Chính Thống
Lá Cờ Của Thế Giới

Chương 6 · 46 phút đọc · 59 phút nghe

Lá Cờ Của Thế Giới

Khi tôi còn là một cậu bé, có hai nhân vật kỳ lạ chạy loanh quanh được gọi là người lạc quan và người bi quan. Chính tôi cũng thường xuyên dùng những từ ấy, nhưng tôi vui vẻ thú nhận rằng tôi chưa bao giờ có ý niệm gì thật rõ ràng về nghĩa của chúng. Điều duy nhất có thể xem là hiển nhiên, ấy là chúng không thể mang đúng nghĩa của điều chúng nói; vì lời giải thích thông thường bằng chữ nghĩa là người lạc quan nghĩ thế giới này tốt hết mức có thể, còn người bi quan nghĩ nó tệ hết mức có thể. Vì cả hai lời khẳng định ấy rõ ràng đều là chuyện nhảm nhí điên rồ, người ta phải tìm quanh những cách giải thích khác. Người lạc quan không thể có nghĩa là một người nghĩ mọi thứ đều phải và chẳng có gì sai. Vì điều đó là vô nghĩa; nó giống như gọi mọi thứ là bên phải và chẳng có gì là bên trái. Xét chung lại, tôi đi đến kết luận rằng người lạc quan nghĩ mọi thứ đều tốt, trừ người bi quan, còn người bi quan nghĩ mọi thứ đều xấu, trừ chính mình. Sẽ là bất công nếu bỏ hẳn khỏi danh sách định nghĩa bí ẩn nhưng đầy gợi ý mà nghe nói là của một cô bé: “Người lạc quan là người chăm sóc đôi mắt của bạn, còn người bi quan là người chăm sóc đôi chân của bạn.” Tôi không chắc rằng đây lại không phải là định nghĩa hay nhất. Thậm chí trong đó còn có một thứ chân lý mang tính ngụ ngôn. Vì có lẽ người ta có thể vạch ra một sự phân biệt hữu ích giữa nhà tư tưởng ảm đạm hơn, kẻ chỉ nghĩ đến sự tiếp xúc của chúng ta với mặt đất từ khoảnh khắc này sang khoảnh khắc khác, và nhà tư tưởng vui vẻ hơn, người đúng hơn là chú tâm đến năng lực căn bản của chúng ta là nhìn thấy và chọn đường.

Nhưng có một sai lầm sâu xa trong sự lựa chọn giữa người lạc quan và người bi quan này. Nó giả định rằng một người phê phán thế giới này như thể người ấy đang đi tìm nhà, như thể người ấy đang được dẫn đi xem một dãy phòng mới. Nếu một người từ một thế giới khác đến thế giới này với đầy đủ mọi năng lực của mình, thì người ấy có thể bàn xem cái lợi của những cánh rừng giữa mùa hạ có bù được cái hại của những con chó dại hay không, cũng như một người đi tìm chỗ trọ có thể cân nhắc việc có điện thoại với việc không nhìn ra biển. Nhưng không ai ở vào vị trí ấy. Một người thuộc về thế giới này trước khi người ấy bắt đầu hỏi thuộc về nó có dễ chịu hay không. Người ấy đã chiến đấu cho lá cờ, và thường đã giành được những chiến thắng anh hùng cho lá cờ từ rất lâu trước khi người ấy nhập ngũ. Nói vắn tắt điều có vẻ là cốt yếu, người ấy có lòng trung thành từ rất lâu trước khi có chút ngưỡng mộ nào.

Trong chương trước, tôi đã nói rằng cảm thức căn bản rằng thế giới này kỳ lạ mà vẫn hấp dẫn được diễn tả hay nhất trong truyện cổ tích. Nếu muốn, bạn đọc có thể quy giai đoạn kế tiếp cho thứ văn chương hiếu chiến, thậm chí sô-vanh, thường đến tiếp theo trong lịch sử của một cậu bé. Tất cả chúng ta đều mắc nợ những cuốn truyện giật gân một xu khá nhiều điều đạo đức lành mạnh. Dù lý do là gì, tôi đã thấy và đến nay vẫn thấy rằng thái độ của chúng ta đối với cuộc đời có thể được diễn tả tốt hơn bằng ngôn ngữ của một thứ lòng trung thành nhà binh hơn là bằng ngôn ngữ của sự phê bình và tán thành. Việc tôi chấp nhận vũ trụ không phải là sự lạc quan; nó giống lòng yêu nước hơn. Đó là chuyện của lòng trung thành căn bản. Thế giới không phải là một nhà trọ ở Brighton mà chúng ta phải rời bỏ vì nó khốn khổ. Nó là pháo đài của gia đình chúng ta, với lá cờ tung bay trên tháp canh, và nó càng khốn khổ thì chúng ta càng ít nên rời bỏ nó. Vấn đề không phải là thế giới này quá buồn để mà yêu hay quá vui để mà không yêu; vấn đề là khi bạn thật sự yêu một điều gì, thì niềm vui của nó là lý do để yêu nó, và nỗi buồn của nó là lý do để yêu nó hơn nữa. Mọi ý nghĩ lạc quan về nước Anh và mọi ý nghĩ bi quan về nước Anh đều như nhau là lý do cho người Anh yêu nước. Cũng vậy, sự lạc quan và sự bi quan đều như nhau là lý lẽ cho người yêu nước của vũ trụ.

Chúng ta hãy giả sử mình đang đối diện với một điều tuyệt vọng—chẳng hạn Pimlico. Nếu chúng ta nghĩ xem điều gì thật sự là tốt nhất cho Pimlico, chúng ta sẽ thấy sợi chỉ của tư tưởng dẫn tới ngai của điều huyền nhiệm và điều tùy ý. Một người chỉ không tán thành Pimlico thì chưa đủ: trong trường hợp đó người ấy sẽ chỉ cắt cổ mình hoặc dọn đến Chelsea. Dĩ nhiên, một người tán thành Pimlico cũng chưa đủ: vì khi ấy nó sẽ vẫn là Pimlico, mà như thế thì thật khủng khiếp. Lối thoát duy nhất dường như là có ai đó yêu Pimlico: yêu nó bằng một mối dây siêu việt và chẳng vì một lý do trần thế nào. Nếu có một người dấy lên mà yêu Pimlico, thì Pimlico sẽ vươn lên thành những tháp ngà và những đỉnh nhọn bằng vàng; Pimlico sẽ trang sức cho mình như một người phụ nữ khi được yêu. Vì sự trang hoàng không được ban cho để che giấu những điều ghê tởm; mà để tô điểm những điều vốn đã đáng yêu. Một người mẹ không thắt cho con mình một chiếc nơ xanh vì không có nó đứa bé xấu xí quá. Một người đang yêu không tặng cô gái một chiếc vòng cổ để che cái cổ của cô. Nếu người ta yêu Pimlico như các bà mẹ yêu con cái, một cách tùy ý, vì nó là của họ, thì trong một hai năm Pimlico có thể đẹp hơn cả Florence. Một số bạn đọc sẽ nói rằng đây chỉ là một sự tưởng tượng. Tôi trả lời rằng đây chính là lịch sử thật của nhân loại. Trên thực tế, đây là cách các thành phố đã trở nên vĩ đại. Hãy trở về những cội rễ tăm tối nhất của nền văn minh, và bạn sẽ thấy chúng quấn quanh một hòn đá thiêng nào đó hay bao quanh một cái giếng thiêng nào đó. Ban đầu người ta tôn kính một chốn nào đó, rồi về sau mới giành được vinh quang cho nó. Người ta không yêu Rô-ma vì Rô-ma vĩ đại. Rô-ma vĩ đại vì người ta đã yêu Rô-ma.

Các học thuyết thế kỷ mười tám về khế ước xã hội đã phải hứng chịu nhiều lời phê bình vụng về trong thời chúng ta; trong chừng mực chúng muốn nói rằng đằng sau mọi chính quyền trong lịch sử đều có một ý niệm về sự đồng thuận và hợp tác, thì chúng đúng một cách có thể chứng minh được. Nhưng chúng thật sự sai trong chừng mực chúng gợi ý rằng con người từng nhắm thẳng đến trật tự hay đạo đức bằng một cuộc trao đổi quyền lợi có ý thức. Đạo đức đã không khởi đầu bằng việc một người nói với một người khác: “Tôi sẽ không đánh anh nếu anh không đánh tôi”; chẳng có dấu vết nào của một cuộc giao kèo như thế. Nhưng có dấu vết rằng cả hai người đã nói: “Chúng ta không được đánh nhau trong nơi thánh.” Họ đã có được đạo đức của mình nhờ canh giữ tôn giáo của mình. Họ đã không vun trồng lòng can đảm. Họ chiến đấu cho đền thờ, rồi thấy mình đã trở nên can đảm. Họ đã không vun trồng sự sạch sẽ. Họ thanh tẩy mình cho bàn thờ, rồi thấy mình đã sạch. Lịch sử của dân Do Thái là tài liệu cổ duy nhất mà phần đông người Anh biết đến, và chỉ từ đó cũng đủ để phán đoán các sự kiện. Mười Điều Răn, vốn được nhận thấy là về cơ bản chung cho cả nhân loại, chỉ là những mệnh lệnh nhà binh; một bộ quân lệnh của trung đoàn, được ban ra để bảo vệ một cái hòm nào đó băng qua một sa mạc nào đó. Tình trạng vô chính phủ là xấu vì nó gây nguy hại cho sự thánh khiết. Và chỉ khi họ lập một ngày thánh cho Đức Chúa Trời thì họ mới thấy rằng mình đã lập một ngày nghỉ lễ cho loài người (holy day / holiday).

Nếu chấp nhận rằng sự tận hiến căn bản này cho một nơi chốn hay một vật là một nguồn năng lượng sáng tạo, thì chúng ta có thể chuyển sang một sự kiện rất đặc biệt. Chúng ta hãy nhắc lại trong giây lát rằng sự lạc quan đúng đắn duy nhất là một thứ lòng yêu nước phổ quát. Người bi quan có vấn đề gì? Tôi nghĩ có thể nói được điều đó bằng cách bảo rằng ông là kẻ phản quốc của vũ trụ. Thế còn kẻ phản quốc có vấn đề gì? Tôi nghĩ có thể nói được điều đó, không chút cay đắng quá mức, bằng cách bảo rằng ông là người bạn thẳng thắn. Thế còn người bạn thẳng thắn có vấn đề gì? Ở đây chúng ta chạm vào tảng đá của đời sống thật và của bản tính con người bất biến.

Tôi mạnh dạn nói rằng cái xấu nơi người bạn thẳng thắn chỉ đơn giản là ông không thẳng thắn. Ông đang giữ lại một điều gì đó—niềm khoái trá u ám của riêng ông khi nói những điều khó nghe. Ông có một ước muốn thầm kín là làm tổn thương, chứ không chỉ là giúp đỡ. Tôi nghĩ chắc chắn chính điều này khiến một loại kẻ phản quốc nào đó làm những công dân lành mạnh khó chịu. Tôi không nói (dĩ nhiên) về thứ tinh thần phản quốc chỉ làm khó chịu những tay môi giới chứng khoán đang lên cơn sốt và những nữ diễn viên hay sướt mướt; đó chỉ là lòng yêu nước đang nói thẳng. Một người bảo rằng không người yêu nước nào nên công kích Chiến tranh Boer cho đến khi nó kết thúc thì không đáng để trả lời một cách thông minh; ông đang nói rằng không người con ngoan nào nên cảnh báo mẹ mình tránh xa vách đá cho đến khi bà đã rơi xuống. Nhưng có một kẻ phản quốc khiến những người lương thiện tức giận một cách chính đáng, và tôi nghĩ lời giải thích về ông là điều tôi đã gợi ý: ông là người bạn thẳng thắn mà không thẳng thắn; người nói: “Tôi rất tiếc phải nói rằng chúng ta tiêu rồi,” mà chẳng tiếc chút nào. Và có thể nói, không chút hoa mỹ, rằng ông là một kẻ phản bội; vì ông đang dùng sự hiểu biết xấu xí vốn được giao cho ông để làm mạnh quân đội, để làm người ta nản lòng không gia nhập quân đội. Vì ông được phép bi quan với tư cách một cố vấn quân sự, nên ông bi quan với tư cách một hạ sĩ quan tuyển mộ. Cũng y như vậy, người bi quan (là kẻ phản quốc của vũ trụ) dùng sự tự do mà cuộc đời cho phép các cố vấn của mình để dụ dỗ người ta bỏ lá cờ của cuộc đời. Cứ cho là ông chỉ nói những sự thật, thì vẫn cốt yếu phải biết cảm xúc của ông là gì, động cơ của ông là gì. Có thể là một nghìn hai trăm người ở Tottenham đang mắc bệnh đậu mùa; nhưng chúng ta muốn biết điều này được nói ra bởi một triết gia vĩ đại nào đó muốn nguyền rủa các thần, hay chỉ bởi một mục sư bình thường nào đó muốn giúp những người ấy.

Vậy thì cái ác của người bi quan không phải ở chỗ ông trừng phạt các thần và loài người, mà ở chỗ ông không yêu điều ông trừng phạt—ông không có lòng trung thành căn bản và siêu nhiên này đối với vạn vật. Còn cái ác của người thường được gọi là người lạc quan là gì? Hiển nhiên, người ta cảm thấy rằng người lạc quan, vì muốn bênh vực danh dự của thế giới này, sẽ bênh vực cả điều không thể bênh vực. Ông là kẻ sô-vanh hiếu chiến của vũ trụ; ông sẽ nói: “Vũ trụ của tôi, dù đúng hay sai.” Ông sẽ ít nghiêng về việc cải cách mọi sự; nghiêng nhiều hơn về một kiểu trả lời chính thức từ hàng ghế đầu nghị viện trước mọi lời công kích, xoa dịu mọi người bằng những lời cam đoan. Ông sẽ không rửa sạch thế giới, mà chỉ quét vôi che đậy thế giới (wash / whitewash). Tất cả những điều này (vốn đúng với một kiểu người lạc quan) dẫn chúng ta đến một điểm thật sự lý thú duy nhất của tâm lý học, điều không thể giải thích được nếu thiếu nó.

Chúng ta nói rằng phải có một lòng trung thành nguyên sơ đối với cuộc đời: câu hỏi duy nhất là, đó sẽ là một lòng trung thành tự nhiên hay siêu nhiên? Nếu bạn muốn nói theo cách này, đó sẽ là một lòng trung thành có lý hay vô lý? Này, điều phi thường là sự lạc quan xấu (sự quét vôi che đậy, sự bênh vực yếu ớt cho mọi thứ) lại đi kèm với sự lạc quan có lý. Sự lạc quan duy lý dẫn đến trì trệ: chính sự lạc quan phi lý mới dẫn đến cải cách. Để tôi giải thích bằng cách dùng lại một lần nữa sự tương đồng với lòng yêu nước. Người dễ hủy hoại nơi mình yêu nhất chính là người yêu nó vì một lý do. Người sẽ cải thiện nơi ấy là người yêu nó không vì lý do nào. Nếu một người yêu một nét đặc biệt nào đó của Pimlico (điều có vẻ khó xảy ra), người ấy có thể thấy mình bênh vực nét ấy chống lại chính Pimlico. Nhưng nếu người ấy chỉ đơn giản yêu chính Pimlico, người ấy có thể tàn phá nó và biến nó thành Giê-ru-sa-lem Mới. Tôi không phủ nhận rằng cải cách có thể quá đà; tôi chỉ nói rằng chính người yêu nước huyền nhiệm mới là người cải cách. Thói tự mãn sô-vanh đơn thuần thường gặp nhất nơi những người có một lý do thông thái rởm nào đó cho lòng yêu nước của họ. Những kẻ sô-vanh tồi tệ nhất không yêu nước Anh, mà yêu một lý thuyết về nước Anh. Nếu chúng ta yêu nước Anh vì nó là một đế quốc, chúng ta có thể đánh giá quá cao sự thành công trong việc chúng ta cai trị người Ấn. Nhưng nếu chúng ta yêu nó chỉ vì nó là một dân tộc, chúng ta có thể đối diện với mọi biến cố: vì nó vẫn sẽ là một dân tộc ngay cả khi người Ấn cai trị chúng ta. Cũng vậy, chỉ những người mà lòng yêu nước tùy thuộc vào lịch sử mới để cho lòng yêu nước của mình xuyên tạc lịch sử. Một người yêu nước Anh vì nó mang chất Anh sẽ chẳng bận tâm nó đã hình thành ra sao. Nhưng một người yêu nước Anh vì nó là Anglo-Saxon có thể đi ngược mọi sự kiện vì điều mình ưa tưởng tượng. Người ấy có thể đi đến chỗ (như Carlyle và Freeman) khẳng định rằng Cuộc Chinh Phục của người Norman là một Cuộc Chinh Phục của người Saxon. Người ấy có thể đi đến chỗ hoàn toàn phi lý—bởi vì người ấy có một lý do. Một người yêu nước Pháp vì nó thượng võ sẽ bào chữa cho quân đội năm 1870. Nhưng một người yêu nước Pháp vì nó là nước Pháp sẽ cải thiện quân đội năm 1870. Đây chính là điều người Pháp đã làm, và nước Pháp là một ví dụ hay về nghịch lý đang vận hành. Không nơi nào khác lòng yêu nước lại trừu tượng và tùy ý một cách thuần túy hơn; và không nơi nào khác cải cách lại triệt để và sâu rộng hơn. Lòng yêu nước của bạn càng siêu việt, thì chính trị của bạn càng thực tế.

Có lẽ ví dụ thường ngày nhất cho điểm này là trường hợp phụ nữ, và lòng trung thành lạ lùng và mạnh mẽ của họ. Một số người ngu ngốc đã khởi xướng ý tưởng rằng vì phụ nữ rõ ràng bênh vực người nhà mình qua mọi chuyện, nên phụ nữ là mù quáng và chẳng thấy gì cả. Hẳn họ chưa từng biết người phụ nữ nào. Cũng chính những người phụ nữ sẵn sàng bênh vực người đàn ông của mình trong mọi cảnh dày mỏng (through thick and thin) thì (trong cuộc giao tiếp riêng với người đàn ông ấy) lại sáng suốt gần như đến mức bệnh hoạn về độ mỏng manh của những lời bào chữa của ông hay độ đặc sệt của cái đầu ông. Bạn của một người đàn ông thì quý mến ông nhưng để mặc ông như ông vốn là: vợ ông thì yêu ông và luôn tìm cách biến ông thành một người khác. Những người phụ nữ hoàn toàn là nhà huyền nhiệm trong tín điều của mình thì lại hoàn toàn là kẻ hoài nghi cay độc trong sự phê phán của mình. Thackeray đã diễn tả điều này thật hay khi ông để cho mẹ của Pendennis, người tôn thờ con trai mình như một vị thần, vẫn mặc nhiên cho rằng cậu sẽ hư hỏng với tư cách một con người. Bà đánh giá thấp đức hạnh của con, dẫu bà đánh giá quá cao giá trị của con. Người tận hiến hoàn toàn tự do phê phán; kẻ cuồng tín có thể an toàn làm một người hoài nghi. Tình yêu không mù quáng; đó là điều sau chót mà tình yêu có thể là. Tình yêu bị ràng buộc; và càng bị ràng buộc thì càng ít mù quáng (Love is not blind… Love is bound).

Ít ra thì đó đã trở thành lập trường của tôi về tất cả những gì được gọi là sự lạc quan, sự bi quan và sự cải tiến. Trước bất kỳ hành động cải cách vũ trụ nào, chúng ta phải có một lời thề trung thành với vũ trụ. Một người phải quan tâm đến cuộc đời, rồi người ấy mới có thể vô tư trong những quan điểm của mình về nó. “Hỡi con, hãy dâng lòng con cho cha”; tấm lòng phải được đặt vững nơi điều đúng: ngay khi có một tấm lòng vững định, chúng ta có một bàn tay tự do. Tôi phải dừng lại để đón trước một lời phê bình hiển nhiên. Người ta sẽ nói rằng một người có lý trí chấp nhận thế giới như một sự pha trộn giữa thiện và ác với một sự hài lòng vừa phải và một sự chịu đựng vừa phải. Nhưng đây chính là thái độ mà tôi cho là khiếm khuyết. Tôi biết, nó rất phổ biến trong thời đại này; nó đã được diễn tả hoàn hảo trong những câu thơ trầm lặng của Matthew Arnold, những câu thơ phạm thượng một cách xuyên thấu hơn cả những tiếng thét của Schopenhauer—

“Ta được sống, vậy là đủ:—và nếu một cuộc đời,
Với những kết quả lớn lao hiếm hoi đến thế,
Dẫu chịu đựng được, lại dường chẳng đáng
Cả sự huy hoàng của các thế giới này, cả nỗi đau sinh nở này.”

Tôi biết cảm thức này tràn ngập thời đại chúng ta, và tôi nghĩ nó làm đông cứng thời đại chúng ta. Cho những mục đích khổng lồ như các thần Titan của đức tin và cách mạng, điều chúng ta cần không phải là sự chấp nhận lạnh lùng thế giới như một sự thỏa hiệp, mà là một cách nào đó để chúng ta có thể hết lòng ghét nó và hết lòng yêu nó. Chúng ta không muốn niềm vui và cơn giận trung hòa lẫn nhau để sinh ra một sự hài lòng cau có; chúng ta muốn một niềm hân hoan mãnh liệt hơn và một sự bất mãn mãnh liệt hơn. Chúng ta phải cảm nhận vũ trụ cùng một lúc vừa như lâu đài của một gã yêu tinh khổng lồ, phải xông vào chiếm lấy, lại vừa như căn nhà tranh của chính chúng ta, nơi chúng ta có thể trở về lúc chiều tối.

Không ai nghi ngờ rằng một người bình thường có thể sống cho êm với thế giới này: nhưng chúng ta đòi hỏi không phải đủ sức để sống cho êm với nó, mà đủ sức để đẩy nó tiến lên (get on with it / get it on). Liệu người ấy có thể ghét nó đủ để thay đổi nó, mà vẫn yêu nó đủ để nghĩ nó đáng được thay đổi? Liệu người ấy có thể ngước nhìn điều thiện khổng lồ của nó mà không một lần cảm thấy cam chịu? Liệu người ấy có thể ngước nhìn điều ác khổng lồ của nó mà không một lần cảm thấy tuyệt vọng? Tóm lại, liệu người ấy có thể cùng một lúc không chỉ là một người bi quan và một người lạc quan, mà là một người bi quan cuồng nhiệt và một người lạc quan cuồng nhiệt? Liệu người ấy có đủ là người ngoại giáo để chết cho thế giới, và đủ là Cơ Đốc nhân để chết đối với thế giới? Tôi khẳng định rằng trong sự kết hợp này, chính người lạc quan duy lý sẽ thất bại, còn người lạc quan phi lý sẽ thành công. Người ấy sẵn sàng đập tan cả vũ trụ vì chính vũ trụ.

Tôi trình bày những điều này không theo trình tự lô-gíc chín chắn của chúng, mà theo như chúng đã đến với tôi: và quan điểm này đã được làm sáng tỏ và sắc bén hơn nhờ một sự tình cờ của thời cuộc. Dưới bóng ngày càng dài ra của Ibsen, đã nổ ra một cuộc tranh luận xem việc tự giết mình có phải là một điều rất hay hay không. Những người hiện đại nghiêm nghị bảo chúng ta rằng thậm chí không được nói “tội nghiệp anh ta” về một người đã tự bắn vỡ óc mình, vì người ấy là một người đáng ganh tị, và chỉ bắn vỡ óc mình vì bộ óc ấy xuất sắc khác thường. Ông William Archer thậm chí còn gợi ý rằng trong thời hoàng kim sẽ có những cái máy bỏ xu tự động, nhờ đó một người có thể tự sát với giá một xu. Trong tất cả chuyện này, tôi thấy mình hoàn toàn chống lại nhiều người tự xưng là phóng khoáng và nhân đạo. Sự tự sát không chỉ là một tội; nó là cái tội của mọi tội. Đó là điều ác tối hậu và tuyệt đối, là sự khước từ quan tâm đến sự hiện hữu; sự khước từ thề trung thành với cuộc đời. Kẻ giết một người là giết một người. Kẻ giết chính mình là giết mọi người; xét về phần hắn, hắn xóa sạch thế giới. Hành động của hắn (xét theo ý nghĩa biểu tượng) còn tệ hơn bất kỳ vụ hãm hiếp hay vụ khủng bố bằng thuốc nổ nào. Vì nó phá hủy mọi tòa nhà: nó sỉ nhục mọi phụ nữ. Tên trộm thỏa mãn với kim cương; nhưng kẻ tự sát thì không: đó là tội của hắn. Hắn không thể bị mua chuộc, ngay cả bằng những viên đá rực sáng của Thành Thiên Thượng. Tên trộm khen ngợi những vật hắn ăn cắp, nếu không phải là khen chủ của chúng. Nhưng kẻ tự sát sỉ nhục mọi vật trên đất bằng cách không ăn cắp chúng. Hắn làm ô uế mọi bông hoa bằng việc khước từ sống vì nó. Không có một sinh vật bé nhỏ nào trong vũ trụ mà cái chết của hắn không phải là một lời chế nhạo. Khi một người treo cổ trên một cái cây, lá cây có thể rụng xuống vì giận dữ và chim chóc bay đi vì phẫn nộ: vì mỗi thứ đều đã nhận một sự xúc phạm riêng. Dĩ nhiên, có thể có những lý do cảm xúc đáng thương để bào chữa cho hành động ấy. Thường thì cũng có những lý do như thế cho việc hãm hiếp, và hầu như luôn luôn có cho thuốc nổ. Nhưng nếu nói đến những ý niệm rõ ràng và ý nghĩa sáng suốt của sự vật, thì có nhiều chân lý hợp lý và triết lý hơn hẳn trong việc chôn ở ngã tư đường và cái cọc đóng xuyên qua thi thể, so với những cái máy tự động để tự sát của ông Archer. Việc chôn kẻ tự sát riêng ra có một ý nghĩa. Tội của người ấy khác với các tội khác—vì nó khiến ngay cả các tội ác cũng trở thành không thể.

Cũng vào khoảng thời gian ấy, tôi đọc một câu đùa cợt mà nghiêm trang của một người tự do tư tưởng nào đó: ông nói rằng một kẻ tự sát cũng chỉ giống như một người tử đạo. Sự ngụy biện lộ liễu của câu ấy đã giúp làm sáng tỏ vấn đề. Hiển nhiên kẻ tự sát là đối nghịch của người tử đạo. Người tử đạo là người quan tâm quá nhiều đến một điều gì đó ở bên ngoài mình đến nỗi quên đi đời sống riêng của mình. Kẻ tự sát là người quan tâm quá ít đến bất cứ điều gì ở bên ngoài mình đến nỗi muốn thấy mọi thứ chấm dứt. Một người muốn một điều gì đó bắt đầu: người kia muốn mọi thứ kết thúc. Nói cách khác, người tử đạo là cao quý, chính vì (dù ông có từ bỏ thế gian hay ghê tởm cả nhân loại đến đâu) ông vẫn tuyên xưng mối liên kết tối hậu này với sự sống; ông đặt lòng mình ở bên ngoài chính mình: ông chết để một điều gì đó được sống. Kẻ tự sát là hèn hạ vì hắn không có mối liên kết này với sự hiện hữu: hắn chỉ là một kẻ hủy diệt; về mặt thuộc linh, hắn hủy diệt vũ trụ. Rồi tôi nhớ đến cái cọc và ngã tư đường, và sự kiện kỳ lạ rằng Cơ Đốc giáo đã tỏ ra khắc nghiệt kỳ quái như thế đối với kẻ tự sát. Vì Cơ Đốc giáo đã khích lệ người tử đạo một cách cuồng nhiệt. Cơ Đốc giáo trong lịch sử đã bị cáo buộc, không phải hoàn toàn vô cớ, là đã đẩy sự tử đạo và lối sống khổ hạnh đến một mức hoang vắng và bi quan. Các Cơ Đốc nhân tử đạo đầu tiên nói về cái chết với một niềm hạnh phúc khủng khiếp. Họ báng bổ những bổn phận đẹp đẽ của thân thể: từ xa họ đã đánh hơi mùi mồ mả như mùi một cánh đồng hoa. Đối với nhiều người, tất cả những điều này dường như chính là thi ca của sự bi quan. Thế nhưng vẫn có cái cọc ở ngã tư đường để cho thấy Cơ Đốc giáo đã nghĩ gì về người bi quan.

Đây là điều đầu tiên trong cả một chuỗi dài những câu đố mà Cơ Đốc giáo mang vào cuộc thảo luận. Và đi kèm với nó là một nét đặc thù mà tôi sẽ phải nói đến rõ hơn, như một dấu hiệu của mọi quan niệm Cơ Đốc, nhưng rõ ràng đã khởi đầu từ quan niệm này. Thái độ Cơ Đốc đối với người tử đạo và kẻ tự sát không phải là điều thường được khẳng định trong đạo đức hiện đại. Đó không phải là vấn đề mức độ. Không phải là phải vạch một đường ranh ở đâu đó, và kẻ tự giết mình trong cơn hưng phấn thì rơi vào bên trong đường ranh, còn kẻ tự giết mình trong nỗi buồn thì rơi ngay bên ngoài. Cảm thức Cơ Đốc hiển nhiên không chỉ cho rằng kẻ tự sát đã đẩy sự tử đạo đi quá xa. Cảm thức Cơ Đốc mãnh liệt ủng hộ điều này và mãnh liệt chống lại điều kia: hai điều trông rất giống nhau ấy lại ở hai đầu đối nghịch của thiên đàng và địa ngục. Một người vứt bỏ mạng sống mình; ông tốt đến nỗi bộ xương khô của ông có thể chữa lành những thành phố đang bị dịch bệnh. Một người khác vứt bỏ sự sống; hắn xấu đến nỗi xương của hắn sẽ làm ô uế xương của anh em hắn. Tôi không nói sự mãnh liệt này là đúng; nhưng tại sao nó lại mãnh liệt đến thế?

Chính tại đây tôi lần đầu nhận ra rằng đôi chân lang thang của mình đang ở trên một lối mòn đã có người đi. Cơ Đốc giáo cũng đã cảm nhận sự đối nghịch này giữa người tử đạo và kẻ tự sát: phải chăng Cơ Đốc giáo đã cảm nhận nó vì cùng một lý do? Phải chăng Cơ Đốc giáo đã cảm nhận điều mà tôi cảm nhận nhưng đã không thể (và vẫn không thể) diễn tả—nhu cầu này về một lòng trung thành đầu tiên đối với vạn vật, rồi sau đó về một cuộc cải cách triệt hạ vạn vật? Rồi tôi nhớ ra rằng chính lời buộc tội nhắm vào Cơ Đốc giáo là nó kết hợp hai điều mà tôi đang cuống cuồng cố kết hợp. Cơ Đốc giáo bị cáo buộc, cùng một lúc, vừa quá lạc quan về vũ trụ vừa quá bi quan về thế gian. Sự trùng hợp ấy khiến tôi bỗng đứng sững lại.

Trong cuộc tranh luận hiện đại đã nảy sinh một thói quen ngớ ngẩn là nói rằng tín điều này tín điều nọ có thể được giữ trong thời đại này nhưng không thể được giữ trong thời đại khác. Người ta bảo chúng ta rằng tín lý nào đó đáng tin vào thế kỷ mười hai, nhưng không còn đáng tin vào thế kỷ hai mươi. Thế thì bạn cũng có thể nói rằng một triết lý nào đó có thể được tin vào các ngày thứ Hai, nhưng không thể được tin vào các ngày thứ Ba. Bạn cũng có thể nói về một quan điểm về vũ trụ rằng nó hợp với lúc ba giờ rưỡi, nhưng không hợp với lúc bốn giờ rưỡi. Điều một người có thể tin tùy thuộc vào triết lý của người ấy, chứ không tùy thuộc vào đồng hồ hay thế kỷ. Nếu một người tin vào định luật tự nhiên không thể thay đổi, người ấy không thể tin bất kỳ phép lạ nào trong bất kỳ thời đại nào. Nếu một người tin vào một ý chí đằng sau định luật, người ấy có thể tin bất kỳ phép lạ nào trong bất kỳ thời đại nào. Để lập luận, giả sử chúng ta đang xét một trường hợp chữa lành bằng phép lạ. Một người duy vật thế kỷ mười hai không thể tin điều đó hơn gì một người duy vật thế kỷ hai mươi. Nhưng một tín đồ Khoa Học Cơ Đốc thế kỷ hai mươi có thể tin điều đó y như một Cơ Đốc nhân thế kỷ mười hai. Đó chỉ đơn giản là vấn đề lý thuyết của một người về vạn vật. Vì vậy, khi xét bất kỳ câu trả lời nào trong lịch sử, vấn đề không phải là nó có được đưa ra trong thời chúng ta hay không, mà là nó có được đưa ra để trả lời câu hỏi của chúng ta hay không. Và tôi càng nghĩ về việc Cơ Đốc giáo đã đến trong thế gian khi nào và bằng cách nào, tôi càng cảm thấy rằng nó thật sự đã đến để trả lời chính câu hỏi này.

Thường thì chính những Cơ Đốc nhân dễ dãi và khoáng đạt lại dành cho Cơ Đốc giáo những lời khen hoàn toàn không thể bênh vực được. Họ nói như thể chưa từng có lòng mộ đạo hay lòng thương xót nào cho đến khi Cơ Đốc giáo xuất hiện, một điểm mà bất kỳ người Trung Cổ nào cũng sẽ hăng hái sửa lại cho họ. Họ trình bày rằng điều đáng chú ý về Cơ Đốc giáo là nó đã là tôn giáo đầu tiên rao giảng sự đơn sơ hay sự tự chế, hay đời sống nội tâm và lòng chân thành. Họ sẽ nghĩ tôi rất hẹp hòi (dù điều đó có nghĩa là gì) nếu tôi nói rằng điều đáng chú ý về Cơ Đốc giáo là nó đã là tôn giáo đầu tiên rao giảng Cơ Đốc giáo. Nét đặc thù của nó là nó đặc thù, còn sự đơn sơ và lòng chân thành thì chẳng đặc thù gì, mà là những lý tưởng hiển nhiên cho cả nhân loại. Cơ Đốc giáo là lời giải cho một câu đố, chứ không phải là câu sáo ngữ sau chót được thốt ra sau một cuộc trò chuyện dài. Mới hôm nọ, tôi thấy trong một tờ tuần báo xuất sắc mang giọng điệu Thanh giáo lời nhận xét này: rằng Cơ Đốc giáo khi bị lột bỏ bộ áo giáp tín lý (như thể người ta nói về một con người bị lột bỏ bộ áo giáp xương cốt của mình), thì hóa ra chẳng là gì ngoài giáo lý của Hội Bạn Hữu (Quaker) về Ánh Sáng Bên Trong. Này, nếu tôi nói rằng Cơ Đốc giáo đến trong thế gian đặc biệt là để tiêu diệt giáo lý về Ánh Sáng Bên Trong, thì đó sẽ là một sự phóng đại. Nhưng nó sẽ gần với sự thật hơn rất nhiều. Những người phái Khắc Kỷ sau cùng, như Marcus Aurelius, chính là những người thật sự tin vào Ánh Sáng Bên Trong. Phẩm giá của họ, sự mệt mỏi của họ, sự quan tâm bề ngoài đầy buồn bã của họ đến người khác, sự quan tâm bên trong không sao chữa được của họ đến chính mình, tất cả đều do Ánh Sáng Bên Trong mà ra, và chỉ tồn tại nhờ thứ ánh sáng ảm đạm ấy. Hãy để ý rằng Marcus Aurelius, như các nhà đạo đức học hướng nội như thế vẫn luôn làm, nhấn mạnh vào những việc nhỏ đã làm hay chưa làm; ấy là vì ông không có đủ lòng ghét hay lòng yêu để làm một cuộc cách mạng đạo đức. Ông dậy sớm vào buổi sáng, y như các nhà quý tộc của chúng ta đang sống Đời Sống Giản Dị dậy sớm vào buổi sáng; vì thứ lòng vị tha ấy dễ dàng hơn nhiều so với việc chấm dứt các trò đấu ở đấu trường hay trả lại đất đai cho người dân Anh. Marcus Aurelius là kiểu người không thể chịu đựng nổi nhất trong các kiểu người. Ông là một kẻ vị kỷ không ích kỷ. Một kẻ vị kỷ không ích kỷ là một người có sự kiêu ngạo mà không có lời bào chữa của đam mê. Trong mọi hình thức khai sáng có thể tưởng tượng được, thứ tồi tệ nhất là điều những người này gọi là Ánh Sáng Bên Trong. Trong mọi tôn giáo khủng khiếp, tôn giáo khủng khiếp nhất là sự thờ phượng vị thần bên trong. Ai biết bất kỳ người nào cũng biết nó sẽ vận hành ra sao; ai biết bất kỳ người nào ở Trung Tâm Tư Tưởng Cao Siêu cũng biết nó đang vận hành ra sao. Việc Jones sẽ thờ phượng vị thần bên trong mình rốt cuộc hóa ra có nghĩa là Jones sẽ thờ phượng Jones. Hãy để Jones thờ mặt trời hay mặt trăng, bất cứ thứ gì còn hơn là Ánh Sáng Bên Trong; hãy để Jones thờ mèo hay cá sấu, nếu ông tìm được con nào trên phố mình, nhưng đừng thờ vị thần bên trong. Cơ Đốc giáo đến trong thế gian trước hết là để khẳng định một cách mãnh liệt rằng con người không chỉ phải nhìn vào bên trong, mà còn phải nhìn ra bên ngoài, để chiêm ngưỡng với sự sửng sốt và lòng nhiệt thành một đoàn quân thiêng liêng và một vị thống lĩnh thiêng liêng. Niềm vui thú duy nhất của việc làm Cơ Đốc nhân là con người không bị bỏ lại một mình với Ánh Sáng Bên Trong, mà dứt khoát nhận biết một ánh sáng bên ngoài, đẹp như mặt trời, tinh sạch như mặt trăng, đáng sợ khác nào đạo quân giương cờ xí.

Dẫu vậy, tốt hơn hết là Jones đừng thờ mặt trời và mặt trăng. Nếu ông làm thế, ông sẽ có khuynh hướng bắt chước chúng; sẽ nói rằng vì mặt trời thiêu sống côn trùng, nên ông có thể thiêu sống côn trùng. Ông nghĩ rằng vì mặt trời làm người ta bị cảm nắng, nên ông có thể làm cho người láng giềng mình mắc bệnh sởi. Ông nghĩ rằng vì người ta nói mặt trăng làm con người hóa điên, nên ông có thể làm cho vợ mình hóa điên. Mặt xấu xí này của sự lạc quan hướng ngoại đơn thuần cũng đã lộ ra trong thế giới cổ đại. Vào khoảng thời gian mà chủ nghĩa lý tưởng Khắc Kỷ bắt đầu bộc lộ những yếu điểm của sự bi quan, thì việc thờ thiên nhiên xưa của người cổ đại cũng bắt đầu bộc lộ những yếu điểm khổng lồ của sự lạc quan. Việc thờ thiên nhiên là điều đủ tự nhiên khi xã hội còn non trẻ, hay nói cách khác, thuyết phiếm thần (Pantheism) vẫn ổn chừng nào nó còn là việc thờ thần Pan. Nhưng Thiên Nhiên có một mặt khác mà kinh nghiệm và tội lỗi chẳng chậm chạp gì trong việc khám phá ra, và nói về thần Pan rằng ông sớm để lộ cái móng guốc chẻ đôi thì chẳng phải là đùa cợt. Lời phản đối duy nhất đối với Tôn Giáo Tự Nhiên là bằng cách nào đó nó luôn trở nên trái tự nhiên. Một người yêu Thiên Nhiên vào buổi sáng vì sự ngây thơ và hiền hòa của Thiên Nhiên, và đến lúc chiều tối, nếu người ấy vẫn còn yêu Thiên Nhiên, thì đó là vì bóng tối và sự tàn ác của Thiên Nhiên. Người ấy tắm rửa lúc bình minh trong làn nước trong như Hiền Nhân của phái Khắc Kỷ đã làm, thế mà bằng cách nào đó, vào lúc cuối ngày tăm tối, người ấy lại đang tắm trong máu bò đực còn nóng, như Julian Kẻ Bội Giáo đã làm. Việc chỉ theo đuổi sức khỏe luôn dẫn đến một điều gì đó không lành mạnh. Thiên nhiên vật chất không được trở thành đối tượng trực tiếp của sự vâng phục; nó phải được thưởng thức, chứ không phải được thờ phượng. Không được xem các vì sao và núi non một cách nghiêm túc. Nếu chúng ta xem chúng như thế, chúng ta sẽ kết thúc ở chỗ việc thờ thiên nhiên của ngoại giáo đã kết thúc. Vì đất hiền hòa, chúng ta có thể bắt chước mọi sự tàn ác của đất. Vì tính dục là lành mạnh, tất cả chúng ta có thể phát điên vì tính dục. Sự lạc quan đơn thuần đã đi đến hồi kết điên rồ và thích đáng của nó. Thuyết cho rằng mọi thứ đều tốt đã trở thành một cuộc truy hoan của mọi thứ xấu xa.

Ở phía bên kia, những người bi quan duy tâm của chúng ta được đại diện bởi tàn dư xưa của phái Khắc Kỷ. Marcus Aurelius và các bạn ông đã thật sự từ bỏ ý niệm về bất kỳ vị thần nào trong vũ trụ và chỉ nhìn vào vị thần bên trong. Họ chẳng hy vọng gì vào bất kỳ đức hạnh nào trong thiên nhiên, và hầu như chẳng hy vọng gì vào bất kỳ đức hạnh nào trong xã hội. Họ không đủ quan tâm đến thế giới bên ngoài để thật sự đập phá nó hay làm cách mạng nó. Họ không yêu thành phố đủ để phóng hỏa nó. Thế nên thế giới cổ đại đã ở đúng vào tình thế tiến thoái lưỡng nan hoang vắng của chính chúng ta. Những người duy nhất thật sự tận hưởng thế giới này thì đang bận đập phá nó; còn những người đức hạnh thì không đủ quan tâm đến họ để quật ngã họ. Trong tình thế tiến thoái lưỡng nan này (cũng là tình thế của chúng ta), Cơ Đốc giáo bỗng bước vào và đưa ra một câu trả lời độc đáo, mà rốt cuộc thế gian đã chấp nhận như chính câu trả lời. Khi ấy nó là câu trả lời, và tôi nghĩ bây giờ nó vẫn là câu trả lời.

Câu trả lời này giống như một nhát gươm chém xuống; nó phân rẽ; nó chẳng hề hợp nhất một cách ủy mị theo bất kỳ nghĩa nào. Nói vắn tắt, nó phân rẽ Đức Chúa Trời khỏi vũ trụ. Sự siêu việt và tính biệt lập ấy của thần linh, điều mà một số Cơ Đốc nhân ngày nay muốn loại bỏ khỏi Cơ Đốc giáo, thật ra là lý do duy nhất khiến bất cứ ai muốn trở thành Cơ Đốc nhân. Đó là toàn bộ cốt lõi của câu trả lời Cơ Đốc dành cho người bi quan bất hạnh và cho người lạc quan còn bất hạnh hơn nữa. Vì ở đây tôi chỉ quan tâm đến vấn đề riêng của họ, tôi sẽ chỉ phác ra vắn tắt gợi ý siêu hình vĩ đại này. Mọi sự mô tả về nguyên lý sáng tạo hay duy trì trong vạn vật đều phải mang tính ẩn dụ, vì chúng phải dùng đến lời nói. Thế nên người theo thuyết phiếm thần buộc phải nói về Đức Chúa Trời ở trong mọi vật như thể Ngài ở trong một cái hộp. Thế nên nhà tiến hóa luận, ngay trong chính tên gọi của mình (evolution, nghĩa gốc là “mở cuộn ra”), đã mang ý niệm được mở cuộn ra như một tấm thảm. Mọi thuật ngữ, tôn giáo hay phi tôn giáo, đều có thể bị bắt bẻ như vậy. Câu hỏi duy nhất là liệu mọi thuật ngữ đều vô dụng, hay liệu người ta có thể, với một cụm từ như thế, bao hàm một ý niệm rõ ràng về nguồn gốc của vạn vật. Tôi nghĩ là có thể, và hiển nhiên nhà tiến hóa luận cũng nghĩ vậy, nếu không ông đã chẳng nói về sự tiến hóa. Và cụm từ gốc rễ cho mọi thuyết hữu thần Cơ Đốc là thế này: Đức Chúa Trời là một đấng sáng tạo, như một nghệ sĩ là một người sáng tạo. Một nhà thơ tách biệt khỏi bài thơ của mình đến nỗi chính ông nói về nó như một điều nhỏ mọn mà ông đã “phóng bút ra”. Ngay khi trao nó ra, ông đã ném nó đi. Nguyên lý cho rằng mọi sự sáng tạo và sinh sản là một sự tách lìa ít ra cũng nhất quán khắp vũ trụ chẳng kém gì nguyên lý tiến hóa cho rằng mọi sự tăng trưởng là một sự đâm nhánh. Một người phụ nữ mất đi một đứa con ngay trong lúc sinh ra một đứa con. Mọi sự sáng tạo là sự phân ly. Sự ra đời là một cuộc chia tay trang nghiêm chẳng kém sự chết.

Nguyên lý triết học hàng đầu của Cơ Đốc giáo là sự phân lìa này trong hành động sáng tạo thiêng liêng (như sự phân lìa tách nhà thơ khỏi bài thơ hay người mẹ khỏi đứa con mới sinh) chính là sự mô tả đúng thật về hành động mà qua đó năng lượng tuyệt đối đã tạo nên thế giới. Theo phần đông các triết gia, Đức Chúa Trời khi tạo nên thế giới đã nô lệ hóa nó. Theo Cơ Đốc giáo, khi tạo nên nó, Ngài đã giải phóng nó. Đức Chúa Trời đã viết, không hẳn là một bài thơ, mà đúng hơn là một vở kịch; một vở kịch Ngài đã hoạch định cho hoàn hảo, nhưng tất yếu phải được giao cho những diễn viên và những người dàn dựng là con người, những kẻ từ đó đã làm hỏng nó be bét. Tôi sẽ bàn về chân lý của định lý này sau. Ở đây tôi chỉ cần chỉ ra nó đã vượt qua tình thế tiến thoái lưỡng nan mà chúng ta đã bàn trong chương này trơn tru một cách đáng kinh ngạc như thế nào. Ít ra theo cách này, người ta có thể vừa hạnh phúc vừa phẫn nộ mà không phải hạ mình làm một người bi quan hay một người lạc quan. Theo hệ thống này, người ta có thể chiến đấu chống lại mọi sức mạnh của sự hiện hữu mà không đào ngũ khỏi lá cờ của sự hiện hữu. Người ta có thể hòa thuận với vũ trụ mà vẫn chiến tranh với thế gian. Thánh George vẫn có thể đánh con rồng, dù con quái vật ấy có đồ sộ đến đâu trong vũ trụ, dù nó có lớn hơn những thành phố hùng mạnh hay lớn hơn những chót núi đời đời. Nếu nó lớn bằng cả thế giới, nó vẫn có thể bị giết nhân danh thế giới. Thánh George không phải cân nhắc bất kỳ tỷ lệ chênh lệch hay tương quan hiển nhiên nào trong thang bậc của vạn vật, mà chỉ cân nhắc bí mật nguyên thủy của thiết kế của chúng. Ông có thể vung gươm về phía con rồng, ngay cả khi nó là tất cả mọi thứ; ngay cả khi các tầng trời trống rỗng trên đầu ông chỉ là vòm khổng lồ của cái hàm đang há rộng của nó.

Và rồi tiếp theo là một trải nghiệm không thể nào mô tả. Như thể từ lúc sinh ra tôi đã lóng ngóng loay hoay với hai cỗ máy khổng lồ và khó điều khiển, hình dạng khác nhau và dường như chẳng có liên hệ gì với nhau—thế giới và truyền thống Cơ Đốc. Tôi đã tìm thấy cái lỗ hổng này trong thế giới: sự thật rằng bằng cách nào đó người ta phải tìm ra một cách để yêu thế giới mà không tin cậy nó; bằng cách nào đó người ta phải yêu thế gian mà không trở nên thế tục. Tôi đã tìm thấy nét nhô ra này của thần học Cơ Đốc, như một thứ mũi nhọn cứng, là sự khẳng định có tính tín lý rằng Đức Chúa Trời là Đấng có thân vị, và đã tạo nên một thế giới tách biệt khỏi chính Ngài. Mũi nhọn tín lý ấy khớp đúng vào cái lỗ hổng trong thế giới—hiển nhiên nó đã được định để nằm ở đó—và rồi điều kỳ lạ bắt đầu xảy ra. Một khi hai bộ phận ấy của hai cỗ máy đã khớp vào nhau, thì lần lượt từng cái một, mọi bộ phận khác cũng khớp vào và rơi vào chỗ với một sự chính xác đến rợn người. Tôi có thể nghe chốt này rồi chốt khác trên khắp bộ máy rơi vào đúng chỗ của nó với một thứ tiếng tách nhẹ nhõm. Khi một bộ phận đã đúng, mọi bộ phận khác đều lặp lại sự đúng đắn ấy, như đồng hồ này nối tiếp đồng hồ khác điểm giờ chính ngọ. Bản năng này đến bản năng khác được đáp lời bởi giáo lý này đến giáo lý khác. Hoặc, để đổi hình ảnh ẩn dụ, tôi giống như một người đã tiến vào một xứ thù địch để chiếm một pháo đài trên cao. Và khi pháo đài ấy thất thủ, cả xứ đầu hàng và đứng vững vàng sau lưng tôi. Cả vùng đất như được thắp sáng, ngược về tận những cánh đồng đầu tiên của thời thơ ấu tôi. Tất cả những tưởng tượng mù mờ của thời niên thiếu mà trong chương thứ tư tôi đã cố phác họa trên bóng tối một cách vô ích, bỗng trở nên trong suốt và tỉnh táo. Tôi đã đúng khi cảm thấy rằng hoa hồng đỏ là do một sự lựa chọn nào đó: đó là sự lựa chọn thiêng liêng. Tôi đã đúng khi cảm thấy rằng tôi gần như thà nói rằng cỏ có màu sai còn hơn nói rằng nó tất yếu phải có màu ấy: quả thật nó đã có thể có bất kỳ màu nào khác. Cảm thức của tôi rằng hạnh phúc treo trên sợi chỉ điên rồ của một điều kiện, rốt cuộc, quả thật có ý nghĩa: nó có nghĩa là toàn bộ giáo lý về sự Sa Ngã. Ngay cả những quái vật mù mịt và vô hình dạng của các ý niệm mà tôi chưa thể mô tả, càng chưa thể bênh vực, cũng lặng lẽ bước vào chỗ của chúng như những cột tượng khổng lồ của tín điều. Sự tưởng tượng rằng vũ trụ không bao la và trống rỗng, mà nhỏ bé và ấm cúng, giờ đây đã có một ý nghĩa được ứng nghiệm, vì bất cứ điều gì là một tác phẩm nghệ thuật cũng phải nhỏ bé dưới mắt người nghệ sĩ; đối với Đức Chúa Trời, các vì sao có thể chỉ nhỏ bé và thân thương, như những viên kim cương. Và bản năng ám ảnh tôi rằng bằng cách nào đó điều thiện không chỉ là một công cụ để sử dụng, mà là một di vật để canh giữ, như những món hàng từ con tàu của Crusoe—ngay cả điều đó cũng là tiếng thì thầm hoang dại của một điều vốn khôn ngoan từ nguyên thủy, vì theo Cơ Đốc giáo, chúng ta quả thật là những người sống sót sau một vụ đắm tàu, là thủy thủ đoàn của một con tàu vàng đã chìm trước khi thế giới bắt đầu.

Nhưng điều quan trọng là thế này: nó hoàn toàn đảo ngược lý do cho sự lạc quan. Và ngay khi sự đảo ngược được thực hiện, cảm giác giống như sự dễ chịu đột ngột khi một khúc xương được nắn trở lại vào khớp. Tôi đã thường tự gọi mình là một người lạc quan, để tránh sự phạm thượng quá hiển nhiên của sự bi quan. Nhưng tất cả sự lạc quan của thời đại đều giả dối và làm nản lòng vì lý do này: nó luôn cố chứng minh rằng chúng ta vừa khít với thế giới. Sự lạc quan Cơ Đốc đặt nền trên sự thật rằng chúng ta không vừa khít với thế giới. Tôi đã cố được hạnh phúc bằng cách tự nhủ rằng con người là một con vật, như bất cứ con vật nào khác vẫn cầu xin Đức Chúa Trời đồ ăn. Nhưng giờ đây tôi thật sự hạnh phúc, vì tôi đã học biết rằng con người là một quái vật. Tôi đã đúng khi cảm thấy mọi sự đều kỳ lạ, vì chính tôi cùng một lúc vừa tệ hơn vừa tốt hơn mọi sự. Niềm vui của người lạc quan thì tẻ nhạt như văn xuôi, vì nó dừng lại nơi tính tự nhiên của mọi thứ; niềm vui Cơ Đốc thì thơ mộng, vì nó dừng lại nơi tính phi tự nhiên của mọi thứ dưới ánh sáng của sự siêu nhiên. Triết gia hiện đại đã nói đi nói lại với tôi rằng tôi đang ở đúng chỗ, mà tôi vẫn cảm thấy chán nản ngay cả khi ưng thuận. Nhưng tôi đã nghe rằng tôi đang ở sai chỗ, và linh hồn tôi cất tiếng hát vui mừng, như một con chim mùa xuân. Sự hiểu biết ấy đã tìm ra và soi sáng những căn phòng bị lãng quên trong ngôi nhà tối tăm của thời thơ ấu. Giờ đây tôi biết vì sao cỏ luôn có vẻ kỳ quặc đối với tôi như bộ râu xanh của một gã khổng lồ, và vì sao tôi có thể nhớ nhà ngay khi đang ở nhà.

Bạn đã đọc xong Lá Cờ Của Thế Giới