cơ Đốc đang dẫn dắt không phải là một bầy chiên, mà là một đàn bò mộng và hổ dữ, những lý tưởng khủng khiếp và những giáo lý nuốt chửng, mỗi cái đều đủ mạnh để biến thành một tôn giáo giả và tàn phá thế giới. Hãy nhớ rằng Hội Thánh đã cố ý theo đuổi những ý tưởng nguy hiểm; Hội Thánh là một người thuần hóa sư tử. Ý tưởng về sự sinh ra bởi Đức Thánh Linh, về sự chết của một hữu thể thần linh, về sự tha tội, hay về sự ứng nghiệm các lời tiên tri, là những ý tưởng mà, như ai cũng thấy, chỉ cần một cái chạm nhẹ là biến thành điều gì đó phạm thượng hoặc hung bạo. Những người thợ thủ công vùng Địa Trung Hải chỉ đánh rơi một mắt xích nhỏ nhất, thế là con sư tử của sự bi quan tổ truyền đã bứt xích mà xổng ra trong những cánh rừng bị lãng quên ở phương bắc. Về những sự cân bằng thần học này, tôi sẽ phải nói sau. Ở đây chỉ cần lưu ý rằng nếu có một sai sót nhỏ nào đó trong giáo lý, thì những sai lầm khổng lồ có thể xảy ra đối với hạnh phúc của con người. Một câu diễn đạt sai về bản chất của biểu tượng hẳn đã đập vỡ mọi pho tượng đẹp nhất ở châu Âu. Một sơ suất trong các định nghĩa có thể chặn đứng mọi điệu múa; có thể làm héo úa mọi cây thông Giáng Sinh hay đập vỡ mọi quả trứng Phục Sinh. Các giáo lý phải được định nghĩa trong những giới hạn nghiêm ngặt, ngay cả chỉ để con người có thể vui hưởng những tự do chung của con người. Hội Thánh đã phải cẩn trọng, dù chỉ để thế giới có thể vô tư.

Đây là sự lãng mạn đầy kích thích của Đức Tin Chính Thống. Người ta đã rơi vào một thói quen ngớ ngẩn là nói về sự chính thống như một điều gì đó nặng nề, tẻ nhạt và an toàn. Chưa bao giờ có điều gì nguy hiểm hay kích thích đến thế như sự chính thống. Nó là sự tỉnh trí: và tỉnh trí thì kịch tính hơn điên loạn. Nó là thế cân bằng của một người ngồi sau những con ngựa đang lao đi điên cuồng, dường như cúi về phía này và nghiêng về phía kia, thế nhưng trong mọi tư thế đều có vẻ duyên dáng của tượng tạc và sự chính xác của số học. Hội Thánh trong những ngày đầu đã phi nhanh và dữ dội cùng bất cứ con chiến mã nào; thế nhưng nói rằng Hội Thánh chỉ đơn thuần lao theo một ý tưởng một cách điên cuồng, như một sự cuồng tín tầm thường, thì hoàn toàn trái với lịch sử. Hội Thánh đã ngoặt sang trái rồi sang phải, sao cho tránh đúng những chướng ngại khổng lồ. Ở một bên, Hội Thánh bỏ lại khối đồ sộ của thuyết Arius, được mọi quyền lực thế gian chống đỡ để khiến Cơ Đốc giáo trở nên quá thế tục. Ngay khoảnh khắc sau, Hội Thánh lại ngoặt đi để tránh một thứ tinh thần Đông phương, vốn sẽ khiến Cơ Đốc giáo trở nên quá xa lìa thế gian. Hội Thánh chính thống chưa bao giờ đi con đường an phận nhạt nhẽo hay chấp nhận những lề thói; Hội Thánh chính thống chưa bao giờ đáng kính. Lẽ ra sẽ dễ hơn nếu chấp nhận quyền lực trần thế của phái Arius. Lẽ ra sẽ dễ dàng, trong thế kỷ mười bảy theo thuyết Calvin, mà rơi vào vực không đáy của thuyết tiền định. Làm một người điên thì dễ: làm một kẻ dị giáo thì dễ. Lúc nào cũng dễ khi để thời đại tự tung tự tác; điều khó là giữ được cái đầu của chính mình. Lúc nào cũng dễ để làm một người duy tân; cũng như dễ để làm một kẻ học đòi. Rơi vào bất kỳ cái bẫy mở nào của sai lầm và thái quá mà hết mốt này đến mốt khác, hết giáo phái này đến giáo phái khác đã giăng dọc con đường lịch sử của thế giới Cơ Đốc—điều ấy hẳn quả là đơn giản. Ngã thì lúc nào cũng đơn giản; có vô số góc độ để người ta ngã, chỉ có một góc độ để người ta đứng. Rơi vào bất kỳ trào lưu nhất thời nào, từ thuyết Ngộ Đạo cho đến Khoa Học Cơ Đốc, hẳn quả là hiển nhiên và nhạt nhẽo. Nhưng tránh được tất cả chúng thì là một cuộc phiêu lưu cuồn cuộn xoáy lốc; và trong khải tượng của tôi, cỗ xe thiên thượng bay vang rền như sấm qua các thời đại, những dị giáo đần độn nằm dài và gục ngã, còn chân lý hoang dã thì chao đảo nhưng vẫn đứng thẳng.

Bạn đã đọc xong Những Nghịch Lý Của Cơ Đốc Giáo