Chính Thống
Đạo Đức Của Xứ Tiên

Chương 5 · 59 phút đọc · 1 giờ 17 phút nghe

Đạo Đức Của Xứ Tiên

Khi một thương gia quở trách chủ nghĩa lý tưởng của cậu bé giúp việc văn phòng, ông thường nói đại loại thế này: “À phải, khi người ta còn trẻ, người ta có những lý tưởng trừu tượng và những lâu đài trên mây ấy; nhưng đến tuổi trung niên thì tất cả đều tan vỡ như mây, và người ta đi xuống đến chỗ tin vào chính trị thực tế, vào việc dùng bộ máy mình đang có và sống cho ổn với thế giới như nó vốn là.” Ít ra thì những ông già đáng kính và nhân ái, nay đã yên nghỉ trong những nấm mồ vinh dự, từng nói với tôi như thế khi tôi còn là một cậu bé. Nhưng từ đó đến nay tôi đã lớn lên và đã khám phá ra rằng những ông già nhân ái ấy đã nói dối. Điều thật sự đã xảy ra lại hoàn toàn trái ngược với điều họ bảo sẽ xảy ra. Họ nói rằng tôi sẽ đánh mất các lý tưởng của mình và bắt đầu tin vào phương pháp của các chính khách thực tế. Thế nhưng, tôi chẳng hề mất chút lý tưởng nào; niềm tin của tôi vào những điều căn bản vẫn y nguyên như xưa nay. Điều tôi đã mất là niềm tin ngây thơ như trẻ nhỏ thuở xưa của tôi vào chính trị thực tế. Tôi vẫn quan tâm đến Trận Chiến Ha-ma-ghê-đôn chẳng kém gì trước kia; nhưng tôi không còn quan tâm mấy đến cuộc Tổng Tuyển Cử. Hồi còn bé tí, chỉ cần nghe nhắc đến nó là tôi đã nhảy cẫng lên trên đầu gối mẹ. Không; viễn tượng thì luôn vững chắc và đáng tin cậy. Viễn tượng luôn là một sự thật. Chính thực tại mới thường là một trò lừa bịp. Tôi tin vào chủ nghĩa Tự do như xưa nay tôi vẫn tin, thậm chí còn hơn cả xưa nay. Nhưng đã có một thời ngây thơ tươi hồng khi tôi tin vào những người phái Tự do.

Tôi nêu ví dụ này về một trong những niềm tin bền vững vì, giờ đây khi phải lần theo gốc rễ những suy tư cá nhân của mình, tôi nghĩ đây có thể được xem là thiên kiến tích cực duy nhất của tôi. Tôi được nuôi dạy như một người phái Tự do, và vẫn luôn tin vào dân chủ, vào giáo lý tự do sơ đẳng về một nhân loại tự cai trị. Nếu có ai thấy cụm từ ấy mơ hồ hay sờn cũ, tôi chỉ có thể dừng lại một chút để giải thích rằng nguyên tắc dân chủ, theo nghĩa tôi hiểu, có thể được phát biểu bằng hai mệnh đề. Mệnh đề thứ nhất là: những điều chung cho mọi người quan trọng hơn những điều riêng của bất kỳ ai. Những điều bình thường quý giá hơn những điều phi thường; không những thế, chúng còn phi thường hơn. Con Người là một điều gì đó đáng kinh sợ hơn những con người; một điều gì đó lạ lùng hơn. Cảm thức về phép lạ của chính nhân loại phải luôn sống động đối với chúng ta hơn bất kỳ kỳ quan nào của quyền lực, trí tuệ, nghệ thuật hay văn minh. Một con người thuần túy đứng trên hai chân, chỉ riêng như thế thôi, phải được cảm nhận như một điều gì đó làm tan nát cõi lòng hơn bất kỳ bản nhạc nào và gây sửng sốt hơn bất kỳ bức biếm họa nào. Cái chết còn bi thảm hơn cả cái chết vì đói. Việc có một cái mũi còn buồn cười hơn cả việc có một cái mũi kiểu Norman.

Đây là nguyên tắc thứ nhất của dân chủ: những điều thiết yếu nơi con người là những điều họ có chung, chứ không phải những điều họ có riêng. Và nguyên tắc thứ hai chỉ đơn giản là thế này: bản năng hay ước muốn chính trị là một trong những điều họ có chung. Phải lòng một người thì nên thơ hơn là bỗng dưng sa vào làm thơ. Lập luận của dân chủ là việc cai trị (góp phần điều khiển bộ lạc) là một việc giống như phải lòng một người, chứ không phải một việc giống như bỗng dưng sa vào làm thơ. Nó không phải là một việc tương tự như chơi đàn ống trong nhà thờ, vẽ tranh trên giấy da, khám phá Bắc Cực (cái thói quen quỷ quyệt ấy), bay nhào lộn vòng tròn, làm Nhà Thiên Văn Hoàng Gia, vân vân. Vì những việc này chúng ta chẳng muốn một người làm chút nào trừ khi người ấy làm giỏi. Trái lại, nó là một việc tương tự như tự viết thư tình của mình hay tự hỉ mũi của mình. Những việc này chúng ta muốn một người tự làm lấy, cho dù người ấy làm dở. Ở đây tôi không tranh luận về tính chân thật của bất kỳ quan niệm nào trong số ấy; tôi biết có vài người hiện đại đang đòi để các nhà khoa học chọn vợ cho họ, và biết đâu chẳng bao lâu nữa họ sẽ đòi để các bà vú nuôi hỉ mũi cho họ. Tôi chỉ nói rằng nhân loại quả có nhận biết những chức năng phổ quát ấy của con người, và rằng dân chủ xếp việc cai trị vào trong số đó. Tóm lại, đức tin dân chủ là thế này: những việc hệ trọng khủng khiếp nhất phải được để cho chính những người bình thường lo liệu—việc kết đôi giữa hai giới, việc nuôi dạy con trẻ, luật pháp của quốc gia. Đó là dân chủ; và tôi vẫn luôn tin vào điều đó.

Nhưng có một điều mà từ thuở nhỏ đến giờ tôi chưa bao giờ hiểu nổi. Tôi chưa bao giờ hiểu nổi người ta lấy đâu ra ý tưởng rằng dân chủ bằng cách nào đó đối nghịch với truyền thống. Rõ ràng truyền thống chỉ là dân chủ được nối dài qua thời gian. Đó là tin cậy vào sự đồng thuận của những tiếng nói chung của loài người hơn là vào một bản ghi chép riêng lẻ hay tùy tiện nào đó. Chẳng hạn, người dẫn lời một sử gia Đức nào đó để chống lại truyền thống của Giáo hội Công giáo, nói cho đúng, là đang viện đến chế độ quý tộc. Người ấy đang viện đến ưu thế của một chuyên gia để chống lại thẩm quyền đáng kinh sợ của một đám đông. Thật dễ thấy tại sao một truyền thuyết được đối xử, và đáng được đối xử, kính trọng hơn một cuốn sách sử. Truyền thuyết thường do đa số người trong làng làm nên, mà họ thì tỉnh trí. Cuốn sách thường do một người duy nhất trong làng viết ra, mà người ấy thì điên. Những ai lấy cớ người xưa ngu dốt để chống lại truyền thống thì cứ việc đến câu lạc bộ Carlton mà nói, cùng với lời tuyên bố rằng các cử tri trong khu ổ chuột là ngu dốt. Điều đó chẳng hợp với chúng ta. Nếu chúng ta coi trọng ý kiến của những người bình thường khi họ đồng lòng nhất trí trong những việc hằng ngày, thì chẳng có lý do gì chúng ta lại xem thường nó khi bàn đến lịch sử hay truyện ngụ ngôn. Truyền thống có thể được định nghĩa là sự mở rộng quyền bầu cử. Truyền thống có nghĩa là trao lá phiếu cho giai cấp vô danh nhất trong mọi giai cấp, tức là tổ tiên chúng ta. Đó là nền dân chủ của người chết. Truyền thống không chịu khuất phục trước nhóm đầu sỏ nhỏ bé và ngạo mạn gồm những kẻ chỉ tình cờ đang đi lại trên đời. Mọi người dân chủ đều phản đối việc con người bị tước tư cách vì sự tình cờ của việc sinh ra; truyền thống phản đối việc họ bị tước tư cách vì sự tình cờ của cái chết. Dân chủ bảo chúng ta đừng bỏ qua ý kiến của một người tốt, dù người ấy là anh giữ ngựa của chúng ta; truyền thống xin chúng ta đừng bỏ qua ý kiến của một người tốt, dù người ấy là cha của chúng ta. Dù sao đi nữa, riêng tôi không thể tách rời hai ý niệm dân chủ và truyền thống; tôi thấy hiển nhiên rằng chúng là cùng một ý niệm. Chúng ta sẽ mời người chết đến dự các hội đồng của mình. Người Hy Lạp xưa bỏ phiếu bằng những viên đá; những người này sẽ bỏ phiếu bằng những bia mộ. Tất cả đều hoàn toàn hợp lệ và chính thức, vì phần lớn bia mộ, cũng như phần lớn lá phiếu, đều được đánh dấu bằng một cây thập tự.

Vậy trước hết tôi phải nói rằng nếu tôi có một thiên kiến, thì đó luôn là thiên kiến nghiêng về dân chủ, và do đó nghiêng về truyền thống. Trước khi chúng ta đi đến bất kỳ khởi điểm lý thuyết hay lô-gíc nào, tôi bằng lòng chừa chỗ cho yếu tố cá nhân ấy; tôi vẫn luôn thiên về việc tin đám đông những người lao động cần cù hơn là tin cái giới văn chương đặc biệt và phiền phức mà tôi thuộc về. Tôi thà chọn ngay cả những ảo tưởng và định kiến của những người nhìn cuộc đời từ bên trong, hơn là những chứng minh sáng sủa nhất của những người nhìn cuộc đời từ bên ngoài. Tôi luôn tin những chuyện kể của các bà cụ hơn là những sự kiện của các bà cô già. Chừng nào sự lanh trí còn là trí khôn bẩm sinh mẹ ban cho thì nó muốn hoang dã đến đâu cũng được.

Giờ đây, tôi phải xây dựng một lập trường tổng quát, mà tôi lại chẳng dám nhận mình có chút huấn luyện nào trong những việc như thế. Vì vậy, tôi đề nghị làm điều đó bằng cách lần lượt ghi ra ba hay bốn ý niệm căn bản mà tôi đã tự mình tìm thấy, gần như theo đúng cách tôi đã tìm thấy chúng. Rồi tôi sẽ tổng hợp chúng lại một cách sơ lược, tóm tắt triết lý cá nhân hay tôn giáo tự nhiên của tôi; rồi tôi sẽ mô tả khám phá đáng sửng sốt của mình rằng toàn bộ điều ấy đã được khám phá từ trước. Nó đã được Cơ Đốc giáo khám phá. Nhưng trong số những xác tín sâu xa mà tôi phải lần lượt thuật lại, xác tín sớm nhất có liên quan đến yếu tố truyền thống dân gian này. Và nếu không có lời giải thích vừa rồi về truyền thống và dân chủ, tôi khó lòng làm cho trải nghiệm tâm trí của mình được rõ ràng. Mà dù vậy, tôi cũng không biết mình có làm cho nó rõ ràng được không, nhưng giờ đây tôi xin thử.

Triết lý đầu tiên và cuối cùng của tôi, triết lý mà tôi tin với một sự chắc chắn không hề gián đoạn, tôi đã học được trong phòng trẻ. Phần lớn tôi học nó từ một vú nuôi; nghĩa là, từ vị nữ tư tế trang nghiêm, được các vì sao chỉ định, của cả dân chủ lẫn truyền thống cùng một lúc. Những điều tôi tin nhất khi ấy, những điều tôi tin nhất bây giờ, là những điều gọi là truyện cổ tích. Tôi thấy chúng là những điều hoàn toàn hợp lý. Chúng không phải là những điều hoang đường: so với chúng, những điều khác mới là hoang đường. So với chúng, cả tôn giáo lẫn chủ nghĩa duy lý đều bất thường, dù tôn giáo thì đúng một cách bất thường còn chủ nghĩa duy lý thì sai một cách bất thường. Xứ tiên chẳng là gì khác hơn miền đất đầy nắng của lẽ thường. Không phải trái đất phán xét thiên đàng, mà là thiên đàng phán xét trái đất; vậy nên ít nhất đối với tôi, không phải trái đất phê phán xứ tiên, mà là xứ tiên phê phán trái đất. Tôi đã biết cây đậu thần trước khi được nếm hạt đậu; tôi đã tin chắc có Người Trong Mặt Trăng trước khi biết chắc có mặt trăng. Điều này hoàn toàn hợp với mọi truyền thống dân gian. Các thi sĩ hạng xoàng thời nay là những người theo chủ nghĩa tự nhiên, và nói về bụi cây hay con suối; nhưng những người hát các bản sử thi và truyện kể xưa là những người theo chủ nghĩa siêu nhiên, và nói về các thần của con suối và bụi cây. Đó là điều người hiện đại muốn nói khi họ bảo rằng người xưa không “biết thưởng thức Thiên Nhiên,” vì người xưa nói rằng Thiên Nhiên là thần thánh. Các bà vú già không kể cho trẻ con nghe về cỏ, mà về những nàng tiên nhảy múa trên cỏ; và người Hy Lạp xưa không nhìn thấy cây cối vì mắc nhìn các nữ thần cây.

Nhưng ở đây tôi bàn về thứ đạo đức và triết lý nảy sinh từ việc được nuôi lớn bằng truyện cổ tích. Nếu mô tả chúng một cách chi tiết, tôi có thể ghi nhận nhiều nguyên tắc cao quý và lành mạnh phát sinh từ chúng. Có bài học hiệp sĩ của truyện “Jack Diệt Khổng Lồ”: rằng phải giết những gã khổng lồ vì chúng khổng lồ. Đó là một cuộc nổi loạn đầy khí phách chống lại chính sự kiêu ngạo. Vì kẻ nổi loạn có trước mọi vương quốc, và người phái Jacobin mang nhiều truyền thống hơn người phái Jacobite. Có bài học của truyện “Lọ Lem,” cũng giống như bài học của bài ca Magnificat—exaltavit humiles (Ngài đã nâng cao kẻ khiêm nhường). Có bài học lớn của truyện “Người Đẹp Và Quái Vật”: rằng một vật phải được yêu trước khi nó đáng yêu. Có câu chuyện ngụ ngôn khủng khiếp “Người Đẹp Ngủ Trong Rừng,” kể rằng loài người được ban phước với mọi món quà sinh nhật, nhưng lại bị nguyền rủa bằng sự chết; và rằng có lẽ sự chết cũng có thể được làm dịu đi thành một giấc ngủ. Nhưng tôi không quan tâm đến từng điều luật riêng lẻ của xứ tiên, mà quan tâm đến toàn bộ tinh thần luật pháp của nó, điều tôi đã học được trước khi biết nói, và sẽ còn giữ khi không còn viết được nữa. Tôi quan tâm đến một cách nhìn cuộc đời nhất định, được các truyện cổ tích tạo nên trong tôi, nhưng từ đó đến nay đã được những sự kiện trần trụi khiêm cung phê chuẩn.

Có thể phát biểu nó như thế này. Có những chuỗi nối tiếp hay diễn tiến nhất định (những trường hợp một việc theo sau một việc khác), mà theo đúng nghĩa của từ, là hợp lý. Chúng, theo đúng nghĩa của từ, là tất yếu. Chẳng hạn như những chuỗi nối tiếp toán học và thuần túy lô-gíc. Chúng tôi ở xứ tiên (vốn là những tạo vật hợp lý nhất trong mọi tạo vật) thừa nhận lý trí ấy và sự tất yếu ấy. Ví dụ, nếu hai cô chị xấu xí lớn tuổi hơn Lọ Lem, thì (theo một nghĩa sắt đá và đáng sợ) điều tất yếu là Lọ Lem nhỏ tuổi hơn hai cô chị xấu xí. Không có cách nào thoát khỏi điều đó. Haeckel muốn nói bao nhiêu về thuyết định mệnh quanh sự kiện ấy cũng được: nó thật sự phải là như vậy. Nếu Jack là con trai của một bác thợ xay, thì một bác thợ xay là cha của Jack. Lý trí lạnh lùng ban sắc lệnh ấy từ ngai đáng sợ của bà: và chúng tôi ở xứ tiên thì tuân phục. Nếu ba anh em đều cưỡi ngựa, thì có sáu con vật và mười tám cái chân liên quan: đó là chủ nghĩa duy lý chân chính, và xứ tiên đầy dẫy điều đó. Nhưng khi tôi ló đầu qua hàng rào của các tiên nhỏ và bắt đầu để ý đến thế giới tự nhiên, tôi nhận thấy một điều lạ thường. Tôi nhận thấy những người học thức đeo kính đang nói về những điều thực sự xảy ra—bình minh, cái chết, vân vân—như thể chúng là hợp lý và không thể tránh khỏi. Họ nói như thể việc cây cối ra trái cũng tất yếu y như việc hai cây với một cây thành ba cây. Nhưng không phải vậy. Có một khác biệt to lớn khi xét bằng phép thử của xứ tiên; tức là phép thử của trí tưởng tượng. Bạn không thể tưởng tượng hai với một không thành ba. Nhưng bạn có thể dễ dàng tưởng tượng cây cối không ra trái; bạn có thể tưởng tượng chúng mọc ra những chân đèn bằng vàng, hoặc những con hổ đu mình bằng đuôi. Những người đeo kính này nói nhiều về một người tên là Newton, người bị một quả táo rơi trúng, và đã khám phá ra một định luật. Nhưng không cách nào làm cho họ thấy được sự phân biệt giữa một định luật thật, một định luật của lý trí, với sự kiện đơn thuần là táo rơi. Nếu quả táo đập trúng mũi Newton, thì mũi Newton đập trúng quả táo. Đó là một sự tất yếu thật: vì chúng ta không thể hình dung việc này xảy ra mà không có việc kia. Nhưng chúng ta hoàn toàn có thể hình dung quả táo không rơi trúng mũi ông; chúng ta có thể tưởng tượng nó hăng hái bay vút qua không trung để đập trúng một cái mũi khác nào đó mà nó ghét ra mặt hơn. Trong các truyện cổ tích của mình, chúng tôi luôn giữ sự phân biệt rạch ròi này giữa khoa học về các mối liên hệ tinh thần, nơi thật sự có định luật, và khoa học về các sự kiện vật chất, nơi chẳng có định luật nào, mà chỉ có những sự lặp lại kỳ quặc. Chúng tôi tin vào những phép lạ về thân xác, nhưng không tin vào những điều bất khả về tinh thần. Chúng tôi tin rằng một Cây Đậu đã leo lên tận Trời; nhưng điều đó chẳng hề làm rối những xác tín của chúng tôi về câu hỏi triết học là bao nhiêu hạt đậu thì thành năm.

Đây chính là sự hoàn hảo đặc biệt về giọng điệu và chân lý trong các truyện kể nhà trẻ. Nhà khoa học nói: “Cắt cuống đi, và quả táo sẽ rơi”; nhưng ông nói điều đó một cách điềm tĩnh, như thể ý này thật sự dẫn tới ý kia. Mụ phù thủy trong truyện cổ tích nói: “Thổi tù và lên, và lâu đài của gã yêu tinh sẽ sụp đổ”; nhưng mụ không nói như thể đó là một điều mà kết quả hiển nhiên phát sinh từ nguyên nhân. Hẳn mụ đã khuyên điều ấy cho nhiều dũng sĩ, và đã thấy nhiều lâu đài sụp đổ, nhưng mụ chẳng đánh mất sự kinh ngạc, cũng chẳng đánh mất lý trí của mình. Mụ không làm rối trí mình đến độ tưởng tượng ra một mối liên hệ tinh thần tất yếu giữa cái tù và và một ngọn tháp đổ sụp. Nhưng các nhà khoa học thì quả có làm rối trí mình, đến độ tưởng tượng ra một mối liên hệ tinh thần tất yếu giữa một quả táo rời khỏi cây và một quả táo chạm tới mặt đất. Họ thật sự nói như thể họ đã tìm thấy không chỉ một loạt sự kiện kỳ diệu, mà còn một chân lý nối kết những sự kiện ấy. Họ quả nói như thể việc hai điều lạ lùng được nối kết về mặt vật chất lại nối kết chúng về mặt triết học. Họ cảm thấy rằng vì một điều không thể hiểu nổi cứ đều đặn theo sau một điều không thể hiểu nổi khác, nên cả hai gộp lại bằng cách nào đó làm thành một điều có thể hiểu được. Hai câu đố đen làm ra một lời giải trắng.

Ở xứ tiên chúng tôi tránh dùng chữ “định luật”; nhưng ở xứ khoa học người ta lại đặc biệt ưa thích nó. Vì thế họ sẽ gọi một phỏng đoán thú vị nào đó về cách những người đã bị lãng quên phát âm bảng chữ cái là Định luật Grimm. Nhưng Định luật Grimm kém trí tuệ hơn nhiều so với Truyện Cổ Grimm. Dù sao đi nữa, các truyện kể chắc chắn là truyện kể; còn định luật thì không phải là định luật. Một định luật hàm ý rằng chúng ta biết bản chất của sự khái quát hóa và sự ban hành; chứ không chỉ là chúng ta đã nhận thấy một vài hệ quả. Nếu có một luật rằng kẻ móc túi sẽ phải vào tù, thì nó hàm ý rằng có một mối liên hệ tinh thần có thể hình dung được giữa ý niệm nhà tù và ý niệm móc túi. Và chúng ta biết ý niệm ấy là gì. Chúng ta có thể nói tại sao chúng ta tước tự do của một kẻ dám tự tiện với tự do của người khác. Nhưng chúng ta không thể nói tại sao một quả trứng có thể biến thành một con gà, cũng như không thể nói tại sao một con gấu lại có thể biến thành một hoàng tử tiên. Xét như những ý niệm, quả trứng và con gà cách xa nhau hơn con gấu và hoàng tử; vì chẳng quả trứng nào tự nó gợi đến một con gà, trong khi có vài hoàng tử quả thật gợi đến những con gấu. Vậy, nếu thừa nhận rằng những sự biến hóa nhất định quả có xảy ra, thì điều thiết yếu là chúng ta phải nhìn chúng theo lối triết học của truyện cổ tích, chứ không theo lối phi triết học của khoa học và các “Định Luật Của Tự Nhiên.” Khi được hỏi tại sao trứng biến thành chim hay trái cây rụng vào mùa thu, chúng ta phải trả lời đúng y như bà tiên đỡ đầu sẽ trả lời nếu Lọ Lem hỏi bà tại sao lũ chuột biến thành ngựa hay quần áo cô rơi khỏi người lúc mười hai giờ. Chúng ta phải trả lời rằng đó là phép thuật. Nó không phải là một “định luật,” vì chúng ta không hiểu công thức tổng quát của nó. Nó không phải là một sự tất yếu, vì tuy trên thực tế chúng ta có thể trông cậy rằng nó sẽ xảy ra, chúng ta không có quyền nói rằng nó phải luôn luôn xảy ra. Việc chúng ta trông cậy vào tiến trình bình thường của mọi vật chẳng phải là lý lẽ gì cho một định luật bất biến (như Huxley tưởng). Chúng ta không trông cậy vào nó; chúng ta đánh cược vào nó. Chúng ta liều với khả năng xa xôi của một phép lạ cũng như liều với khả năng của một chiếc bánh kếp bị tẩm độc hay một sao chổi hủy diệt thế giới. Chúng ta gạt nó ra ngoài tính toán, không phải vì nó là một phép lạ, và do đó là điều bất khả, mà vì nó là một phép lạ, và do đó là một ngoại lệ. Mọi thuật ngữ dùng trong sách khoa học, “định luật,” “sự tất yếu,” “trật tự,” “khuynh hướng,” vân vân, thật ra đều phi trí tuệ, vì chúng giả định một sự tổng hợp bên trong mà chúng ta không hề có. Những chữ duy nhất từng làm tôi thỏa mãn khi mô tả Thiên Nhiên là những thuật ngữ dùng trong sách truyện tiên, “bùa,” “câu thần chú,” “phép mê.” Chúng diễn tả tính tùy tiện của sự kiện và sự bí ẩn của nó. Một cái cây ra trái vì nó là một cái cây phép thuật. Nước chảy xuống dốc vì nó bị yểm bùa. Mặt trời chiếu sáng vì nó bị yểm bùa.

Tôi hoàn toàn phủ nhận rằng điều này là hoang đường hay thậm chí huyền nhiệm. Về sau có thể chúng ta sẽ có chút tinh thần huyền nhiệm; nhưng thứ ngôn ngữ truyện cổ tích này về sự vật chỉ đơn giản là hợp lý và bất khả tri. Đó là cách duy nhất tôi có thể diễn đạt bằng lời nhận thức rõ ràng và dứt khoát của mình rằng điều này hoàn toàn khác biệt với điều kia; rằng giữa việc bay và việc đẻ trứng chẳng có mối liên hệ lô-gíc nào. Chính kẻ nói về “một định luật” mà mình chưa bao giờ thấy mới là nhà huyền nhiệm. Không những thế, nhà khoa học bình thường, nói cho đúng, là một kẻ đa cảm. Ông là một kẻ đa cảm theo nghĩa cốt yếu này: ông bị những sự liên tưởng đơn thuần thấm đẫm và cuốn phăng đi. Ông đã thấy chim bay và đẻ trứng nhiều lần đến nỗi ông cảm thấy như thể phải có một mối liên hệ mơ màng, dịu dàng nào đó giữa hai ý niệm ấy, trong khi chẳng có gì cả. Một người tình tuyệt vọng có thể không tách nổi mặt trăng khỏi mối tình đã mất; cũng vậy, người duy vật không tách nổi mặt trăng khỏi thủy triều. Trong cả hai trường hợp đều chẳng có mối liên hệ nào, ngoại trừ việc người ta đã thấy chúng đi cùng nhau. Một kẻ đa cảm có thể rơi lệ khi ngửi hương hoa táo, vì, bởi một sự liên tưởng mờ tối của riêng mình, nó nhắc ông nhớ thời niên thiếu. Cũng vậy, vị giáo sư duy vật (dù ông giấu những giọt lệ của mình) vẫn là một kẻ đa cảm, vì, bởi một sự liên tưởng mờ tối của riêng mình, hoa táo nhắc ông nhớ đến những quả táo. Nhưng nhà duy lý điềm tĩnh đến từ xứ tiên không thấy tại sao, xét một cách trừu tượng, cây táo lại không thể mọc ra những đóa uất kim hương đỏ thắm; ở xứ sở của người ấy, đôi khi nó vẫn mọc như thế.

Tuy nhiên, sự kinh ngạc sơ đẳng này không phải là một ảo tưởng đơn thuần bắt nguồn từ truyện cổ tích; trái lại, tất cả ngọn lửa của truyện cổ tích đều bắt nguồn từ nó. Cũng như tất cả chúng ta đều thích truyện tình vì có bản năng giới tính, tất cả chúng ta đều thích những truyện đáng kinh ngạc vì chúng chạm đến dây thần kinh của bản năng kinh ngạc cổ xưa. Điều này được chứng minh bởi sự kiện rằng khi còn là những đứa trẻ rất nhỏ, chúng ta không cần truyện cổ tích: chúng ta chỉ cần truyện kể. Chỉ riêng cuộc sống thôi đã đủ thú vị rồi. Một đứa trẻ bảy tuổi sẽ phấn khích khi được kể rằng Tommy mở một cánh cửa và thấy một con rồng. Nhưng một đứa trẻ ba tuổi sẽ phấn khích khi được kể rằng Tommy mở một cánh cửa. Các cậu bé thích những truyện lãng mạn; nhưng các em bé lại thích những truyện hiện thực—vì chúng thấy những truyện ấy lãng mạn. Thật ra, tôi nghĩ em bé gần như là người duy nhất mà người ta có thể đọc cho nghe một cuốn tiểu thuyết hiện thực hiện đại mà không làm em chán. Điều này chứng tỏ rằng ngay cả những truyện kể nhà trẻ cũng chỉ vọng lại một cú nhảy cẫng của sự hứng thú và sửng sốt gần như có từ trước khi chào đời. Những truyện ấy nói rằng táo màu vàng kim chỉ để làm sống lại khoảnh khắc đã bị quên lãng khi chúng ta phát hiện ra rằng táo màu xanh. Chúng làm cho sông chảy ra rượu chỉ để khiến chúng ta nhớ lại, trong một khoảnh khắc ngây ngất, rằng sông chảy ra nước. Tôi đã nói rằng điều này hoàn toàn hợp lý và thậm chí bất khả tri. Và quả thật, về điểm này tôi hoàn toàn ủng hộ thuyết bất khả tri cao hơn; cái tên hay hơn của nó là Sự Không Biết. Tất cả chúng ta đều đã đọc trong sách khoa học, và quả thật, trong mọi truyện phiêu lưu, câu chuyện về người đàn ông đã quên tên mình. Người này đi lại trên phố và có thể thấy và thưởng thức mọi thứ; chỉ có điều ông không thể nhớ mình là ai. Vậy thì, mỗi người đều là người đàn ông trong câu chuyện ấy. Mỗi người đều đã quên mình là ai. Người ta có thể hiểu vũ trụ, nhưng không bao giờ hiểu được cái tôi; bản ngã còn xa xôi hơn bất kỳ vì sao nào. Ngươi phải kính mến Chúa là Đức Chúa Trời ngươi; nhưng ngươi sẽ chẳng biết chính mình. Tất cả chúng ta đều ở dưới cùng một tai họa tinh thần; tất cả chúng ta đều đã quên tên mình. Tất cả chúng ta đều đã quên mình thật sự là gì. Tất cả những gì chúng ta gọi là lẽ thường, sự hợp lý, óc thực tế và chủ nghĩa thực chứng chỉ có nghĩa là trong những quãng bằng phẳng chết lặng nào đó của đời mình, chúng ta quên rằng mình đã quên. Tất cả những gì chúng ta gọi là tinh thần, nghệ thuật và sự ngây ngất chỉ có nghĩa là trong một khoảnh khắc đáng kinh sợ, chúng ta nhớ ra rằng mình quên.

Nhưng dù (giống như người đàn ông mất trí nhớ trong cuốn tiểu thuyết) chúng ta đi trên phố với một kiểu thán phục nửa ngây nửa dại, thì đó vẫn là sự thán phục. Đó là sự thán phục theo nghĩa tiếng Anh chứ không chỉ là “admiration” theo nghĩa tiếng La-tinh, tức sự kinh ngạc. Sự kinh ngạc ấy có một yếu tố tích cực là lời ngợi khen. Đây là cột mốc kế tiếp cần được đánh dấu rõ ràng trên con đường chúng ta đi qua xứ tiên. Trong chương sau tôi sẽ nói về những người lạc quan và những người bi quan xét về phương diện trí tuệ của họ, nếu họ có phương diện ấy. Ở đây tôi chỉ đang cố mô tả những cảm xúc lớn lao không thể mô tả nổi. Và cảm xúc mạnh nhất là cuộc sống thật quý giá cũng như thật khó hiểu. Đó là một niềm ngây ngất vì đó là một cuộc phiêu lưu; đó là một cuộc phiêu lưu vì đó là một cơ hội. Sự tốt lành của truyện cổ tích không bị ảnh hưởng bởi việc có thể có nhiều rồng hơn công chúa; được ở trong một truyện cổ tích là điều tốt lành. Phép thử của mọi hạnh phúc là lòng biết ơn; và tôi cảm thấy biết ơn, dù hầu như không biết phải biết ơn ai. Trẻ con biết ơn khi Ông già Noel bỏ vào vớ của chúng những món quà là đồ chơi hay kẹo. Lẽ nào tôi lại không thể biết ơn Ông già Noel khi ông bỏ vào vớ của tôi món quà là hai cái chân kỳ diệu? Chúng ta cảm ơn người khác vì những món quà sinh nhật là xì gà và dép đi trong nhà. Lẽ nào tôi không thể cảm ơn ai vì món quà sinh nhật là sự ra đời?

Vậy là đã có hai cảm thức đầu tiên này, không thể bênh vực mà cũng không thể chối cãi. Thế giới là một cú sốc, nhưng không chỉ đơn thuần gây sốc; sự hiện hữu là một điều bất ngờ, nhưng là một điều bất ngờ dễ chịu. Thật ra, mọi quan điểm đầu tiên của tôi đã được nói lên chính xác trong một câu đố đã in sâu trong óc tôi từ thuở nhỏ. Câu hỏi là: “Con ếch đầu tiên đã nói gì?” Và câu trả lời là: “Lạy Chúa, Ngài làm con nhảy dựng cả lên!” Câu ấy nói gọn tất cả những gì tôi đang nói. Đức Chúa Trời đã làm cho con ếch nhảy; nhưng con ếch lại thích nhảy. Nhưng khi những điều này đã được xác lập thì bước vào nguyên tắc lớn thứ hai của triết lý xứ tiên.

Bất cứ ai cũng có thể thấy nó, chỉ cần đọc Truyện Cổ Grimm hay những tuyển tập tuyệt vời của ông Andrew Lang. Vì thú vui làm ra vẻ thông thái, tôi sẽ gọi nó là Giáo Lý Về Niềm Vui Có Điều Kiện. Touchstone (anh hề trong kịch Shakespeare) từng nói rằng có nhiều đức hạnh trong một chữ “nếu”; theo đạo đức của xứ tiên thì mọi đức hạnh đều nằm trong một chữ “nếu.” Giọng điệu của lời phán xứ tiên luôn luôn là: “Ngươi có thể sống trong một cung điện bằng vàng và lam ngọc, nếu ngươi không nói chữ ‘con bò’”; hoặc “Ngươi có thể sống hạnh phúc với con gái của Nhà Vua, nếu ngươi không cho nàng xem một củ hành.” Viễn tượng luôn treo trên một lời cấm. Mọi điều chóng mặt và khổng lồ được ban cho đều tùy thuộc vào một điều nhỏ bé bị giữ lại. Mọi điều hoang dại và cuồng loạn được thả lỏng đều tùy thuộc vào một điều bị cấm đoán. Ông W. B. Yeats, trong thơ ca về xứ tiên tinh tế và thấu suốt của ông, mô tả các tiên nhỏ là vô luật pháp; họ lao mình trong tình trạng vô chính phủ ngây thơ trên những con ngựa không cương của không trung—

“Cưỡi trên đỉnh ngọn triều rối tung,
Và nhảy múa trên núi non như một ngọn lửa.”

Thật là một điều kinh khủng khi nói rằng ông W. B. Yeats không hiểu xứ tiên. Nhưng tôi vẫn nói thế. Ông là một người Ireland đầy mỉa mai, đầy những phản ứng trí thức. Ông không đủ ngốc nghếch để hiểu xứ tiên. Các tiên ưa những người thuộc hạng quê mùa như tôi; những người há hốc miệng, nhe răng cười và làm theo lời được bảo. Ông Yeats đọc vào xứ tiên tất cả cuộc nổi dậy chính đáng của dân tộc ông. Nhưng tình trạng vô luật pháp của Ireland là một thứ vô luật pháp Cơ Đốc, đặt nền trên lý trí và công lý. Người Fenian đang nổi loạn chống lại một điều mà anh ta hiểu quá rõ; nhưng công dân thật của xứ tiên thì đang vâng phục một điều mà người ấy hoàn toàn không hiểu. Trong truyện cổ tích, một hạnh phúc không thể hiểu nổi dựa trên một điều kiện không thể hiểu nổi. Một cái hộp được mở ra, và mọi điều ác bay ra. Một lời bị quên, và các thành phố bị diệt vong. Một ngọn đèn được thắp lên, và tình yêu bay đi mất. Một bông hoa bị hái, và những mạng người bị mất. Một quả táo bị ăn, và niềm hy vọng về Đức Chúa Trời không còn nữa.

Đó là giọng điệu của truyện cổ tích, và chắc chắn đó không phải là sự vô luật pháp, thậm chí cũng không phải là tự do, dù những người sống dưới một chế độ chuyên chế hiện đại hèn hạ có thể so sánh mà cho đó là tự do. Những người vừa ra khỏi nhà tù Portland có thể cho rằng phố Fleet là tự do; nhưng xem xét kỹ hơn sẽ thấy rằng cả các nàng tiên lẫn các nhà báo đều là nô lệ của bổn phận. Các bà tiên đỡ đầu dường như ít nhất cũng nghiêm khắc chẳng kém những bà mẹ đỡ đầu khác. Lọ Lem nhận được một cỗ xe từ Xứ Sở Thần Tiên và một người đánh xe từ hư không, nhưng nàng cũng nhận được một mệnh lệnh—vốn có thể đến từ nhà tù Brixton—rằng nàng phải trở về trước mười hai giờ. Ngoài ra, nàng có một chiếc hài thủy tinh; và hẳn không phải ngẫu nhiên mà thủy tinh là một chất liệu phổ biến đến thế trong truyện dân gian. Nàng công chúa này sống trong một lâu đài thủy tinh, nàng công chúa kia sống trên một ngọn đồi thủy tinh; nàng này nhìn thấy mọi vật trong một tấm gương; tất cả họ đều có thể sống trong những ngôi nhà bằng thủy tinh, miễn là họ đừng ném đá. Vì ánh lấp lánh mỏng manh của thủy tinh ở khắp nơi ấy là sự biểu lộ của một sự thật: hạnh phúc thì rực rỡ nhưng dễ vỡ, giống như cái chất liệu dễ bị một cô hầu gái hay một con mèo đập vỡ nhất. Và cảm thức cổ tích này cũng thấm vào tôi và trở thành cảm thức của tôi đối với cả thế giới. Tôi đã cảm thấy và vẫn cảm thấy rằng chính sự sống rực rỡ như kim cương, nhưng dễ vỡ như ô kính cửa sổ; và khi các tầng trời được ví như thủy tinh dễ sợ, tôi còn nhớ mình đã rùng mình. Tôi sợ rằng Đức Chúa Trời sẽ đánh rơi vũ trụ vỡ tan tành.

Tuy nhiên, hãy nhớ rằng dễ vỡ không giống với dễ hư hoại. Hãy gõ vào một cái ly, nó sẽ không tồn tại nổi một khoảnh khắc; chỉ cần đừng gõ vào nó, nó sẽ tồn tại một ngàn năm. Dường như niềm vui của con người cũng vậy, dù ở xứ tiên hay trên đất; hạnh phúc tùy thuộc vào việc không làm một điều gì đó mà bạn có thể làm bất cứ lúc nào và, rất thường, chẳng rõ vì sao bạn lại không được làm. Này, điểm then chốt ở đây là đối với tôi điều đó không có vẻ bất công. Nếu người con trai thứ ba của bác thợ xay nói với nàng tiên: “Hãy giải thích vì sao tôi không được trồng cây chuối trong cung điện tiên,” thì nàng có thể đáp lại cách hoàn toàn chính đáng: “Thế thì, nếu nói đến chuyện ấy, hãy giải thích cái cung điện tiên đi.” Nếu Lọ Lem hỏi: “Sao con lại phải rời buổi dạ vũ lúc mười hai giờ?” thì bà tiên đỡ đầu có thể đáp: “Sao con lại được ở đó cho tới mười hai giờ?” Nếu trong di chúc tôi để lại cho một người mười con voi biết nói và một trăm con ngựa có cánh, người ấy không thể phàn nàn nếu các điều kiện kèm theo cũng mang chút kỳ quặc của món quà. Được tặng ngựa có cánh thì chớ banh miệng nó ra xem răng. Và đối với tôi, dường như chính sự hiện hữu đã là một gia tài kỳ quặc đến nỗi tôi không thể phàn nàn rằng mình không hiểu những giới hạn của cảnh tượng, khi tôi còn không hiểu chính cảnh tượng mà chúng giới hạn. Cái khung không lạ lùng hơn bức tranh. Lệnh cấm cũng có thể hoang đường như cảnh tượng; nó có thể gây sửng sốt như mặt trời, khó nắm bắt như dòng nước, kỳ ảo và đáng sợ như những hàng cây cao vút.

Vì lý do này (chúng ta có thể gọi đó là triết lý bà tiên đỡ đầu), tôi chưa bao giờ có thể cùng những người trẻ thời tôi cảm nhận điều mà họ gọi là tâm trạng nổi loạn chung. Hy vọng rằng hẳn tôi sẽ chống lại bất cứ luật lệ nào xấu xa, và về những luật lệ ấy cùng định nghĩa của chúng, tôi sẽ bàn trong một chương khác. Nhưng tôi không có khuynh hướng chống lại bất cứ luật lệ nào chỉ vì nó bí ẩn. Đất đai đôi khi được nắm giữ bằng những thể thức ngớ ngẩn, như bẻ gãy một cây gậy hay nộp một hạt tiêu: tôi sẵn lòng nắm giữ điền trang mênh mông của đất và trời bằng bất cứ trò tưởng tượng phong kiến nào như thế. Nó khó có thể hoang đường hơn sự thật rằng tôi lại được phép nắm giữ nó. Ở giai đoạn này tôi chỉ đưa ra một ví dụ về đạo đức để cho thấy ý tôi. Tôi chưa bao giờ có thể hòa vào tiếng xì xào chung của thế hệ đang lên ấy chống lại chế độ một vợ một chồng, bởi vì không sự hạn chế nào về tính dục có vẻ kỳ lạ và bất ngờ bằng chính tính dục. Được phép, như Endymion, tỏ tình với mặt trăng, rồi lại phàn nàn rằng thần Jupiter giữ các mặt trăng của riêng mình trong hậu cung—đối với tôi (một người lớn lên bằng những truyện cổ tích như chuyện của Endymion), điều đó dường như là một sự hụt hẫng tầm thường. Chung thủy với một người phụ nữ là cái giá nhỏ để được dù chỉ là nhìn thấy một người phụ nữ. Phàn nàn rằng tôi chỉ được kết hôn một lần cũng giống như phàn nàn rằng tôi chỉ được sinh ra một lần. Điều đó chẳng tương xứng chút nào với nỗi phấn khích khủng khiếp mà người ta đang nói đến. Nó cho thấy, không phải một sự nhạy cảm thái quá đối với tính dục, mà là một sự vô cảm kỳ lạ đối với nó. Kẻ ngốc là người phàn nàn rằng mình không thể vào vườn Ê-đen bằng năm cổng cùng một lúc. Chế độ đa thê là sự thiếu nhận thức về tính dục; nó giống như một người hái năm quả lê chỉ vì đãng trí. Những người duy mỹ đã chạm tới những giới hạn điên rồ cuối cùng của ngôn ngữ trong lời ca tụng những vật đẹp đẽ. Một chùm tơ cây kế khiến họ rơi lệ; một con bọ cánh cứng óng ánh khiến họ quỳ gối. Thế nhưng cảm xúc của họ chưa bao giờ gây ấn tượng với tôi dù chỉ một khoảnh khắc, vì lý do này: họ chưa bao giờ nghĩ đến việc trả giá cho niềm vui của mình bằng bất cứ hình thức hy sinh tượng trưng nào. Con người (tôi cảm thấy) có thể kiêng ăn bốn mươi ngày để được nghe một con chim hét hót. Con người có thể đi qua lửa để tìm một bông anh thảo. Thế mà những người yêu cái đẹp này thậm chí không thể giữ mình khỏi say sưa vì con chim hét. Họ không chịu bước qua cuộc hôn nhân Cơ Đốc bình thường như một sự đền đáp cho bông anh thảo. Hẳn nhiên người ta có thể trả giá cho niềm vui phi thường bằng đạo đức bình thường. Oscar Wilde nói rằng người ta không quý hoàng hôn vì chúng ta không thể trả tiền cho hoàng hôn. Nhưng Oscar Wilde đã sai; chúng ta có thể trả giá cho hoàng hôn. Chúng ta có thể trả giá bằng cách đừng là Oscar Wilde.

Thế rồi, tôi bỏ lại những truyện cổ tích nằm trên sàn phòng trẻ, và từ đó đến nay tôi chưa tìm thấy cuốn sách nào hợp lẽ đến thế. Tôi bỏ lại người vú nuôi, người canh giữ truyền thống và dân chủ, và tôi chưa tìm thấy mẫu người hiện đại nào cấp tiến một cách tỉnh trí đến thế hay bảo thủ một cách tỉnh trí đến thế. Nhưng điều đáng bàn quan trọng là ở chỗ này: khi lần đầu bước ra bầu không khí tư tưởng của thế giới hiện đại, tôi thấy rằng thế giới hiện đại đối nghịch hẳn với vú nuôi của tôi và với những truyện kể nhà trẻ ở hai điểm. Tôi đã mất một thời gian dài mới nhận ra rằng thế giới hiện đại sai còn vú nuôi của tôi đúng. Điều thật sự lạ lùng là thế này: tư tưởng hiện đại mâu thuẫn với tín điều căn bản ấy của thời thơ ấu tôi ở chính hai giáo lý thiết yếu nhất của nó. Tôi đã giải thích rằng truyện cổ tích đã đặt nền cho hai xác tín trong tôi: thứ nhất, thế giới này là một nơi hoang dại và gây sửng sốt, có thể đã hoàn toàn khác đi, nhưng lại hoàn toàn thú vị; thứ hai, trước sự hoang dại và niềm thú vị ấy, người ta có thể khiêm tốn và chấp nhận những giới hạn kỳ quặc nhất của một lòng tốt kỳ quặc đến thế. Nhưng tôi thấy cả thế giới hiện đại đang dâng lên như con nước lớn chống lại cả hai điều tôi trìu mến ấy; và cú va chạm ấy đã tạo nên hai cảm xúc đột ngột và tự phát, mà tôi vẫn mang từ đó đến nay và, dù còn thô sơ, từ đó đã cứng lại thành những xác tín.

Thứ nhất, tôi thấy cả thế giới hiện đại đang nói về thuyết định mệnh khoa học; nói rằng mọi sự vốn là như nó hẳn đã luôn luôn phải là, được khai triển không chút sai sót từ ban đầu. Chiếc lá trên cây màu xanh vì nó không bao giờ có thể là bất cứ gì khác. Nhưng triết gia cổ tích vui mừng vì chiếc lá màu xanh chính bởi nó đã có thể màu đỏ thắm. Người ấy cảm thấy như thể nó vừa chuyển sang màu xanh một khoảnh khắc trước khi mình nhìn nó. Người ấy vui lòng vì tuyết màu trắng, dựa trên lý lẽ hoàn toàn hợp lý rằng nó đã có thể màu đen. Mỗi màu sắc đều mang trong mình một phẩm chất táo bạo như của một sự lựa chọn; sắc đỏ của hoa hồng trong vườn không chỉ dứt khoát mà còn kịch tính, như máu bất chợt đổ ra. Người ấy cảm thấy rằng có điều gì đó đã được làm ra. Nhưng những người theo thuyết tất định vĩ đại của thế kỷ mười chín kịch liệt chống lại cảm thức bẩm sinh này rằng có điều gì đó vừa xảy ra một khoảnh khắc trước. Thật vậy, theo họ, chưa từng có điều gì thật sự xảy ra kể từ khởi đầu của thế giới. Chưa từng có điều gì xảy ra kể từ khi sự hiện hữu xảy ra; và ngay cả về thời điểm của việc ấy, họ cũng không chắc lắm.

Thế giới hiện đại như tôi thấy thì đồng lòng ủng hộ thuyết Calvin hiện đại, ủng hộ sự tất yếu của việc vạn vật là như chúng đang là. Nhưng khi tôi đến hỏi họ, tôi thấy họ thật ra chẳng có bằng chứng gì cho sự lặp lại không thể tránh khỏi này trong vạn vật, ngoài sự kiện rằng vạn vật được lặp lại. Mà chính sự lặp lại đơn thuần lại khiến vạn vật đối với tôi kỳ dị hơn chứ không hợp lý hơn. Như thể, sau khi thấy một cái mũi hình thù kỳ lạ ngoài phố và gạt đi như một sự tình cờ, tôi lại thấy thêm sáu cái mũi khác cũng có hình thù đáng kinh ngạc như thế. Hẳn tôi sẽ tưởng tượng trong giây lát rằng đó phải là một hội kín nào đó của địa phương. Cũng vậy, một con voi có vòi thì lạ; nhưng mọi con voi đều có vòi thì trông như một âm mưu. Ở đây tôi chỉ nói về một cảm xúc, một cảm xúc vừa cứng cỏi vừa tinh tế. Nhưng sự lặp lại trong Thiên Nhiên đôi khi dường như là một sự lặp lại đầy kích động, giống như sự lặp lại của một ông thầy giáo đang giận dữ nói đi nói lại cùng một điều. Cỏ dường như đang ra hiệu cho tôi bằng tất cả các ngón tay cùng một lúc; những vì sao chen chúc dường như quyết tâm làm cho người ta hiểu mình. Ông mặt trời sẽ bắt tôi phải nhìn thấy ông, dù ông phải mọc lên một ngàn lần. Những sự tái diễn của vũ trụ dâng lên thành nhịp điệu làm người ta phát điên của một câu thần chú, và tôi bắt đầu thấy ra một ý tưởng.

Toàn bộ chủ nghĩa duy vật sừng sững đang thống trị tâm trí hiện đại rốt cuộc dựa trên một giả định; một giả định sai lầm. Người ta cho rằng nếu một vật cứ lặp đi lặp lại chính nó thì có lẽ nó đã chết; chỉ là một bộ máy đồng hồ. Người ta cảm thấy rằng nếu vũ trụ có tính ngôi vị thì nó sẽ biến đổi; nếu mặt trời sống thì nó sẽ nhảy múa. Đây là một ngụy biện ngay cả khi xét theo những sự kiện đã biết. Vì sự biến đổi trong các việc của con người thường được đưa vào, không phải bởi sự sống, mà bởi sự chết; bởi sự tàn lụi hoặc đứt gãy của sức lực hay ước muốn. Một người thay đổi cử động của mình vì một chút thất bại hay mệt mỏi nào đó. Người ấy lên xe buýt ngựa vì mệt đi bộ; hoặc người ấy đi bộ vì mệt ngồi yên. Nhưng nếu sự sống và niềm vui của người ấy lớn lao đến nỗi người ấy không bao giờ chán đi đến Islington, thì người ấy có thể đi đến Islington đều đặn như sông Thames chảy về Sheerness. Chính tốc độ và sự ngây ngất của sự sống người ấy sẽ có sự tĩnh lặng của cái chết. Mặt trời mọc mỗi buổi sáng. Tôi thì không phải sáng nào cũng dậy; nhưng sự biến đổi ấy không do sự năng động của tôi, mà do sự trì trệ của tôi. Này, nói theo một cách nói bình dân, có thể đúng là mặt trời mọc đều đặn vì ông chẳng bao giờ chán mọc. Nếp quen của ông có thể không do sự thiếu sức sống, mà do sự sống tuôn trào. Điều tôi muốn nói có thể thấy chẳng hạn nơi trẻ con, khi chúng tìm được một trò chơi hay một trò đùa nào đó mà chúng đặc biệt thích. Một đứa trẻ đá chân nhịp nhàng vì sự sống dư dật, chứ không phải vì thiếu sự sống. Vì trẻ con có sức sống dồi dào, vì trong tâm hồn chúng mãnh liệt và tự do, cho nên chúng muốn mọi sự được lặp lại và không thay đổi. Chúng luôn nói: “Làm lại nữa đi!”; và người lớn làm lại mãi cho đến khi gần như mệt chết. Vì người lớn không đủ mạnh để hân hoan trong sự đơn điệu. Nhưng có lẽ Đức Chúa Trời đủ mạnh để hân hoan trong sự đơn điệu. Có thể mỗi buổi sáng Đức Chúa Trời phán với mặt trời: “Làm lại nữa đi!”; và mỗi buổi tối phán với mặt trăng: “Làm lại nữa đi!” Có thể không phải sự tất yếu máy móc làm cho mọi bông cúc đều giống nhau; có thể Đức Chúa Trời làm ra từng bông cúc riêng rẽ, nhưng chưa bao giờ chán làm ra chúng. Có thể Ngài có sự thèm khát đời đời của tuổi thơ; vì chúng ta đã phạm tội và trở nên già cỗi, còn Cha chúng ta thì trẻ hơn chúng ta. Sự lặp lại trong Thiên Nhiên có thể không phải là sự tái diễn đơn thuần; nó có thể là một lần diễn lại theo lời khán giả hô “nữa đi” nơi nhà hát. Trời có thể vỗ tay mời con chim vừa đẻ một quả trứng diễn lại. Nếu con người thụ thai và sinh ra một đứa con người thay vì sinh ra một con cá, hay một con dơi, hay một con quái vật đầu chim mình sư tử, thì lý do có thể không phải là chúng ta bị cột chặt vào một số phận thú vật không sự sống hay mục đích. Có thể tấn bi kịch nhỏ bé của chúng ta đã làm cảm động các thần, các thần chiêm ngưỡng nó từ những hàng ghế đầy sao trên cao, và cuối mỗi vở kịch của loài người, con người lại được gọi ra trước tấm màn hết lần này đến lần khác. Sự lặp lại có thể kéo dài hàng triệu năm, chỉ do sự lựa chọn, và bất cứ lúc nào nó cũng có thể dừng lại. Con người có thể đứng trên đất hết thế hệ này đến thế hệ khác, vậy mà mỗi lần sinh ra lại là buổi diễn cuối cùng thật sự của mình.

Đây là xác tín thứ nhất của tôi; được tạo nên bởi cú va chạm giữa những cảm xúc thơ ấu của tôi với tín điều hiện đại đang lúc thịnh thời. Tôi vẫn luôn mơ hồ cảm thấy các sự kiện là những phép lạ theo nghĩa chúng thật kỳ diệu: giờ đây tôi bắt đầu nghĩ chúng là phép lạ theo nghĩa chặt chẽ hơn, rằng chúng là có chủ ý. Ý tôi là chúng đã là, hoặc có thể là, những sự thực thi lặp đi lặp lại của một ý chí nào đó. Tóm lại, tôi vẫn luôn tin rằng thế giới có liên quan đến phép thuật: giờ đây tôi nghĩ có lẽ nó có liên quan đến một pháp sư. Và điều này chỉ ra một cảm xúc sâu xa vốn luôn hiện diện trong tiềm thức; rằng thế giới này của chúng ta có một mục đích nào đó; và nếu có một mục đích, thì có một ngôi vị. Tôi vẫn luôn cảm nhận sự sống trước hết như một câu chuyện: và nếu có một câu chuyện thì có một người kể chuyện.

Nhưng tư tưởng hiện đại cũng giáng vào truyền thống nhân bản thứ hai của tôi. Nó đi ngược lại cảm thức cổ tích về những giới hạn và điều kiện nghiêm ngặt. Điều duy nhất nó thích nói đến là sự bành trướng và sự to lớn. Herbert Spencer hẳn sẽ rất bực mình nếu có ai gọi ông là một kẻ đế quốc chủ nghĩa, và vì thế thật đáng tiếc vô cùng là chẳng ai gọi ông như thế. Nhưng ông là một kẻ đế quốc chủ nghĩa thuộc loại thấp kém nhất. Ông đã phổ biến cái ý niệm đáng khinh rằng kích thước của thái dương hệ phải khiến tín lý thuộc linh về con người khiếp phục. Tại sao một con người phải trao nộp phẩm giá mình cho thái dương hệ hơn là cho một con cá voi? Nếu kích thước đơn thuần chứng minh rằng con người không phải là hình ảnh của Đức Chúa Trời, thì một con cá voi có thể là hình ảnh của Đức Chúa Trời; một hình ảnh hơi thiếu hình dạng; cái mà người ta có thể gọi là một bức chân dung theo trường phái ấn tượng. Thật hoàn toàn vô ích khi lập luận rằng con người nhỏ bé so với vũ trụ; vì con người vẫn luôn nhỏ bé so với cái cây gần nhất. Nhưng Herbert Spencer, trong chủ nghĩa đế quốc hấp tấp của mình, cứ khăng khăng rằng bằng cách nào đó chúng ta đã bị vũ trụ thiên văn chinh phục và sáp nhập. Ông nói về con người và những lý tưởng của họ y hệt như kẻ thuộc phái Liên Hiệp (Unionist) xấc xược nhất nói về người Ireland và những lý tưởng của họ. Ông biến nhân loại thành một dân tộc nhỏ bé. Và ảnh hưởng xấu xa của ông có thể thấy ngay cả nơi những tác giả khoa học về sau đầy khí phách và đáng kính nhất; đáng chú ý là trong những truyện phiêu lưu thời đầu của ông H. G. Wells. Nhiều nhà luân lý đã mô tả trái đất là gian ác một cách thái quá. Nhưng ông Wells và trường phái của ông đã làm cho các tầng trời trở nên gian ác. Chúng ta phải ngước mắt lên các vì sao: sự hủy diệt chúng ta sẽ đến từ đó.

Nhưng sự bành trướng mà tôi nói đến còn xấu xa hơn tất cả những điều này nhiều. Tôi đã nhận xét rằng người duy vật, giống như người điên, đang ở trong tù; trong nhà tù của một ý nghĩ. Những người này dường như cho rằng thật là gây cảm hứng lạ thường khi cứ nói mãi rằng nhà tù ấy rất rộng lớn. Kích thước của vũ trụ khoa học này chẳng đem lại cho người ta sự mới mẻ nào, sự khuây khỏa nào. Vũ trụ cứ trải dài mãi mãi, nhưng ngay cả trong chòm sao hoang dại nhất của nó cũng không thể có điều gì thật sự thú vị; chẳng hạn như sự tha thứ hay ý chí tự do. Sự vĩ đại hay sự vô tận của điều bí ẩn về vũ trụ ấy chẳng thêm được gì cho nó. Điều đó giống như nói với một tù nhân trong nhà tù Reading rằng anh ta sẽ vui mừng khi nghe tin nhà tù giờ đây đã phủ kín nửa quận. Người cai ngục sẽ chẳng có gì để cho người ấy xem ngoài những hành lang đá dài dằng dặc nối tiếp nhau, được thắp bằng những ngọn đèn ghê rợn và trống vắng mọi điều thuộc về con người. Cũng vậy, những kẻ nới rộng vũ trụ này chẳng có gì để cho chúng ta xem ngoài những hành lang không gian vô tận nối tiếp nhau, được thắp bằng những mặt trời ghê rợn và trống vắng mọi điều thuộc về thần linh.

Ở xứ tiên đã từng có một luật thật sự; một luật có thể bị vi phạm, vì định nghĩa của luật là một điều có thể bị vi phạm. Nhưng bộ máy của nhà tù vũ trụ này là một thứ không thể bị phá vỡ; vì chính chúng ta cũng chỉ là một phần của bộ máy ấy. Hoặc chúng ta không thể làm những việc ấy, hoặc chúng ta đã được định sẵn để làm. Ý niệm về điều kiện huyền nhiệm hoàn toàn biến mất; người ta chẳng thể có được sự vững vàng của việc giữ luật, cũng chẳng có được niềm vui thú của việc phá luật. Sự to lớn của vũ trụ này chẳng có chút gì của sự tươi mới và sự bừng thoát thênh thang mà chúng ta đã ca ngợi trong vũ trụ của nhà thơ. Vũ trụ hiện đại này đúng theo nghĩa đen là một đế quốc; nghĩa là, nó mênh mông, nhưng nó không tự do. Người ta đi vào những căn phòng không cửa sổ ngày càng lớn hơn, những căn phòng to lớn với viễn cảnh kiểu Ba-by-lôn; nhưng người ta chẳng bao giờ tìm thấy dù một khung cửa sổ nhỏ nhất hay một hơi thì thầm của không khí bên ngoài.

Những đường song song quỷ quái của họ dường như cứ mở rộng ra theo khoảng cách; nhưng đối với tôi, mọi điều tốt lành đều quy về một mũi nhọn, chẳng hạn như những thanh gươm. Vì thấy lời khoe khoang về cái vũ trụ to lớn ấy chẳng làm thỏa mãn cảm xúc của mình, tôi bắt đầu tranh luận về nó đôi chút; và tôi sớm nhận ra rằng toàn bộ thái độ ấy còn nông cạn hơn cả điều người ta có thể ngờ tới. Theo những người này, vũ trụ là một thể duy nhất vì nó có một quy luật duy nhất không đứt đoạn. Chỉ có điều (họ sẽ nói), trong khi nó là một thể duy nhất, nó cũng là thể duy nhất hiện hữu. Vậy thì, tại sao người ta lại phải bận tâm đặc biệt đến việc gọi nó là to lớn? Chẳng có gì để so sánh với nó. Gọi nó là nhỏ bé cũng hợp lý y như vậy. Một người có thể nói: “Tôi thích cái vũ trụ mênh mông này, với muôn vàn vì sao và vô số tạo vật đa dạng của nó.” Nhưng nếu nói đến chuyện ấy, sao một người lại không thể nói: “Tôi thích cái vũ trụ nhỏ xinh ấm cúng này, với số lượng vì sao vừa phải và một lượng gia súc gọn gàng đúng như tôi muốn thấy”? Cái này cũng tốt như cái kia; cả hai đều chỉ là cảm tình. Vui mừng vì mặt trời lớn hơn trái đất chỉ là cảm tình; vui mừng vì mặt trời không lớn hơn kích thước vốn có của nó cũng là một cảm tình tỉnh trí chẳng kém. Một người chọn có một cảm xúc về sự to lớn của thế giới; sao người ấy lại không chọn có một cảm xúc về sự nhỏ bé của nó?

Tình cờ là tôi đã có cảm xúc ấy. Khi người ta yêu mến điều gì, người ta gọi nó bằng những tên gọi âu yếm thu nhỏ, cho dù đó là một con voi hay một người lính cận vệ kỵ binh. Lý do là bất cứ vật gì, dù to lớn đến đâu, mà có thể được hình dung là trọn vẹn, thì cũng có thể được hình dung là nhỏ bé. Nếu bộ ria quân nhân không gợi đến một thanh gươm, hay cặp ngà không gợi đến một cái đuôi, thì vật ấy sẽ mênh mông vì nó không thể đo lường. Nhưng ngay khi bạn có thể hình dung một người lính cận vệ, bạn có thể hình dung một người lính cận vệ nhỏ xíu. Ngay khi bạn thật sự nhìn thấy một con voi, bạn có thể gọi nó là “Bé Tí.” Nếu bạn có thể tạc tượng một vật, bạn có thể tạc một bức tượng nhỏ của nó. Những người này tuyên bố rằng vũ trụ là một thể thống nhất mạch lạc; nhưng họ không yêu mến vũ trụ. Còn tôi thì yêu mến vũ trụ khủng khiếp và muốn gọi nó bằng một tên gọi âu yếm. Tôi thường làm như thế; và nó dường như chẳng bao giờ phiền lòng. Thật sự và quả thật, tôi đã cảm thấy rằng những tín lý mờ nhạt về sức sống này được diễn tả tốt hơn khi gọi thế giới là nhỏ bé hơn là khi gọi nó là to lớn. Vì về sự vô tận có một kiểu cẩu thả, trái ngược hẳn với sự chăm chút mãnh liệt và sùng kính mà tôi cảm thấy đối với sự vô giá và sự hiểm nguy của sự sống. Họ chỉ cho thấy một sự phung phí buồn tẻ; nhưng tôi cảm thấy một kiểu tằn tiện thánh thiêng. Vì sự tiết kiệm lãng mạn hơn sự hoang phí rất nhiều. Đối với họ, các vì sao là một nguồn thu nhập vô tận bằng những đồng nửa xu; nhưng tôi cảm thấy về mặt trời vàng và mặt trăng bạc như một cậu học trò cảm thấy khi cậu có một đồng tiền vàng và một đồng si-linh.

Những xác tín tiềm thức này được diễn tả đắt nhất qua màu sắc và giọng điệu của một số câu chuyện. Vì thế tôi đã nói rằng chỉ những câu chuyện phép thuật mới có thể diễn tả cảm thức của tôi rằng sự sống không chỉ là một niềm vui thú mà còn là một kiểu đặc ân kỳ quặc. Tôi có thể diễn tả cảm giác kia về sự ấm cúng của vũ trụ bằng cách nhắc đến một cuốn sách khác luôn được đọc thời thơ ấu, Robinson Crusoe, mà tôi đọc vào khoảng thời gian này, và cuốn sách ấy có được sức sống bất tận là nhờ nó ca ngợi chất thơ của những giới hạn, phải, thậm chí cả sự lãng mạn hoang dại của sự cẩn trọng. Crusoe là một người ở trên một mỏm đá nhỏ với vài tiện nghi vừa giành giật được từ biển cả: điều hay nhất trong sách đơn giản là bản danh sách những thứ được cứu khỏi con tàu đắm. Bài thơ vĩ đại nhất là một bản kiểm kê. Mỗi dụng cụ nhà bếp đều trở nên lý tưởng vì Crusoe đã có thể đánh rơi nó xuống biển. Đó là một bài tập tốt, trong những giờ trống trải hay xấu xí trong ngày, nhìn vào bất cứ vật gì, cái thùng than hay cái tủ sách, và nghĩ rằng người ta có thể hạnh phúc biết bao khi đã mang được nó ra khỏi con tàu đang chìm lên hòn đảo cô quạnh. Nhưng một bài tập còn tốt hơn nữa là nhớ rằng mọi vật đều đã thoát nạn trong đường tơ kẽ tóc như thế: mọi thứ đều đã được cứu khỏi một vụ đắm tàu. Mỗi người đều đã có một cuộc phiêu lưu khủng khiếp: như một thai sảo biệt tăm, người ấy đã có thể chẳng hề có, giống các con trẻ không thấy ánh sáng. Thời tôi còn nhỏ, người ta hay nói về những thiên tài bị kìm hãm hay bị hủy hoại: và người ta thường nói rằng nhiều người là một Vĩ Nhân Lẽ Ra Đã Có Thể Thành (Great Might-Have-Been). Đối với tôi, một sự thật vững chắc và đáng kinh ngạc hơn là bất cứ người nào ngoài phố cũng là một Vĩ Nhân Lẽ Ra Đã Có Thể Không Có (Great Might-Not-Have-Been).

Nhưng tôi thật sự cảm thấy (ý tưởng này có vẻ ngớ ngẩn) như thể toàn bộ trật tự và số lượng của vạn vật là phần còn sót lại đầy lãng mạn của con tàu của Crusoe. Việc có hai giới tính và một mặt trời cũng giống như việc có hai khẩu súng và một cái rìu. Điều khẩn thiết đến nhói lòng là không thứ nào được để mất; nhưng chẳng hiểu sao, lại khá thú vị khi không thứ nào có thể được thêm vào. Cây cối và các hành tinh dường như là những thứ được cứu khỏi vụ đắm tàu: và khi tôi nhìn thấy núi Matterhorn, tôi mừng vì nó đã không bị bỏ sót trong cơn hỗn loạn. Tôi cảm thấy phải tiết kiệm các vì sao như thể chúng là những viên ngọc xa-phia (chúng được gọi như thế trong vườn Ê-đen của Milton): tôi tích trữ những ngọn đồi. Vì vũ trụ là một viên ngọc duy nhất, và trong khi người ta vẫn quen miệng nói về một viên ngọc là vô song và vô giá, thì đối với viên ngọc này điều đó đúng theo nghĩa đen. Vũ trụ này thật sự không gì sánh bằng và không giá nào mua được: vì không thể có một vũ trụ khác.

Như vậy kết thúc, trong sự bất toàn không thể tránh khỏi, nỗ lực nói ra những điều không thể nói ra. Đây là những thái độ tối hậu của tôi đối với sự sống; những mảnh đất cho hạt giống giáo lý. Những điều này, theo một cách tối tăm nào đó, tôi đã nghĩ trước khi tôi biết viết, và đã cảm trước khi tôi biết nghĩ: để về sau chúng ta có thể tiến bước dễ dàng hơn, giờ đây tôi sẽ tóm tắt sơ lược lại chúng. Tôi cảm thấy tận xương tủy; thứ nhất, rằng thế giới này không tự giải thích chính nó. Nó có thể là một phép lạ với một lời giải thích siêu nhiên; nó có thể là một trò ảo thuật, với một lời giải thích tự nhiên. Nhưng lời giải thích cho trò ảo thuật, nếu muốn làm tôi thỏa mãn, sẽ phải hay hơn những lời giải thích tự nhiên mà tôi từng nghe. Sự việc là phép thuật, dù thật hay giả. Thứ hai, tôi đi đến chỗ cảm thấy như thể phép thuật phải có một ý nghĩa, và ý nghĩa phải có một ai đó muốn nói lên nó. Có một điều gì đó mang tính ngôi vị trong thế giới, như trong một tác phẩm nghệ thuật; dù nó mang ý nghĩa gì, nó cũng mang ý nghĩa ấy cách mãnh liệt. Thứ ba, tôi nghĩ mục đích này đẹp đẽ trong thiết kế cổ xưa của nó, bất chấp những khuyết điểm của nó, chẳng hạn như những con rồng. Thứ tư, rằng hình thức tạ ơn thích đáng đối với nó là một hình thức nào đó của sự khiêm nhường và tiết chế: chúng ta nên tạ ơn Đức Chúa Trời về bia và rượu vang Burgundy bằng cách đừng uống chúng quá nhiều. Chúng ta cũng mắc nợ sự vâng phục đối với bất cứ điều gì đã tạo nên chúng ta. Và sau cùng, và lạ lùng nhất, đã nảy ra trong tâm trí tôi một ấn tượng mơ hồ và mênh mông rằng bằng cách nào đó mọi điều tốt lành đều là phần còn sót lại, cần được cất giữ và gìn giữ như điều thánh khiết, từ một sự đổ nát nguyên sơ nào đó. Con người đã cứu lấy điều tốt lành của mình như Crusoe đã cứu lấy hàng hóa của ông: con người đã cứu chúng khỏi một vụ đắm tàu. Tất cả những điều này tôi đã cảm thấy, và thời đại chẳng hề khích lệ tôi cảm thấy như thế. Và suốt thời gian ấy tôi thậm chí chưa hề nghĩ đến thần học Cơ Đốc.

Bạn đã đọc xong Đạo Đức Của Xứ Tiên