Chính Thống
Sự Tự Sát Của Tư Tưởng

Chương 4 · 45 phút đọc · 58 phút nghe

Sự Tự Sát Của Tư Tưởng

Những thành ngữ ngoài đường phố không chỉ mạnh mẽ mà còn tinh tế: vì một hình ảnh tu từ thường có thể lọt vào một kẽ nứt quá nhỏ đối với một định nghĩa. Những thành ngữ như “phật ý” (put out) hay “kém sắc” (off colour) có lẽ đã được ông Henry James đặt ra trong cơn quằn quại vì sự chính xác của ngôn từ. Và không có chân lý nào tinh tế hơn chân lý trong câu nói thường ngày rằng một người có “trái tim đặt đúng chỗ.” Câu ấy hàm chứa ý niệm về sự cân xứng bình thường; không chỉ một chức năng nào đó tồn tại, mà nó còn được đặt trong mối liên hệ đúng đắn với những chức năng khác. Thật vậy, phủ định của câu nói ấy sẽ mô tả chính xác lạ lùng lòng nhân từ có phần bệnh hoạn và sự dịu dàng lệch lạc của những người hiện đại tiêu biểu nhất. Chẳng hạn, nếu phải mô tả cách công bằng tính cách của ông Bernard Shaw, tôi không thể diễn đạt chính xác hơn là nói rằng ông có một trái tim lớn lao và rộng lượng đến mức anh hùng; nhưng không phải một trái tim đặt đúng chỗ. Và xã hội tiêu biểu của thời đại chúng ta cũng như vậy.

Thế giới hiện đại không xấu xa; theo vài phương diện, thế giới hiện đại còn quá tốt. Nó đầy những đức hạnh hoang dại và bị phung phí. Khi một hệ thống tôn giáo bị đập vỡ (như Cơ Đốc giáo đã bị đập vỡ vào thời cuộc Cải Chánh), không chỉ những thói xấu được thả lỏng. Quả thật, những thói xấu được thả lỏng, và chúng lang thang và gây hại. Nhưng những đức hạnh cũng được thả lỏng; và những đức hạnh lang thang hoang dại hơn, và những đức hạnh gây hại khủng khiếp hơn. Thế giới hiện đại đầy những đức hạnh Cơ Đốc xưa đã hóa điên. Những đức hạnh ấy hóa điên vì chúng đã bị tách rời khỏi nhau và đang lang thang một mình. Vì thế, một số nhà khoa học quan tâm đến chân lý; và chân lý của họ không chút xót thương. Vì thế, một số nhà nhân đạo chủ nghĩa chỉ quan tâm đến lòng thương xót; và lòng thương xót của họ (tôi rất tiếc phải nói) thường không chân thật. Chẳng hạn, ông Blatchford tấn công Cơ Đốc giáo vì ông cuồng si một đức hạnh Cơ Đốc: đức hạnh bác ái thuần túy huyền nhiệm và gần như phi lý. Ông có một ý tưởng lạ lùng rằng ông sẽ khiến việc tha tội trở nên dễ dàng hơn bằng cách nói rằng chẳng có tội nào để tha cả. Ông Blatchford không chỉ là một Cơ Đốc nhân thời sơ khai, ông còn là Cơ Đốc nhân sơ khai duy nhất thật sự đáng bị ném cho sư tử ăn thịt. Vì trong trường hợp của ông, lời buộc tội của người ngoại giáo quả thật đúng: lòng nhân từ của ông sẽ chỉ có nghĩa là tình trạng vô chính phủ. Ông thật sự là kẻ thù của loài người—vì ông quá đỗi con người. Ở thái cực bên kia, chúng ta có thể lấy ví dụ nhà hiện thực chua cay, người đã cố ý giết chết trong chính mình mọi niềm vui của con người trước những câu chuyện có hậu hay trước sự chữa lành của tấm lòng. Torquemada tra tấn người ta về thể xác vì chân lý đạo đức. Zola tra tấn người ta về đạo đức vì chân lý thể xác. Nhưng vào thời Torquemada, ít ra cũng có một hệ thống phần nào có thể khiến sự công bình và sự bình an hôn nhau. Bây giờ chúng thậm chí không còn cúi chào nhau. Nhưng một trường hợp còn rõ rệt hơn nhiều so với hai trường hợp chân lý và lòng thương xót này có thể thấy trong trường hợp đáng chú ý về sự lệch chỗ của sự khiêm nhường.

Ở đây chúng ta chỉ quan tâm đến một khía cạnh của sự khiêm nhường. Sự khiêm nhường phần lớn được đặt ra như một sự kiềm chế đối với tính ngạo mạn và sự vô độ của lòng ham muốn nơi con người. Con người luôn vượt quá những ơn phước mình có bằng những nhu cầu mới do chính mình bày ra. Chính khả năng hưởng thụ của con người đã phá hủy một nửa niềm vui của họ. Khi đòi hỏi khoái lạc, họ đánh mất khoái lạc lớn nhất; vì khoái lạc lớn nhất là sự bất ngờ. Bởi vậy, rõ ràng là nếu một người muốn làm cho thế giới của mình rộng lớn, người ấy phải luôn làm cho chính mình nhỏ bé. Ngay cả những viễn cảnh kiêu kỳ, những thành phố cao vút, và những ngọn tháp chót vót như sắp đổ cũng đều là sản phẩm của sự khiêm nhường. Những người khổng lồ giẫm nát rừng như giẫm cỏ là sản phẩm của sự khiêm nhường. Những ngọn tháp vút lên khuất dạng trên cả vì sao cô quạnh nhất là sản phẩm của sự khiêm nhường. Vì tháp không cao nếu chúng ta không ngước nhìn lên nó; và người khổng lồ không phải là khổng lồ nếu họ không to lớn hơn chúng ta. Tất cả trí tưởng tượng khổng lồ này, có lẽ là niềm vui mạnh mẽ nhất trong các niềm vui của con người, về căn bản là hoàn toàn khiêm nhường. Không có sự khiêm nhường thì không thể vui hưởng bất cứ điều gì—ngay cả sự kiêu ngạo.

Nhưng điều chúng ta đang khổ sở hôm nay là sự khiêm nhường đặt sai chỗ. Sự khiêm tốn đã dời khỏi cơ quan của hoài bão. Sự khiêm tốn đã đậu xuống cơ quan của niềm xác tín; nơi mà nó chưa bao giờ được định để ở. Con người được định để hoài nghi về chính mình, nhưng không hoài nghi về chân lý; điều này giờ đây đã bị đảo ngược hoàn toàn. Ngày nay, phần mà một người khẳng định chính là phần người ấy không nên khẳng định—bản thân mình. Phần người ấy hoài nghi chính là phần người ấy không nên hoài nghi—Lý Trí Thiêng Liêng. Huxley rao giảng một sự khiêm nhường bằng lòng học hỏi nơi Thiên Nhiên. Nhưng người hoài nghi kiểu mới khiêm nhường đến nỗi ông ta hoài nghi không biết mình có học được gì chăng. Vì vậy, chúng ta sẽ sai nếu vội vàng nói rằng thời đại chúng ta không có sự khiêm nhường đặc trưng nào. Sự thật là có một sự khiêm nhường thật sự đặc trưng cho thời đại chúng ta; nhưng tình cờ thay, trên thực tế nó lại là một sự khiêm nhường độc hại hơn cả những sự phủ phục cuồng nhiệt nhất của người khổ hạnh. Sự khiêm nhường xưa là cái cựa thúc ngựa không cho người ta dừng lại; chứ không phải cái đinh trong giày khiến người ta không thể bước tiếp. Vì sự khiêm nhường xưa khiến một người hoài nghi về những nỗ lực của mình, điều có thể khiến người ấy làm việc chăm chỉ hơn. Nhưng sự khiêm nhường mới khiến một người hoài nghi về những mục đích của mình, điều sẽ khiến người ấy thôi làm việc hoàn toàn.

Ở bất cứ góc phố nào, chúng ta cũng có thể gặp một người thốt ra lời tuyên bố điên cuồng và phạm thượng rằng có thể mình sai. Ngày nào người ta cũng gặp một ai đó nói rằng dĩ nhiên quan điểm của mình có thể không đúng. Dĩ nhiên quan điểm của người ấy phải là quan điểm đúng, bằng không thì đó đâu phải là quan điểm của người ấy. Chúng ta đang trên đường sản sinh ra một giống người quá khiêm tốn về trí óc đến mức không dám tin vào bảng cửu chương. Chúng ta đang có nguy cơ chứng kiến những triết gia hoài nghi định luật hấp dẫn, coi nó chỉ là một ảo tưởng riêng của họ. Những kẻ nhạo báng thời xưa quá kiêu ngạo nên không chịu bị thuyết phục; còn những người này thì quá khiêm nhường nên không chịu bị thuyết phục. Những kẻ nhu mì quả thật được hưởng đất; nhưng những người hoài nghi hiện đại lại quá nhu mì đến nỗi chẳng dám nhận lấy cơ nghiệp của mình. Chính sự bất lực trí tuệ này là vấn đề thứ hai của chúng ta.

Chương trước chỉ bàn đến một sự kiện quan sát được: rằng mối hiểm nguy bệnh hoạn nào có đối với con người thì đến từ lý trí của họ hơn là từ trí tưởng tượng. Chương ấy không nhằm tấn công thẩm quyền của lý trí; trái lại, mục đích tối hậu là bênh vực nó. Vì lý trí cần được bênh vực. Cả thế giới hiện đại đang giao chiến với lý trí; và ngọn tháp đã chao đảo rồi.

Người ta thường nói rằng các bậc hiền triết không thấy được lời giải nào cho câu đố của tôn giáo. Nhưng rắc rối với các bậc hiền triết của chúng ta không phải là họ không thấy được lời giải; mà là họ thậm chí không thấy được câu đố. Họ giống như những đứa trẻ ngốc đến mức không nhận ra điều gì nghịch lý trong câu nói đùa rằng một cánh cửa không phải là một cánh cửa. Chẳng hạn, những người thuộc phái khoáng đạt hiện đại nói về thẩm quyền trong tôn giáo không những như thể chẳng có chút lý lẽ nào trong đó, mà còn như thể chưa bao giờ có lý do nào cho nó. Chưa nói đến việc thấy nền tảng triết học của nó, họ thậm chí không thấy được nguyên nhân lịch sử của nó. Hẳn nhiên, thẩm quyền tôn giáo thường đã áp bức hay vô lý; cũng như mọi hệ thống pháp luật (và đặc biệt là hệ thống hiện nay của chúng ta) đã nhẫn tâm và đầy sự lãnh đạm tàn nhẫn. Tấn công cảnh sát là điều hợp lý; không những thế, còn là điều vẻ vang. Nhưng những nhà phê bình hiện đại về thẩm quyền tôn giáo giống như những người tấn công cảnh sát mà chưa từng nghe nói đến kẻ trộm. Vì có một mối hiểm nguy lớn và có thể xảy ra cho trí óc con người: một mối hiểm nguy thực tế như nạn trộm cắp. Chính để chống lại nó mà thẩm quyền tôn giáo đã được dựng lên, dù đúng hay sai, như một rào chắn. Và để chống lại nó, chắc chắn phải dựng lên một rào chắn nào đó, nếu loài người muốn tránh khỏi sự diệt vong.

Mối hiểm nguy ấy là trí tuệ con người được tự do hủy diệt chính nó. Cũng như một thế hệ có thể ngăn cản chính sự hiện hữu của thế hệ kế tiếp, bằng cách tất cả cùng vào tu viện hay nhảy xuống biển, thì một nhóm nhà tư tưởng cũng có thể phần nào ngăn cản sự suy nghĩ về sau bằng cách dạy thế hệ kế tiếp rằng không có tư tưởng nào của con người là có giá trị. Thật vô ích khi cứ mãi nói về sự lựa chọn giữa lý trí và đức tin. Bản thân lý trí đã là một vấn đề đức tin. Khẳng định rằng tư tưởng của chúng ta có chút liên hệ nào với thực tại là một hành động đức tin. Nếu bạn chỉ là một người hoài nghi, sớm muộn gì bạn cũng phải tự hỏi mình câu này: “Tại sao bất cứ điều gì lại phải diễn ra đúng; ngay cả sự quan sát và suy diễn? Tại sao lô-gíc đúng lại không thể gây lầm lạc như lô-gíc sai? Chẳng phải cả hai đều là những chuyển động trong bộ óc của một con vượn hoang mang sao?” Người hoài nghi trẻ tuổi nói: “Tôi có quyền tự suy nghĩ cho mình.” Nhưng người hoài nghi già, người hoài nghi triệt để, lại nói: “Tôi không có quyền tự suy nghĩ cho mình. Tôi chẳng có quyền suy nghĩ gì cả.”

Có một tư tưởng chấm dứt tư tưởng. Đó là tư tưởng duy nhất đáng bị chấm dứt. Đó là điều ác tối hậu mà mọi thẩm quyền tôn giáo đều nhắm vào. Nó chỉ xuất hiện vào cuối những thời đại suy đồi như thời đại của chúng ta: và ông H. G. Wells đã giương lên ngọn cờ tàn phá của nó; ông đã viết một tác phẩm hoài nghi tinh tế mang tên “Những Ngờ Vực Về Công Cụ.” Trong đó, ông chất vấn chính bộ óc, và cố gắng tước bỏ mọi thực tại khỏi mọi lời khẳng định của chính mình, trong quá khứ, hiện tại, và tương lai. Nhưng chính để chống lại sự tàn phá xa xôi này mà mọi hệ thống quân sự trong tôn giáo ban đầu đã được dàn trận và chỉ huy. Các tín điều và các cuộc Thập Tự Chinh, các hàng giáo phẩm và những cuộc bắt bớ khủng khiếp không được tổ chức, như người ta nói một cách thiếu hiểu biết, để đàn áp lý trí. Chúng được tổ chức cho công cuộc khó khăn là bảo vệ lý trí. Con người, bởi một bản năng mù quáng, biết rằng một khi mọi sự bị chất vấn bừa bãi, lý trí có thể bị chất vấn trước tiên. Thẩm quyền xá tội của các linh mục, thẩm quyền định nghĩa thẩm quyền của các giáo hoàng, ngay cả thẩm quyền gieo kinh hoàng của các quan tòa Tòa Dị giáo: tất cả những điều này chỉ là những tuyến phòng thủ u tối được dựng lên quanh một thẩm quyền trung tâm, khó chứng minh hơn, siêu nhiên hơn tất cả—thẩm quyền suy nghĩ của con người. Giờ đây chúng ta biết điều đó là như vậy; chúng ta không có lý do gì để không biết. Vì chúng ta có thể nghe chủ nghĩa hoài nghi đang phá tan vòng thẩm quyền cũ, và cùng lúc đó chúng ta có thể thấy lý trí đang chao đảo trên ngai của mình. Tôn giáo đã mất đi bao nhiêu, lý trí cũng đang mất đi bấy nhiêu. Vì cả hai đều thuộc cùng một loại nguyên sơ và có thẩm quyền. Cả hai đều là những phương pháp chứng minh mà chính chúng không thể được chứng minh. Và trong hành động phá hủy ý niệm về thẩm quyền Thiêng Liêng, phần lớn chúng ta đã phá hủy ý niệm về thẩm quyền của con người mà nhờ đó chúng ta làm một phép chia dài. Bằng một cú giật dài và bền bỉ, chúng ta đã cố kéo chiếc mũ mão giám mục ra khỏi đầu con người giáo hoàng; và cái đầu của người ấy cũng rời ra theo.

Kẻo điều này bị gọi là một lời khẳng định hồ đồ, có lẽ nên, dù tẻ nhạt, điểm qua nhanh những trào lưu tư tưởng hiện đại chính yếu có tác dụng chấm dứt chính tư tưởng. Chủ nghĩa duy vật và quan điểm coi mọi sự là một ảo giác cá nhân có phần nào tác dụng ấy; vì nếu trí óc là máy móc, thì tư tưởng chẳng thể nào hào hứng lắm, và nếu vũ trụ là không thật, thì chẳng có gì để suy nghĩ. Nhưng trong những trường hợp này, tác dụng ấy gián tiếp và không chắc chắn. Trong một số trường hợp khác, nó trực tiếp và rõ ràng; đáng chú ý nhất là trường hợp của cái thường được gọi là sự tiến hóa.

Sự tiến hóa là một ví dụ hay về thứ trí tuệ hiện đại mà, nếu có phá hủy điều gì, thì phá hủy chính nó. Sự tiến hóa hoặc là một mô tả khoa học vô hại về cách một số sự vật trên đất đã hình thành; hoặc, nếu nó là điều gì hơn thế, thì nó là một cuộc tấn công vào chính tư tưởng. Nếu sự tiến hóa phá hủy điều gì, nó không phá hủy tôn giáo mà phá hủy chủ nghĩa duy lý. Nếu sự tiến hóa chỉ có nghĩa là một vật xác định gọi là con vượn đã rất chậm chạp biến thành một vật xác định gọi là con người, thì nó chẳng có nọc độc gì đối với người chính thống nhất; vì một Đức Chúa Trời có thân vị cũng có thể làm mọi việc chậm rãi như nhanh chóng, đặc biệt nếu, như Đức Chúa Trời của Cơ Đốc giáo, Ngài ở bên ngoài thời gian. Nhưng nếu nó có nghĩa gì hơn thế, thì nó có nghĩa là chẳng có cái gì gọi là con vượn để biến đổi, và chẳng có cái gì gọi là con người để nó biến thành. Nó có nghĩa là chẳng có cái gì gọi là một sự vật. Nhiều lắm thì chỉ có một sự vật, và đó là một dòng chảy của mọi thứ và bất cứ thứ gì. Đây là một cuộc tấn công không phải vào đức tin, mà vào trí óc; bạn không thể suy nghĩ nếu chẳng có sự vật nào để suy nghĩ đến. Bạn không thể suy nghĩ nếu bạn không tách biệt khỏi đối tượng của tư tưởng. Descartes nói: “Tôi suy nghĩ; vậy tôi hiện hữu.” Nhà tiến hóa luận triết học đảo ngược và phủ định câu cách ngôn ấy. Ông ta nói: “Tôi không hiện hữu; vậy tôi không thể suy nghĩ.”

Rồi còn có cuộc tấn công ngược chiều vào tư tưởng: cuộc tấn công mà ông H. G. Wells thúc đẩy khi ông khăng khăng rằng mỗi sự vật riêng rẽ đều “độc nhất,” và hoàn toàn chẳng có phạm trù nào cả. Điều này cũng chỉ có tính phá hoại. Suy nghĩ có nghĩa là liên kết các sự vật, và sẽ ngừng lại nếu chúng không thể được liên kết. Hầu như chẳng cần nói rằng chủ nghĩa hoài nghi cấm đoán tư tưởng này tất yếu cũng cấm đoán lời nói; một người không thể mở miệng mà không mâu thuẫn với nó. Vì vậy khi ông Wells nói (như ông đã nói ở đâu đó): “Mọi cái ghế đều hoàn toàn khác nhau,” ông không chỉ thốt ra một lời nói sai, mà còn thốt ra một sự mâu thuẫn ngay trong từ ngữ. Nếu mọi cái ghế đều hoàn toàn khác nhau, bạn không thể gọi chúng là “mọi cái ghế.”

Gần giống với những điều này là thuyết sai lạc về sự tiến bộ, cho rằng chúng ta thay đổi bài kiểm tra thay vì cố gắng vượt qua bài kiểm tra. Chẳng hạn, chúng ta thường nghe nói: “Điều đúng ở thời này lại sai ở thời khác.” Điều này khá hợp lý, nếu nó có nghĩa là có một mục đích cố định, và một số phương pháp đạt được mục đích ấy vào những lúc này chứ không vào những lúc khác. Chẳng hạn, nếu phụ nữ muốn được thanh lịch, có thể có lúc họ được cải thiện nhờ đẫy đà hơn và có lúc nhờ thon thả hơn. Nhưng bạn không thể nói rằng họ được cải thiện nhờ thôi muốn thanh lịch và bắt đầu muốn thành hình chữ nhật. Nếu chuẩn mực thay đổi, làm sao có thể có sự cải thiện, vốn hàm ý một chuẩn mực? Nietzsche khởi xướng một ý tưởng vô nghĩa rằng con người đã từng tìm kiếm như điều thiện chính cái mà nay chúng ta gọi là điều ác; nếu quả thật vậy, chúng ta không thể nói đến việc vượt hơn hay thậm chí thua kém họ. Làm sao bạn đuổi kịp Jones nếu bạn đi theo hướng ngược lại? Bạn không thể bàn luận xem một dân tộc đã thành công trong việc khổ sở nhiều hơn so với một dân tộc khác thành công trong việc hạnh phúc hay không. Điều đó cũng giống như bàn luận xem Milton có tính Thanh giáo nhiều hơn mức một con heo béo hay không.

Đúng là một người (một người ngớ ngẩn) có thể lấy chính sự thay đổi làm mục tiêu hay lý tưởng của mình. Nhưng khi là một lý tưởng, chính sự thay đổi lại trở nên bất biến. Nếu kẻ tôn thờ sự thay đổi muốn đánh giá sự tiến bộ của chính mình, ông ta phải trung thành nghiêm ngặt với lý tưởng thay đổi; ông ta không được bắt đầu vui vẻ tán tỉnh lý tưởng đơn điệu. Bản thân sự tiến bộ không thể tiến bộ. Nhân tiện, cũng đáng lưu ý rằng khi Tennyson, theo một lối hoang dại và khá yếu ớt, hoan nghênh ý tưởng về sự thay đổi vô tận trong xã hội, ông đã theo bản năng chọn một ẩn dụ gợi lên một sự tẻ nhạt bị giam cầm. Ông viết—

“Hãy để thế giới vĩ đại quay mãi xuôi theo những đường rãnh vang rền của đổi thay.”

Ông nghĩ về chính sự thay đổi như một đường rãnh bất biến; và quả là như vậy. Sự thay đổi gần như là đường rãnh hẹp nhất và cứng nhất mà một người có thể sa vào.

Tuy nhiên, điểm chính ở đây là ý tưởng về một sự thay đổi căn bản trong chuẩn mực này là một trong những điều khiến cho việc suy nghĩ về quá khứ hay tương lai trở nên hoàn toàn bất khả. Thuyết về một sự thay đổi hoàn toàn các chuẩn mực trong lịch sử nhân loại không chỉ tước đi của chúng ta niềm vui tôn kính tổ phụ mình; nó còn tước đi của chúng ta ngay cả niềm vui hiện đại và quý tộc hơn là khinh miệt tổ phụ.

Bản tóm lược trần trụi về những thế lực hủy diệt tư tưởng của thời đại chúng ta sẽ không trọn vẹn nếu không nhắc đến chủ nghĩa thực dụng; vì dù ở đây tôi đã dùng và ở mọi nơi tôi sẽ bênh vực phương pháp thực dụng như một sự hướng dẫn sơ bộ để đi đến chân lý, vẫn có một lối áp dụng cực đoan của nó dẫn đến chỗ hoàn toàn không còn chân lý nào cả. Ý tôi có thể nói vắn tắt như sau. Tôi đồng ý với những người theo chủ nghĩa thực dụng rằng chân lý khách quan bề ngoài không phải là toàn bộ vấn đề; rằng có một nhu cầu có thẩm quyền phải tin những điều cần thiết cho trí óc con người. Nhưng tôi nói rằng một trong những điều cần thiết ấy chính là niềm tin vào chân lý khách quan. Người theo chủ nghĩa thực dụng bảo một người hãy nghĩ điều mình phải nghĩ và đừng bận tâm đến cái Tuyệt Đối. Nhưng chính một trong những điều mà người ấy phải nghĩ là cái Tuyệt Đối. Thật vậy, triết lý này là một kiểu nghịch lý ngôn từ. Chủ nghĩa thực dụng là vấn đề nhu cầu của con người; và một trong những nhu cầu đầu tiên của con người là được làm một cái gì đó hơn cả một người theo chủ nghĩa thực dụng. Chủ nghĩa thực dụng cực đoan cũng phi nhân y như thuyết tất định mà nó tấn công mạnh mẽ đến thế. Người theo thuyết tất định (người mà, nói cho công bằng, không giả vờ là một con người) biến cảm thức của con người về sự lựa chọn thật sự thành vô nghĩa. Người theo chủ nghĩa thực dụng, người tự xưng là đặc biệt có tính người, biến cảm thức của con người về sự kiện thật sự thành vô nghĩa.

Để tóm tắt lập luận của chúng ta cho đến đây, chúng ta có thể nói rằng những triết lý đặc trưng nhất hiện nay không chỉ có chút hơi hướng cuồng loạn, mà có chút hơi hướng cuồng loạn tự sát. Kẻ chỉ biết chất vấn đã đập đầu vào giới hạn của tư tưởng con người; và làm vỡ nó. Đây là điều khiến cho những lời cảnh báo của những người chính thống và những lời khoác lác của những người cấp tiến về thời niên thiếu nguy hiểm của tự do tư tưởng trở nên vô ích đến thế. Điều chúng ta đang nhìn thấy không phải là thời niên thiếu của tự do tư tưởng; mà là tuổi già và sự tan rã sau cùng của tự do tư tưởng. Thật vô ích khi các giám mục và những nhân vật quyền thế sùng đạo bàn luận về những điều khủng khiếp sẽ xảy ra nếu chủ nghĩa hoài nghi hoang dại đi hết con đường của nó. Nó đã đi hết con đường của nó rồi. Thật vô ích khi những người vô thần hùng biện nói về những chân lý lớn lao sẽ được bày tỏ một khi chúng ta thấy tự do tư tưởng bắt đầu. Chúng ta đã thấy nó kết thúc. Nó không còn câu hỏi nào để hỏi nữa; nó đã chất vấn chính nó. Bạn không thể gợi lên một viễn cảnh nào hoang dại hơn một thành phố trong đó người ta tự hỏi liệu mình có bản ngã nào không. Bạn không thể tưởng tượng một thế giới hoài nghi hơn thế giới mà trong đó người ta nghi ngờ liệu có một thế giới hay không. Chắc chắn nó đã có thể đi đến chỗ phá sản nhanh chóng và gọn gàng hơn nếu nó không bị cản trở cách yếu ớt bởi việc áp dụng những đạo luật về tội phạm thượng không thể biện hộ được, hoặc bởi sự giả vờ phi lý rằng nước Anh hiện đại là Cơ Đốc. Nhưng đằng nào nó cũng sẽ đi đến chỗ phá sản. Những người vô thần hiếu chiến vẫn còn bị bắt bớ cách bất công; nhưng đúng hơn là vì họ là một thiểu số cũ hơn là vì họ là một thiểu số mới. Tự do tư tưởng đã cạn kiệt chính sự tự do của nó. Nó đã mỏi mệt vì chính sự thành công của mình. Nếu có người tự do tư tưởng hăm hở nào giờ đây chào đón sự tự do triết học như bình minh, thì người ấy chỉ giống như nhân vật trong truyện của Mark Twain, quấn chăn bước ra ngắm mặt trời mọc và vừa kịp lúc để thấy nó lặn. Nếu có vị phó mục sư sợ hãi nào vẫn còn nói rằng sẽ thật khủng khiếp nếu bóng tối của tự do tư tưởng lan rộng, thì chúng ta chỉ có thể đáp lời ông bằng những lời cao cả và mạnh mẽ của ông Belloc: “Tôi nài xin ông, đừng bối rối về sự gia tăng của những thế lực vốn đã đang tan rã. Ông đã lầm giờ của đêm: trời đã sáng rồi.” Chúng ta không còn câu hỏi nào để hỏi nữa. Chúng ta đã tìm câu hỏi trong những góc tối tăm nhất và trên những đỉnh núi hoang dã nhất. Chúng ta đã tìm thấy mọi câu hỏi có thể tìm thấy. Đã đến lúc chúng ta thôi tìm câu hỏi và bắt đầu tìm câu trả lời.

Nhưng phải thêm một lời nữa. Ở đầu bản phác thảo phủ định sơ khởi này, tôi đã nói rằng sự đổ nát tinh thần của chúng ta là do lý trí hoang dại gây ra, chứ không phải do trí tưởng tượng hoang dại. Một người không hóa điên vì làm ra một bức tượng cao một dặm, nhưng người ấy có thể hóa điên khi tính toán nó ra từng inch vuông. Giờ đây, một trường phái các nhà tư tưởng đã thấy điều này và chộp lấy nó như một cách phục hồi sự lành mạnh ngoại giáo của thế giới. Họ thấy rằng lý trí hủy diệt; nhưng Ý Chí, họ nói, thì sáng tạo. Thẩm quyền tối hậu, họ nói, nằm ở ý chí, chứ không phải ở lý trí. Điểm tối thượng không phải là tại sao một người đòi hỏi một điều gì, mà là sự kiện người ấy có đòi hỏi điều đó. Tôi không có chỗ để truy nguyên hay trình bày triết lý về Ý Chí này. Tôi cho rằng nó đến qua Nietzsche, người đã rao giảng một điều gì đó gọi là chủ nghĩa vị kỷ. Quả thật, điều đó thật là ngây ngô; vì Nietzsche đã phủ nhận chủ nghĩa vị kỷ chỉ đơn giản bằng việc rao giảng nó. Rao giảng bất cứ điều gì là trao nó đi. Trước hết, kẻ vị kỷ gọi đời sống là một cuộc chiến không khoan nhượng, rồi ông ta lại dày công hết mức để huấn luyện kẻ thù của mình trong chiến tranh. Rao giảng chủ nghĩa vị kỷ là thực hành chủ nghĩa vị tha. Nhưng dù nó bắt đầu thế nào, quan điểm ấy khá phổ biến trong văn chương đương thời. Lời biện hộ chính của những nhà tư tưởng này là họ không phải là nhà tư tưởng; họ là những người tạo tác. Họ nói rằng chính sự lựa chọn là điều thiêng liêng. Vì thế ông Bernard Shaw đã tấn công ý niệm cũ rằng hành động của con người phải được phán xét theo chuẩn mực của lòng mong muốn hạnh phúc. Ông nói rằng một người không hành động vì hạnh phúc của mình, mà từ ý chí của mình. Người ấy không nói: “Mứt sẽ làm tôi hạnh phúc,” mà nói: “Tôi muốn mứt.” Và trong tất cả những điều này, những người khác theo ông với lòng nhiệt thành còn lớn hơn. Ông John Davidson, một nhà thơ đáng chú ý, phấn khích say mê về điều đó đến nỗi ông buộc phải viết văn xuôi. Ông xuất bản một vở kịch ngắn với vài bài tựa dài. Điều này khá tự nhiên nơi ông Shaw, vì mọi vở kịch của ông đều là những bài tựa: ông Shaw (tôi ngờ rằng) là người duy nhất trên đất chưa bao giờ viết một câu thơ nào. Nhưng việc ông Davidson (người có thể viết thơ xuất sắc) lại viết thay vào đó những trang siêu hình học nặng nhọc để bênh vực giáo lý về ý chí này, quả thật cho thấy giáo lý về ý chí đã nắm lấy con người. Ngay cả ông H. G. Wells cũng đã phần nào nói bằng ngôn ngữ của nó; ông nói rằng người ta nên thẩm định các hành động không như một nhà tư tưởng, mà như một nghệ sĩ, nói rằng: “Tôi cảm thấy đường cong này là đúng,” hoặc “đường kẻ kia phải đi như thế này.” Tất cả họ đều phấn khích; và họ có lý do để phấn khích. Vì nhờ giáo lý về thẩm quyền thiêng liêng của ý chí này, họ nghĩ rằng mình có thể phá vây thoát khỏi pháo đài đã bị định đoạt số phận của chủ nghĩa duy lý. Họ nghĩ rằng mình có thể trốn thoát.

Nhưng họ không thể trốn thoát. Lời ca ngợi thuần túy dành cho sự ước muốn này kết thúc trong cùng một sự tan vỡ và trống rỗng như việc chỉ theo đuổi lô-gíc. Y như tự do tư tưởng triệt để dẫn đến việc hoài nghi chính tư tưởng, thì việc chấp nhận sự “muốn” đơn thuần thật sự làm tê liệt ý chí. Ông Bernard Shaw đã không nhận thấy sự khác biệt thật sự giữa tiêu chuẩn khoái lạc cũ của chủ nghĩa vị lợi (dĩ nhiên vụng về, và dễ bị phát biểu sai) với tiêu chuẩn mà ông đề xướng. Sự khác biệt thật sự giữa tiêu chuẩn hạnh phúc và tiêu chuẩn ý chí chỉ đơn giản là tiêu chuẩn hạnh phúc là một tiêu chuẩn còn cái kia thì không. Bạn có thể bàn luận xem hành động nhảy xuống vực của một người có hướng đến hạnh phúc hay không; bạn không thể bàn luận xem nó có xuất phát từ ý chí hay không. Dĩ nhiên là có. Bạn có thể ca ngợi một hành động bằng cách nói rằng nó được tính toán để mang lại khoái lạc hay đau đớn để khám phá chân lý hay để cứu linh hồn. Nhưng bạn không thể ca ngợi một hành động vì nó cho thấy ý chí; vì nói như vậy chỉ là nói rằng nó là một hành động. Bằng lời ca ngợi ý chí này, bạn không thể thật sự chọn một con đường là tốt hơn con đường khác. Thế mà chọn một con đường là tốt hơn con đường khác lại chính là định nghĩa của ý chí mà bạn đang ca ngợi.

Sự tôn thờ ý chí là sự phủ định ý chí. Ngưỡng mộ sự lựa chọn đơn thuần là từ chối lựa chọn. Nếu ông Bernard Shaw đến gặp tôi và nói: “Hãy muốn điều gì đó đi,” thì điều đó tương đương với việc nói: “Tôi không bận tâm anh muốn gì,” và điều đó lại tương đương với việc nói: “Tôi chẳng có ý chí gì trong chuyện này.” Bạn không thể ngưỡng mộ ý chí nói chung, vì bản chất của ý chí là nó cụ thể. Một người vô chính phủ lỗi lạc như ông John Davidson cảm thấy bực bội với đạo đức thông thường, và vì thế ông viện đến ý chí—ý chí hướng về bất cứ điều gì. Ông chỉ muốn nhân loại muốn một điều gì đó. Nhưng nhân loại quả có muốn một điều gì đó. Nhân loại muốn đạo đức thông thường. Ông nổi loạn chống lại luật pháp và bảo chúng ta hãy muốn một điều gì đó hay bất cứ điều gì. Nhưng chúng ta đã muốn một điều gì đó. Chúng ta đã muốn chính luật pháp mà ông nổi loạn chống lại.

Tất cả những kẻ tôn thờ ý chí, từ Nietzsche đến ông Davidson, thật ra hoàn toàn trống rỗng ý muốn. Họ không thể muốn, họ hầu như không thể ước. Và nếu ai cần bằng chứng cho điều này, thì có thể tìm thấy rất dễ dàng. Có thể tìm thấy nó trong sự kiện này: rằng họ luôn nói về ý chí như một điều gì đó bành trướng và bùng vỡ ra. Nhưng thật ra hoàn toàn ngược lại. Mỗi hành động của ý chí là một hành động tự giới hạn. Mong muốn hành động là mong muốn sự giới hạn. Theo nghĩa đó, mỗi hành động là một hành động hy sinh bản thân. Khi bạn chọn bất cứ điều gì, bạn loại bỏ mọi thứ khác. Lời phản đối mà những người thuộc trường phái này thường đưa ra đối với hành động kết hôn thật ra là lời phản đối đối với mọi hành động. Mỗi hành động là một sự chọn lựa và loại trừ không thể thu hồi. Cũng như khi bạn cưới một người phụ nữ, bạn từ bỏ tất cả những người khác, thì khi bạn chọn một đường lối hành động, bạn từ bỏ mọi đường lối khác. Nếu bạn trở thành Vua nước Anh, bạn từ bỏ chức mõ nhà thờ (Beadle) ở Brompton. Nếu bạn đến Rô-ma, bạn hy sinh một đời sống phong phú đầy gợi hứng ở Wimbledon. Chính sự hiện hữu của mặt phủ định hay giới hạn này của ý chí đã khiến phần lớn những lời bàn tán của những kẻ tôn thờ ý chí vô chính phủ chẳng hơn gì những điều vô nghĩa. Chẳng hạn, ông John Davidson bảo chúng ta đừng dính dáng gì đến câu “Ngươi chớ”; nhưng chắc chắn rõ ràng là “Ngươi chớ” chỉ là một trong những hệ quả tất yếu của câu “Ta muốn.” “Ta muốn đi xem cuộc diễu hành của Thị trưởng London, và ngươi chớ ngăn cản ta.” Chủ nghĩa vô chính phủ khẩn thiết kêu gọi chúng ta hãy là những nghệ sĩ sáng tạo táo bạo, và đừng bận tâm đến luật lệ hay giới hạn nào. Nhưng không thể là một nghệ sĩ mà không bận tâm đến luật lệ và giới hạn. Nghệ thuật là sự giới hạn; bản chất của mọi bức tranh là cái khung. Nếu bạn vẽ một con hươu cao cổ, bạn phải vẽ nó với cái cổ dài. Nếu, theo lối sáng tạo táo bạo của mình, bạn cho rằng mình được tự do vẽ một con hươu cao cổ có cổ ngắn, bạn sẽ thật sự thấy rằng mình không được tự do vẽ một con hươu cao cổ. Khoảnh khắc bạn bước vào thế giới của sự kiện, bạn bước vào một thế giới của giới hạn. Bạn có thể giải phóng sự vật khỏi những định luật xa lạ hay ngẫu nhiên, nhưng không khỏi những định luật của chính bản chất chúng. Nếu muốn, bạn có thể giải phóng một con hổ khỏi chấn song của nó; nhưng đừng giải phóng nó khỏi những vằn sọc của nó. Đừng giải phóng một con lạc đà khỏi gánh nặng của cái bướu: có thể bạn đang giải phóng nó khỏi việc là một con lạc đà. Đừng đi khắp nơi như một kẻ mị dân, khuyến khích các hình tam giác phá ngục ba cạnh của chúng. Nếu một hình tam giác phá ra khỏi ba cạnh của nó, đời nó sẽ kết thúc cách thảm thương. Có ai đó đã viết một tác phẩm mang tên “Mối Tình Của Những Hình Tam Giác”; tôi chưa bao giờ đọc nó, nhưng tôi chắc rằng nếu các hình tam giác từng được yêu, thì chúng được yêu vì chúng có hình tam giác. Điều này chắc chắn đúng với mọi sự sáng tạo nghệ thuật, vốn theo vài phương diện là ví dụ quyết định nhất về ý chí thuần túy. Người nghệ sĩ yêu những giới hạn của mình: chúng cấu thành cái mà người ấy đang làm. Người họa sĩ vui vì tấm vải vẽ thì phẳng. Nhà điêu khắc vui vì đất sét thì không màu.

Phòng khi điểm này chưa rõ, một ví dụ lịch sử có thể minh họa nó. Cách mạng Pháp thật sự là một điều anh hùng và quyết định, vì phái Jacobin đã muốn một điều gì đó xác định và có giới hạn. Họ mong muốn những quyền tự do của nền dân chủ, nhưng cũng mong muốn mọi sự cấm đoán của nền dân chủ. Họ muốn có lá phiếu và không có tước hiệu. Chủ nghĩa cộng hòa có một mặt khổ hạnh nơi Franklin hay Robespierre cũng như một mặt phóng khoáng nơi Danton hay Wilkes. Vì vậy họ đã tạo ra một điều có thực chất và hình thù vững chắc, đó là sự bình đẳng xã hội vuông vức và sự sung túc của nông dân nước Pháp. Nhưng từ đó đến nay, trí óc cách mạng hay suy lý của châu Âu đã bị suy yếu vì co rút lại trước bất cứ đề xuất nào bởi những giới hạn của đề xuất ấy. Chủ nghĩa Tự do đã bị hạ cấp thành sự dễ dãi (Liberalism / liberality). Người ta đã cố biến “cách mạng hóa” từ một ngoại động từ thành một nội động từ. Người Jacobin có thể cho bạn biết không chỉ hệ thống mà ông ta sẽ nổi loạn chống lại, mà (điều quan trọng hơn) cả hệ thống mà ông ta sẽ không nổi loạn chống lại, hệ thống mà ông ta tin cậy. Nhưng kẻ nổi loạn kiểu mới là một người hoài nghi, và sẽ không hoàn toàn tin cậy bất cứ điều gì. Ông ta không có lòng trung thành; vì vậy ông ta không bao giờ thật sự có thể là một nhà cách mạng. Và việc ông ta hoài nghi mọi thứ thật sự cản đường ông ta khi ông ta muốn lên án bất cứ điều gì. Vì mọi sự lên án đều hàm ý một giáo lý đạo đức nào đó; và nhà cách mạng hiện đại không chỉ hoài nghi thể chế mà ông ta lên án, mà cả giáo lý mà nhờ đó ông ta lên án nó. Vì thế ông ta viết một cuốn sách than phiền rằng sự áp bức đế quốc xúc phạm sự trong trắng của phụ nữ, rồi ông ta viết một cuốn sách khác (về vấn đề tính dục) trong đó chính ông ta xúc phạm nó. Ông ta nguyền rủa vị Sultan vì các thiếu nữ Cơ Đốc mất đi sự trinh khiết, rồi nguyền rủa bà Grundy vì họ giữ được nó. Là một chính khách, ông ta sẽ kêu lên rằng chiến tranh là sự lãng phí sinh mạng, rồi là một triết gia, ông ta lại kêu lên rằng cả đời sống là sự lãng phí thời gian. Một người bi quan Nga sẽ lên án một viên cảnh sát vì đã giết một nông dân, rồi chứng minh bằng những nguyên lý triết học cao siêu nhất rằng người nông dân ấy lẽ ra nên tự sát. Một người lên án hôn nhân là một sự dối trá, rồi lên án những kẻ quý tộc phóng đãng vì đã đối xử với nó như một sự dối trá. Ông ta gọi lá cờ là một món đồ chơi rẻ tiền, rồi trách những kẻ áp bức Ba Lan hay Ireland vì họ tước đi món đồ chơi rẻ tiền ấy. Người thuộc trường phái này trước hết đến một cuộc họp chính trị, nơi ông ta than phiền rằng những người man dã bị đối xử như thể họ là thú vật; rồi ông ta cầm mũ và ô đi tiếp đến một cuộc họp khoa học, nơi ông ta chứng minh rằng trên thực tế họ là thú vật. Tóm lại, nhà cách mạng hiện đại, vốn là một người hoài nghi vô hạn, luôn bận rộn đào phá chính những đường hầm mìn của mình. Trong cuốn sách về chính trị, ông ta tấn công con người vì chà đạp đạo đức; trong cuốn sách về đạo đức học, ông ta tấn công đạo đức vì chà đạp con người. Vì vậy con người hiện đại trong cơn nổi loạn đã trở nên hầu như vô dụng cho mọi mục đích nổi loạn. Bởi nổi loạn chống lại mọi thứ, ông ta đã đánh mất quyền nổi loạn chống lại bất cứ điều gì.

Cũng có thể nói thêm rằng sự trống rỗng và phá sản ấy có thể được thấy trong mọi thể loại văn chương dữ dội và đáng sợ, đặc biệt là trong văn trào phúng. Văn trào phúng có thể điên rồ và vô chính phủ, nhưng nó giả định một sự ưu việt được thừa nhận của một số điều so với những điều khác; nó giả định một chuẩn mực. Khi những cậu bé ngoài đường cười nhạo cái bụng phệ của một nhà báo danh tiếng nào đó, chúng đang vô thức giả định một chuẩn mực của điêu khắc Hy Lạp. Chúng đang viện đến pho tượng thần Apollo bằng cẩm thạch. Và sự biến mất lạ lùng của văn trào phúng khỏi văn chương của chúng ta là một ví dụ về những điều dữ dội phai tàn vì thiếu bất cứ nguyên tắc nào để mà dữ dội. Nietzsche có chút tài năng thiên phú về sự mỉa mai: ông có thể chế nhạo, dù ông không thể cười; nhưng luôn có điều gì đó vô hình hài và không trọng lượng trong lối trào phúng của ông, đơn giản vì nó không có khối đạo đức chung nào đứng đằng sau. Chính ông còn lố bịch hơn bất cứ điều gì ông lên án. Nhưng quả thật, Nietzsche rất đáng được coi là mẫu hình của toàn bộ sự thất bại này của bạo lực trừu tượng. Chứng nhũn não cuối cùng đã chế ngự ông không phải là một tai nạn thể chất. Nếu Nietzsche đã không kết thúc trong sự đần độn, thì chủ nghĩa Nietzsche cũng sẽ kết thúc trong sự đần độn. Suy nghĩ trong sự cô lập và với lòng kiêu ngạo sẽ kết thúc bằng việc trở thành một kẻ ngốc. Mọi người không chịu để lòng mình mềm lại thì sau cùng ắt phải chịu để não mình nhũn ra.

Nỗ lực cuối cùng nhằm né tránh chủ nghĩa duy trí này lại kết thúc trong chủ nghĩa duy trí, và vì thế trong sự chết. Cuộc phá vây đã thất bại. Sự tôn thờ hoang dại đối với tình trạng vô luật pháp và sự tôn thờ duy vật đối với luật pháp đều kết thúc trong cùng một khoảng trống. Nietzsche leo lên những ngọn núi chóng mặt, nhưng sau cùng lại hiện ra ở Tây Tạng. Ông ngồi xuống bên cạnh Tolstoy trong xứ sở của hư vô và Niết Bàn. Cả hai đều bất lực—một người vì không được nắm lấy bất cứ điều gì, và người kia vì không được buông ra bất cứ điều gì. Ý chí của người theo Tolstoy bị đông cứng bởi một bản năng Phật giáo cho rằng mọi hành động đặc thù đều xấu. Nhưng ý chí của người theo Nietzsche cũng bị đông cứng y như vậy bởi quan điểm của ông ta rằng mọi hành động đặc thù đều tốt; vì nếu mọi hành động đặc thù đều tốt, thì chẳng có hành động nào là đặc thù cả. Họ đứng ở ngã tư đường, và người này ghét mọi con đường còn người kia thích mọi con đường. Kết quả là—thôi, có những điều chẳng khó tính toán. Họ đứng ở ngã tư đường.

Đến đây tôi kết thúc (tạ ơn Đức Chúa Trời) phần việc đầu tiên và tẻ nhạt nhất của cuốn sách này—cuộc điểm qua sơ lược về tư tưởng gần đây. Sau đây, tôi bắt đầu phác họa một cái nhìn về đời sống có thể không làm độc giả của tôi hứng thú, nhưng dẫu sao, nó làm tôi hứng thú. Trước mặt tôi, khi tôi khép lại trang này, là một chồng sách hiện đại mà tôi đã lật giở vì mục đích ấy—một chồng sách tài tình, một chồng sách vô ích. Nhờ sự tình cờ của vị thế tách biệt hiện tại, tôi có thể thấy sự đổ vỡ không thể tránh khỏi của các triết lý của Schopenhauer và Tolstoy, Nietzsche và Shaw, rõ ràng như người ta có thể thấy một vụ đâm tàu hỏa không thể tránh khỏi từ trên một khinh khí cầu. Tất cả họ đều đang trên đường đến sự trống rỗng của nhà thương điên. Vì sự điên có thể được định nghĩa là việc dùng hoạt động trí óc để đi đến sự bất lực của trí óc; và họ gần như đã đến đó. Kẻ nghĩ rằng mình làm bằng thủy tinh là nghĩ đến chỗ hủy diệt tư tưởng; vì thủy tinh không thể suy nghĩ. Cũng vậy, kẻ muốn không loại bỏ điều gì là muốn sự hủy diệt của ý chí; vì ý chí không chỉ là sự chọn lấy một điều gì đó, mà còn là sự loại bỏ hầu hết mọi thứ. Và khi tôi lật qua lật lại những cuốn sách hiện đại khôn khéo, tuyệt diệu, nhàm chán và vô dụng, nhan đề của một cuốn trong số đó níu chặt ánh mắt tôi. Nó có tên Jeanne d’Arc, của Anatole France. Tôi chỉ mới liếc qua nó, nhưng một cái liếc cũng đủ khiến tôi nhớ đến cuốn Vie de Jésus (Cuộc Đời Chúa Giê-xu) của Renan. Nó có cùng phương pháp lạ lùng của người hoài nghi đầy tôn kính. Nó làm mất uy tín những câu chuyện siêu nhiên có chút nền tảng, chỉ đơn giản bằng cách kể những câu chuyện tự nhiên không có nền tảng nào. Vì chúng ta không thể tin điều một thánh nhân đã làm, nên chúng ta phải giả vờ rằng mình biết chính xác điều người ấy đã cảm thấy. Nhưng tôi nhắc đến hai cuốn sách ấy không phải để phê bình chúng, mà vì sự kết hợp tình cờ của hai cái tên đã gợi lên hai hình ảnh kinh ngạc về sự tỉnh trí, thổi bay tất cả những cuốn sách trước mặt tôi. Jeanne d’Arc không bị mắc kẹt ở ngã tư đường, dù bởi khước từ mọi lối đi như Tolstoy, hay bởi chấp nhận tất cả như Nietzsche. Cô đã chọn một lối đi, và lao xuống lối ấy như một tia sét. Thế nhưng Jeanne, khi tôi nghĩ đến cô, có trong mình tất cả những gì là chân thật nơi Tolstoy hay Nietzsche, tất cả những gì thậm chí có thể chấp nhận được nơi cả hai người. Tôi nghĩ đến tất cả những gì cao quý nơi Tolstoy, niềm vui trong những điều đơn sơ, đặc biệt trong lòng thương xót đơn sơ, những thực tại của mặt đất, lòng tôn kính đối với người nghèo, phẩm giá của tấm lưng còng. Jeanne d’Arc có tất cả những điều đó và thêm điều lớn lao này, là cô đã chịu đựng sự nghèo khó chứ không chỉ ngưỡng mộ nó; trong khi Tolstoy chỉ là một nhà quý tộc điển hình đang cố tìm ra bí quyết của nó. Rồi tôi nghĩ đến tất cả những gì can đảm, kiêu hãnh và thống thiết nơi Nietzsche tội nghiệp, và cuộc nổi dậy của ông chống lại sự trống rỗng và sự nhút nhát của thời đại chúng ta. Tôi nghĩ đến tiếng kêu của ông đòi thế cân bằng ngây ngất của hiểm nguy, cơn khát của ông với cú lao vút của những tuấn mã, tiếng hô của ông kêu gọi cầm vũ khí. Thì đó, Jeanne d’Arc có tất cả những điều ấy, và một lần nữa với sự khác biệt này, là cô không ca ngợi chiến đấu, mà đã chiến đấu. Chúng ta biết rằng cô không sợ một đạo quân, trong khi Nietzsche, theo tất cả những gì chúng ta biết, lại sợ một con bò cái. Tolstoy chỉ ca ngợi người nông dân; cô chính là người nông dân. Nietzsche chỉ ca ngợi người chiến binh; cô chính là người chiến binh. Cô đã đánh bại cả hai người ngay trên những lý tưởng đối nghịch của họ; cô hiền dịu hơn người này, mãnh liệt hơn người kia. Thế nhưng cô là một người hoàn toàn thực tế, đã làm được một điều gì đó, trong khi họ là những kẻ suy đoán hoang dại chẳng làm gì cả. Không thể nào ý nghĩ này không thoáng qua trí tôi: rằng cô và đức tin của cô có lẽ đã nắm một bí quyết nào đó về sự thống nhất và hữu dụng đạo đức nay đã bị đánh mất. Và cùng với ý nghĩ ấy, một ý nghĩ lớn hơn đã đến, và hình bóng vĩ đại của Thầy cô cũng đã đi ngang qua sân khấu tư tưởng của tôi. Cùng một khó khăn hiện đại đã làm u tối đề tài của Anatole France cũng đã làm u tối đề tài của Ernest Renan. Renan cũng đã tách lòng thương xót của người anh hùng của ông khỏi tính hiếu chiến của người anh hùng ấy. Renan thậm chí còn trình bày cơn giận công chính tại Giê-ru-sa-lem như chỉ là một sự suy sụp thần kinh sau những kỳ vọng thơ mộng ở Ga-li-lê. Như thể có điều gì mâu thuẫn giữa việc yêu thương nhân loại và việc căm ghét sự vô nhân đạo! Những người vị tha, với giọng nói mỏng manh yếu ớt, lên án Đấng Christ là một kẻ vị kỷ. Những kẻ vị kỷ (với giọng nói còn mỏng manh yếu ớt hơn) lên án Ngài là một người vị tha. Trong bầu không khí hiện nay của chúng ta, những lời bắt bẻ như thế cũng dễ hiểu thôi. Tình yêu của một người anh hùng còn đáng sợ hơn lòng căm ghét của một bạo chúa. Lòng căm ghét của một người anh hùng còn rộng lượng hơn tình yêu của một nhà từ thiện. Có một sự tỉnh trí lớn lao và anh hùng mà người hiện đại chỉ có thể thu nhặt những mảnh vụn của nó. Có một người khổng lồ mà chúng ta chỉ thấy những cánh tay và đôi chân bị chặt lìa đang đi lại đó đây. Họ đã xé linh hồn của Đấng Christ thành những mảnh vụn ngớ ngẩn, dán nhãn chủ nghĩa vị kỷ và chủ nghĩa vị tha, và họ cũng bối rối như nhau trước sự uy nghi điên rồ và sự nhu mì điên rồ của Ngài. Họ đã chia nhau áo xống của Ngài, lại bắt thăm lấy áo dài Ngài; dù áo dài đó không có đường may, nguyên một tấm vải dệt ra, từ trên chí dưới.

Bạn đã đọc xong Sự Tự Sát Của Tư Tưởng