Chương 3 · 47 phút đọc · 1 giờ 1 phút nghe
Người Điên
Những người hoàn toàn thế tục thì chẳng bao giờ hiểu nổi ngay cả thế gian; họ dựa trọn vào vài câu châm ngôn hoài nghi chua cay chẳng hề đúng. Tôi nhớ có lần đi dạo với một ông chủ nhà xuất bản phát đạt, ông buột ra một nhận xét tôi đã nghe nhiều lần trước đó; thật ra, nó gần như là khẩu hiệu của thế giới hiện đại. Thế nhưng tôi đã nghe nó một lần quá nhiều, và bỗng nhiên tôi thấy nó chẳng có gì bên trong cả. Ông chủ nhà xuất bản nói về một người nào đó: “Anh ta sẽ tiến xa; anh ta tin vào chính mình.” Và tôi nhớ rằng khi tôi ngẩng đầu lên để nghe, mắt tôi chợt bắt gặp một chiếc xe buýt ngựa trên có ghi chữ “Hanwell.” Tôi bảo ông: “Ông có muốn tôi chỉ cho ông biết những người tin vào chính mình nhiều nhất đang ở đâu không? Vì tôi có thể chỉ cho ông. Tôi biết những người tin vào chính mình một cách khổng lồ hơn cả Napoleon hay Caesar. Tôi biết nơi ngôi sao cố định của sự chắc chắn và thành công đang rực cháy. Tôi có thể dẫn ông tới ngai vàng của các Siêu Nhân. Những người thật sự tin vào chính mình đều đang ở trong nhà thương điên cả.” Ông ôn tồn đáp rằng dù sao cũng có khá nhiều người tin vào chính mình mà đâu có ở trong nhà thương điên. Tôi vặn lại: “Vâng, có đấy, và hơn ai hết ông phải biết họ. Gã thi sĩ say xỉn mà ông không chịu nhận bản bi kịch tẻ ngắt kia, gã tin vào chính mình. Ông mục sư già ôm bản sử thi mà ông phải trốn vào phòng sau để tránh mặt, ông ấy tin vào chính mình. Nếu ông tham khảo kinh nghiệm làm ăn của ông thay vì cái triết lý cá nhân chủ nghĩa xấu xí của ông, thì ông sẽ biết rằng tin vào chính mình là một trong những dấu hiệu phổ biến nhất của một kẻ vô dụng. Những diễn viên không biết diễn thì tin vào chính mình; và cả những con nợ không chịu trả nợ cũng vậy. Nói rằng một người chắc chắn sẽ thất bại vì anh ta tin vào chính mình thì còn đúng hơn nhiều. Sự tự tin hoàn toàn không chỉ là một tội; sự tự tin hoàn toàn là một sự yếu đuối. Tin tuyệt đối vào bản thân là một niềm tin cuồng loạn và mê tín, giống như tin vào Joanna Southcote: kẻ mang niềm tin ấy có chữ ‘Hanwell’ viết trên mặt rõ ràng như chữ viết trên chiếc xe buýt kia.” Và trước tất cả những điều ấy, người bạn chủ nhà xuất bản của tôi đã đưa ra câu đáp rất sâu sắc và đắc lực này: “Thế thì, nếu một người không được tin vào chính mình, thì anh ta phải tin vào cái gì?” Sau một hồi lâu im lặng, tôi đáp: “Tôi sẽ về nhà và viết một cuốn sách để trả lời câu hỏi đó.” Đây chính là cuốn sách tôi đã viết để trả lời nó.
Nhưng tôi nghĩ cuốn sách này hoàn toàn có thể bắt đầu ở nơi cuộc tranh luận của chúng tôi đã bắt đầu—ở vùng lân cận nhà điên. Các bậc thầy khoa học hiện đại rất thấm thía nhu cầu phải khởi đầu mọi cuộc tìm hiểu bằng một sự kiện. Các bậc thầy tôn giáo thời xưa cũng thấm thía sự cần thiết ấy y như vậy. Họ bắt đầu bằng sự kiện tội lỗi—một sự kiện thực tế như khoai tây. Dù con người có thể được tẩy sạch trong những dòng nước nhiệm mầu hay không, thì ít ra chẳng có gì phải ngờ rằng anh ta cần được tẩy rửa. Nhưng một số nhà lãnh đạo tôn giáo ở London, không phải những người duy vật đơn thuần, trong thời chúng ta đã bắt đầu, không phải chối bỏ thứ nước rất đáng tranh cãi, mà là chối bỏ vết dơ không thể tranh cãi. Một số nhà thần học mới tranh cãi về tội nguyên tổ, vốn là phần duy nhất của thần học Cơ Đốc thật sự có thể chứng minh được. Một số môn đồ của Mục sư R. J. Campbell, với tinh thần thuộc linh gần như quá ư kén chọn của họ, thừa nhận sự vô tội của thần linh, điều mà họ chẳng thể thấy được ngay cả trong mơ. Nhưng về cơ bản họ chối bỏ tội lỗi của con người, điều mà họ có thể thấy ngay ngoài phố. Những thánh nhân mạnh mẽ nhất và những người hoài nghi mạnh mẽ nhất đều đã lấy điều ác có thật làm điểm khởi đầu cho lập luận của mình. Nếu quả thật (và chắc chắn là thật) một người có thể cảm thấy hạnh phúc tuyệt diệu khi lột da một con mèo, thì nhà triết học tôn giáo chỉ có thể rút ra một trong hai kết luận. Hoặc ông phải chối bỏ sự hiện hữu của Đức Chúa Trời, như mọi người vô thần vẫn làm; hoặc ông phải chối bỏ sự hiệp nhất hiện thời giữa Đức Chúa Trời và con người, như mọi Cơ Đốc nhân vẫn làm. Các nhà thần học mới dường như cho rằng chối bỏ con mèo là một giải pháp rất mực duy lý.
Trong tình thế đáng chú ý này, rõ ràng giờ đây không thể (nếu còn mong lời mình thuyết phục được hết mọi người) bắt đầu như cha ông chúng ta đã làm, bằng sự kiện tội lỗi. Chính sự kiện mà đối với họ (và đối với tôi) rõ như ban ngày ấy lại chính là sự kiện đã bị pha loãng hoặc bị chối bỏ một cách đặc biệt. Nhưng dù người hiện đại chối bỏ sự hiện hữu của tội lỗi, tôi không nghĩ là họ đã chối bỏ sự hiện hữu của nhà thương điên. Tất cả chúng ta vẫn đồng ý rằng có một sự sụp đổ của trí tuệ không thể lầm lẫn được, như một ngôi nhà đổ sập. Người ta chối bỏ địa ngục, nhưng cho đến nay vẫn chưa chối bỏ Hanwell. Cho mục đích của lập luận đầu tiên của chúng ta, cái này hoàn toàn có thể đứng vào chỗ cái kia từng đứng. Ý tôi là: xưa kia mọi tư tưởng và lý thuyết đều được xét đoán theo chỗ chúng có khiến con người mất linh hồn hay không, thì cho mục đích hiện tại của chúng ta, mọi tư tưởng và lý thuyết hiện đại đều có thể được xét đoán theo chỗ chúng có khiến con người mất trí hay không.
Quả thật có những người nói một cách nhẹ nhàng và cẩu thả về sự điên loạn như thể tự nó có sức hấp dẫn. Nhưng chỉ cần nghĩ một chút cũng đủ thấy rằng nếu bệnh tật mà đẹp, thì thường đó là bệnh của người khác. Một người mù có thể trông đẹp như tranh; nhưng phải có hai mắt mới thấy được bức tranh. Cũng thế, ngay cả thứ thi ca hoang dại nhất của sự điên loạn cũng chỉ người tỉnh trí mới thưởng thức được. Đối với người điên, sự điên loạn của anh ta hoàn toàn tầm thường, bởi vì nó hoàn toàn có thật. Một người tưởng mình là con gà thì đối với chính mình cũng bình thường như một con gà. Một người tưởng mình là mảnh thủy tinh thì đối với chính mình cũng nhạt nhẽo như một mảnh thủy tinh. Chính sự đồng nhất của tâm trí khiến anh ta nhạt nhẽo, và khiến anh ta điên. Chỉ vì chúng ta thấy được sự trớ trêu trong ý tưởng của anh ta nên chúng ta mới thấy anh ta có phần buồn cười; chỉ vì anh ta không thấy được sự trớ trêu trong ý tưởng của mình nên anh ta mới bị đưa vào Hanwell. Tóm lại, những điều kỳ quặc chỉ gây ấn tượng với người bình thường. Những điều kỳ quặc không gây ấn tượng với người kỳ quặc. Đó là lý do người bình thường có một cuộc sống thú vị hơn nhiều; trong khi người kỳ quặc thì luôn than phiền về sự buồn tẻ của đời sống. Đó cũng là lý do những cuốn tiểu thuyết mới chết đi nhanh đến vậy, còn những truyện cổ tích xưa thì trường tồn mãi mãi. Truyện cổ tích xưa lấy một cậu bé bình thường làm nhân vật chính; chính những cuộc phiêu lưu của cậu mới gây kinh ngạc; chúng làm cậu kinh ngạc vì cậu bình thường. Nhưng trong tiểu thuyết tâm lý hiện đại, nhân vật chính lại bất thường; cái tâm điểm không nằm ở trung tâm. Vì thế những cuộc phiêu lưu dữ dội nhất cũng không tác động đến anh ta cho đủ, và cuốn sách trở nên đơn điệu. Bạn có thể làm nên một câu chuyện về một người anh hùng giữa bầy rồng; nhưng không thể làm nên chuyện về một con rồng giữa bầy rồng. Truyện cổ tích bàn về việc một người tỉnh trí sẽ làm gì trong một thế giới điên. Cuốn tiểu thuyết hiện thực điềm đạm ngày nay bàn về việc một kẻ mất trí tận căn sẽ làm gì trong một thế giới buồn tẻ.
Vậy thì, chúng ta hãy bắt đầu từ nhà điên; từ quán trọ quái dị và xấu xa này, chúng ta hãy lên đường cho cuộc hành trình trí tuệ của mình. Này, nếu chúng ta muốn liếc qua triết lý của sự tỉnh trí, thì việc đầu tiên phải làm là xóa bỏ một sai lầm lớn và phổ biến. Có một quan niệm trôi nổi khắp nơi rằng trí tưởng tượng, nhất là trí tưởng tượng huyền nhiệm, là mối nguy cho sự cân bằng tâm trí của con người. Người ta thường nói về các thi sĩ như những người không đáng tin cậy về mặt tâm lý; và nói chung có một sự liên tưởng mơ hồ giữa việc kết vòng nguyệt quế lên tóc với việc cắm rơm lên tóc. Các sự kiện và lịch sử hoàn toàn mâu thuẫn với quan điểm này. Phần lớn những thi sĩ thật sự vĩ đại không những tỉnh trí, mà còn cực kỳ thạo việc; và nếu Shakespeare quả thật từng giữ ngựa thuê, thì đó là vì ông là người giữ ngựa an toàn nhất. Trí tưởng tượng không sinh ra sự điên loạn. Chính xác thì cái sinh ra sự điên loạn là lý trí. Thi sĩ không hóa điên; nhưng người chơi cờ vua thì có. Các nhà toán học hóa điên, cả những người thủ quỹ nữa; nhưng các nghệ sĩ sáng tạo thì rất hiếm khi. Như rồi sẽ thấy, tôi không hề tấn công lô-gíc: tôi chỉ nói rằng mối nguy này nằm ở lô-gíc, chứ không ở trí tưởng tượng. Việc làm cha trong nghệ thuật cũng lành mạnh như việc làm cha trong thân xác. Hơn nữa, cũng đáng lưu ý rằng khi một thi sĩ thật sự bệnh hoạn, thì thường là vì ông có một chỗ yếu của tính duy lý trong đầu. Chẳng hạn Poe, quả thật là bệnh hoạn; không phải vì ông giàu chất thơ, mà vì ông đặc biệt thiên về phân tích. Ngay cả cờ vua cũng quá nhiều chất thơ đối với ông; ông không ưa cờ vua vì nó đầy những hiệp sĩ và lâu đài, như một bài thơ. Ông công khai thích những quân tròn màu đen của cờ đam hơn, vì chúng giống những chấm đen trơn trên một biểu đồ hơn. Có lẽ trường hợp mạnh mẽ nhất là thế này: chỉ có một thi sĩ Anh vĩ đại hóa điên, đó là Cowper. Và ông rõ ràng đã bị lô-gíc đẩy vào sự điên loạn, bởi thứ lô-gíc xấu xí và xa lạ của thuyết tiền định. Thi ca không phải là căn bệnh, mà là liều thuốc; thi ca phần nào đã giữ cho ông được khỏe mạnh. Đôi khi giữa những vùng nước mênh mông và những bông súng trắng dẹt trên sông Ouse, ông có thể quên đi cái địa ngục đỏ rực và khát cháy mà thuyết tất yếu ghê tởm của ông đã lôi ông tới. Ông bị John Calvin đày đọa; ông gần như được John Gilpin (bài thơ hài của Cowper) cứu vớt. Ở đâu chúng ta cũng thấy rằng người ta không hóa điên vì mơ mộng. Các nhà phê bình điên hơn các thi sĩ nhiều. Homer khá trọn vẹn và điềm tĩnh; chính các nhà phê bình ông mới xé ông ra thành những mảnh vụn ngông cuồng. Shakespeare hoàn toàn là chính mình; chỉ có vài nhà phê bình ông mới khám phá ra rằng ông là một người nào khác. Và dù Thánh Giăng, tác giả sách Phúc Âm, đã thấy nhiều quái vật kỳ lạ trong khải tượng của mình, ông chưa hề thấy sinh vật nào hoang dại bằng một trong những nhà chú giải của chính ông. Sự thật chung thì đơn giản. Thi ca tỉnh trí vì nó dễ dàng bồng bềnh trên một đại dương vô tận; lý trí thì tìm cách vượt qua đại dương vô tận, và như thế làm cho nó thành hữu hạn. Kết quả là sự kiệt quệ tinh thần, giống như sự kiệt sức thể xác của ông Holbein. Chấp nhận mọi điều là một sự tập luyện, còn thấu hiểu mọi điều là một sự căng thẳng. Thi sĩ chỉ ao ước được thăng hoa và mở rộng, một thế giới để vươn mình trong đó. Thi sĩ chỉ xin được đưa đầu mình lên tận các tầng trời. Chính nhà lô-gíc học mới tìm cách nhét các tầng trời vào trong đầu mình. Và chính cái đầu của ông ta mới vỡ toang.
Đây là chuyện nhỏ, nhưng không phải không liên quan, rằng sai lầm nổi bật này thường được nâng đỡ bằng một câu trích dẫn sai cũng nổi bật không kém. Tất cả chúng ta đều đã nghe người ta dẫn câu thơ nổi tiếng của Dryden là “Thiên tài lớn thì gần kề sự điên loạn” (“Great genius is to madness near allied”). Nhưng Dryden không hề nói rằng thiên tài lớn thì gần kề sự điên loạn. Bản thân Dryden là một thiên tài lớn, và ông biết rõ hơn thế. Khó mà tìm được người nào lãng mạn hơn ông, hay biết điều hơn ông. Điều Dryden đã nói là thế này: “Đầu óc lanh lợi lớn thường gần kề sự điên loạn” (“Great wits are oft to madness near allied”); và điều đó là đúng. Chính sự mau lẹ thuần túy của trí tuệ mới có nguy cơ suy sụp. Người ta cũng nên nhớ Dryden đang nói về loại người nào. Ông không nói về một kẻ mơ mộng thoát tục nào như Vaughan hay George Herbert. Ông nói về một con người thế tục đầy hoài nghi chua cay, một người hoài nghi, một nhà ngoại giao, một chính khách thực tế lớn. Những người như thế quả thật gần kề sự điên loạn. Việc họ không ngừng tính toán bộ óc của chính mình và bộ óc của người khác là một nghề nguy hiểm. Đem tâm trí ra mà đo đếm thì bao giờ cũng là điều nguy hại cho tâm trí. Có một người hay bông đùa đã hỏi vì sao chúng ta nói “điên như thợ làm mũ” (“As mad as a hatter”). Một người còn bông đùa hơn có thể đáp rằng thợ làm mũ điên vì ông ta phải đo đầu người.
Và nếu những nhà lý luận lớn thường điên cuồng, thì cũng đúng không kém rằng những kẻ cuồng trí thường là những nhà lý luận lớn. Khi tôi tham gia một cuộc tranh luận với tờ The Clarion về vấn đề ý chí tự do, cây bút có tài là ông R. B. Suthers đã nói rằng ý chí tự do là sự mất trí, vì nó có nghĩa là những hành động không có nguyên nhân, mà hành động của một kẻ mất trí thì không có nguyên nhân. Ở đây tôi không dừng lại ở cái lỗ hổng tai hại trong lô-gíc của thuyết tất định. Hiển nhiên là nếu có bất cứ hành động nào, kể cả hành động của một kẻ mất trí, có thể không có nguyên nhân, thì thuyết tất định đã tiêu tùng. Nếu chuỗi nhân quả có thể bị đứt đối với một người điên, thì nó cũng có thể bị đứt đối với một con người. Nhưng mục đích của tôi là chỉ ra một điều thực tế hơn. Có lẽ cũng tự nhiên khi một người xã hội chủ nghĩa theo Marx thời hiện đại chẳng biết gì về ý chí tự do. Nhưng chắc chắn là lạ lùng khi một người xã hội chủ nghĩa theo Marx thời hiện đại lại chẳng biết gì về những kẻ mất trí. Ông Suthers rõ ràng chẳng biết gì về những kẻ mất trí. Điều sau chót người ta có thể nói về một kẻ mất trí là hành động của anh ta không có nguyên nhân. Nếu có những hành động nào của con người có thể được gọi đại khái là không có nguyên nhân, thì đó là những hành động vụn vặt của một người khỏe mạnh; huýt sáo khi đi dạo; quất gậy vào cỏ; đá gót chân hay xoa tay. Chính người hạnh phúc mới làm những việc vô ích; người bệnh thì không đủ sức để mà ngồi không. Chính những hành động vô tư và không có nguyên nhân như thế là điều người điên không bao giờ hiểu nổi; vì người điên (cũng như người theo thuyết tất định) thường thấy quá nhiều nguyên nhân trong mọi sự. Người điên sẽ gán một ý nghĩa âm mưu vào những hoạt động trống rỗng ấy. Anh ta sẽ nghĩ rằng việc phạt cỏ là một cuộc tấn công vào tài sản tư hữu. Anh ta sẽ nghĩ rằng việc đá gót chân là một ám hiệu gửi cho đồng bọn. Nếu người điên có thể vô tư trong chốc lát, anh ta sẽ trở nên tỉnh trí. Ai từng có điều bất hạnh phải trò chuyện với những người ở giữa lòng hay ở bên bờ của chứng rối loạn tâm thần đều biết rằng phẩm chất đáng sợ nhất của họ là một sự rành mạch khủng khiếp trong từng chi tiết; một sự nối kết điều này với điều kia trong một tấm bản đồ còn phức tạp hơn cả mê cung. Nếu bạn tranh luận với một người điên, rất có thể bạn sẽ là người chịu thua; vì về nhiều mặt, tâm trí anh ta vận hành càng nhanh hơn chính vì không bị cản trở bởi những điều đi kèm với óc phán đoán lành mạnh. Anh ta không bị vướng víu bởi óc khôi hài hay lòng bác ái, hay bởi những điều chắc chắn câm lặng của kinh nghiệm. Anh ta càng lô-gíc hơn vì đã mất đi những tình cảm lành mạnh nhất định. Thật vậy, cách nói thông thường về sự điên loạn về mặt này là một cách nói gây hiểu lầm. Người điên không phải là người đã mất lý trí. Người điên là người đã mất mọi thứ, chỉ trừ lý trí.
Lời giải thích của người điên về một sự việc bao giờ cũng trọn vẹn, và theo nghĩa thuần lý trí thì thường là thỏa đáng. Hay nói cho chặt chẽ hơn, lời giải thích điên loạn, nếu không có tính quyết định, thì ít ra cũng không thể bác bỏ được; điều này có thể thấy đặc biệt trong hai ba dạng điên phổ biến nhất. Nếu (chẳng hạn) một người nói rằng người ta đang âm mưu chống lại anh ta, bạn không thể phản bác điều đó, trừ phi bằng cách nói rằng mọi người đều chối mình là kẻ âm mưu; mà đó lại chính là điều những kẻ âm mưu sẽ làm. Lời giải thích của anh ta bao quát các sự kiện chẳng kém gì lời giải thích của bạn. Hoặc nếu một người nói rằng mình là vị Vua chính đáng của nước Anh, thì nói rằng các nhà cầm quyền hiện tại gọi anh ta là điên cũng chẳng phải là câu trả lời trọn vẹn; vì nếu anh ta là Vua nước Anh thật, thì đó có thể là điều khôn ngoan nhất mà các nhà cầm quyền hiện tại nên làm. Hoặc nếu một người nói rằng mình là Chúa Giê-xu Christ, thì bảo anh ta rằng thế gian chối bỏ thần tính của anh ta cũng chẳng phải là câu trả lời; vì thế gian đã chối bỏ thần tính của Đấng Christ.
Dù vậy, anh ta sai. Nhưng nếu chúng ta cố truy ra sai lầm của anh ta bằng những từ ngữ chính xác, chúng ta sẽ thấy việc ấy không dễ như mình tưởng. Có lẽ cách gần nhất để diễn tả nó là nói thế này: tâm trí anh ta vận hành trong một vòng tròn hoàn hảo nhưng chật hẹp. Một vòng tròn nhỏ cũng vô tận y như một vòng tròn lớn; nhưng dù vô tận y như vậy, nó không lớn bằng. Cũng thế, lời giải thích điên loạn cũng trọn vẹn y như lời giải thích tỉnh trí, nhưng nó không lớn bằng. Một viên đạn cũng tròn y như trái đất, nhưng nó không phải là trái đất. Có một thứ tính phổ quát chật hẹp; có một thứ vĩnh cửu nhỏ bé và tù túng; bạn có thể thấy nó trong nhiều tôn giáo hiện đại. Này, nói một cách hoàn toàn bề ngoài và theo kinh nghiệm, chúng ta có thể nói rằng dấu hiệu mạnh nhất và không thể lầm lẫn nhất của sự điên loạn là sự kết hợp giữa tính trọn vẹn về lô-gíc với sự co rút về tâm hồn. Lý thuyết của kẻ mất trí giải thích được rất nhiều điều, nhưng nó không giải thích chúng một cách rộng lớn. Ý tôi là nếu bạn hay tôi phải đối phó với một tâm trí đang trở nên bệnh hoạn, thì điều chúng ta bận tâm chủ yếu không phải là đưa lý lẽ cho nó cho bằng đưa không khí cho nó, thuyết phục nó rằng có một điều gì đó trong lành hơn và mát mẻ hơn ở bên ngoài sự ngột ngạt của một lý lẽ duy nhất. Chẳng hạn, giả sử đó là trường hợp đầu tiên mà tôi đã lấy làm điển hình; giả sử đó là trường hợp một người buộc tội mọi người âm mưu chống lại mình. Nếu chúng ta có thể bày tỏ những cảm xúc sâu xa nhất của mình để phản đối và kêu gọi trước nỗi ám ảnh này, thì tôi đoán chúng ta sẽ nói đại loại thế này: “Ồ, tôi công nhận là anh có lý lẽ của anh và thuộc nằm lòng nó, và nhiều điều quả thật khớp vào nhau như anh nói. Tôi công nhận lời giải thích của anh giải thích được rất nhiều điều; nhưng nó bỏ sót biết bao nhiêu điều! Chẳng lẽ trên đời không có câu chuyện nào khác ngoài chuyện của anh; và chẳng lẽ mọi người đều bận rộn với chuyện của anh? Cứ cho là chúng ta chấp nhận các chi tiết; có lẽ khi người qua đường dường như không thấy anh thì đó chỉ là sự xảo quyệt của ông ta; có lẽ khi viên cảnh sát hỏi tên anh thì đó chỉ là vì ông ta đã biết sẵn rồi. Nhưng anh sẽ hạnh phúc hơn biết bao nếu anh chỉ cần biết rằng những người này chẳng quan tâm gì đến anh cả! Đời anh sẽ rộng lớn hơn biết bao nếu cái tôi của anh có thể trở nên nhỏ hơn trong đó; nếu anh có thể thật sự nhìn người khác với sự tò mò và niềm vui bình thường; nếu anh có thể thấy họ bước đi đúng như họ vốn là, trong sự ích kỷ tươi sáng và sự dửng dưng mạnh mẽ của họ! Anh sẽ bắt đầu thấy hứng thú với họ, vì họ không hứng thú với anh. Anh sẽ thoát ra khỏi cái rạp hát tí hon và lòe loẹt này, nơi cái cốt truyện nhỏ nhoi của riêng anh lúc nào cũng đang được diễn, và anh sẽ thấy mình ở dưới một bầu trời tự do hơn, trên một con phố đầy những người lạ tuyệt vời.” Hoặc giả sử đó là trường hợp điên thứ hai, trường hợp một người đòi vương miện, thì phản ứng tự nhiên của bạn sẽ là đáp: “Được thôi! Có lẽ anh biết anh là Vua nước Anh; nhưng việc gì anh phải bận tâm? Hãy gắng một nỗ lực lẫm liệt, và anh sẽ là một con người và nhìn xuống hết thảy các vua trên đất.” Hoặc có thể đó là trường hợp thứ ba, trường hợp người điên tự xưng là Đấng Christ. Nếu chúng ta nói ra điều mình cảm thấy, chúng ta sẽ nói: “Vậy ra anh là Đấng Tạo Hóa và Đấng Cứu Chuộc thế gian: nhưng hẳn đó phải là một thế gian nhỏ bé biết bao! Anh hẳn đang ở trong một thiên đàng nhỏ xíu biết bao, với những thiên sứ không to hơn những con bướm! Làm Đức Chúa Trời hẳn buồn biết bao; mà lại là một Đức Chúa Trời không xứng tầm! Chẳng lẽ thật sự không có sự sống nào sung mãn hơn và không có tình yêu nào kỳ diệu hơn của anh; và chẳng lẽ mọi xác thịt thật sự phải đặt niềm tin vào lòng thương xót nhỏ nhoi và đau đớn của anh? Anh sẽ hạnh phúc hơn biết bao, anh sẽ có nhiều hơn chính mình biết bao, nếu cây búa của một Đức Chúa Trời cao cả hơn có thể đập tan cái vũ trụ nhỏ bé của anh, rải tung các vì sao như những hạt kim tuyến, và để anh lại giữa trời rộng, được tự do như những người khác để ngước nhìn lên cũng như nhìn xuống!”
Và cần phải nhớ rằng ngành khoa học thực tiễn thuần túy nhất cũng nhìn sự dữ của tâm trí theo cách ấy; nó không tìm cách tranh luận với sự dữ ấy như với một dị giáo, mà chỉ đơn giản bẻ gãy nó như bẻ gãy một câu thần chú. Cả khoa học hiện đại lẫn tôn giáo cổ xưa đều không tin vào sự tự do tư tưởng hoàn toàn. Thần học quở trách một số ý tưởng bằng cách gọi chúng là phạm thượng. Khoa học quở trách một số ý tưởng bằng cách gọi chúng là bệnh hoạn. Chẳng hạn, một số cộng đồng tôn giáo ít nhiều khuyên can người ta đừng nghĩ về tính dục. Xã hội khoa học mới thì dứt khoát khuyên can người ta đừng nghĩ về cái chết; đó là một sự kiện, nhưng bị coi là một sự kiện bệnh hoạn. Và khi đối phó với những người mà tính bệnh hoạn có pha chút cuồng loạn, khoa học hiện đại còn ít quan tâm đến lô-gíc thuần túy hơn cả một thầy tu Dervish đang nhảy múa. Trong những trường hợp này, con người bất hạnh kia khao khát chân lý thôi thì chưa đủ; anh ta phải khao khát sự lành mạnh. Không gì có thể cứu anh ta, ngoại trừ một cơn đói khát mù quáng đối với sự bình thường, như cơn đói khát của một con thú. Một người không thể suy nghĩ để thoát khỏi sự dữ của tâm trí; vì chính cơ quan suy nghĩ đã trở nên bệnh hoạn, không thể điều khiển, và có thể nói là độc lập. Anh ta chỉ có thể được cứu bằng ý chí hoặc đức tin. Ngay khi lý trí đơn thuần của anh ta chuyển động, nó lại chuyển động trong cái rãnh tròn cũ; anh ta sẽ cứ đi vòng quanh vòng tròn lô-gíc của mình, y như một người ngồi trong toa hạng ba trên tuyến tàu vòng Inner Circle sẽ cứ đi vòng quanh tuyến Inner Circle mãi, trừ phi anh ta thực hiện cái hành động tự nguyện, mạnh mẽ và huyền nhiệm là bước xuống ở ga Gower Street. Ở đây, quyết định là tất cả; một cánh cửa phải được đóng lại vĩnh viễn. Mọi phương thuốc đều là phương thuốc liều lĩnh. Mọi sự chữa lành đều là sự chữa lành nhiệm mầu. Chữa cho một người điên không phải là tranh luận với một triết gia; mà là đuổi một con quỷ. Và dù các bác sĩ và các nhà tâm lý học có lặng lẽ bắt tay vào việc đến đâu, thái độ của họ vẫn hết sức bất khoan dung—bất khoan dung như Mary Đẫm Máu. Thái độ của họ thật ra là thế này: con người ấy phải ngừng suy nghĩ, nếu muốn tiếp tục sống. Lời khuyên của họ là một sự cắt cụt trí tuệ. Nếu đầu ngươi làm cho ngươi phạm tội, hãy chặt nó đi; vì thà rằng, không những vào nước thiên đàng như một đứa trẻ, mà còn vào đó như một kẻ đần độn, còn hơn là đủ cả trí tuệ mà bị quăng vào địa ngục—hay vào Hanwell.
Người điên trong kinh nghiệm là như thế; anh ta thường là một nhà lý luận, và thường là một nhà lý luận thành công. Hẳn là anh ta có thể bị đánh bại bằng lý lẽ đơn thuần, và lý lẽ chống lại anh ta có thể được trình bày một cách lô-gíc. Nhưng nó có thể được trình bày chính xác hơn nhiều bằng những từ ngữ tổng quát hơn và thậm chí thẩm mỹ hơn. Anh ta ở trong nhà tù sạch sẽ và sáng sủa của một ý tưởng duy nhất: anh ta bị mài nhọn thành một mũi nhọn đau đớn duy nhất. Anh ta không có sự do dự lành mạnh và sự phức tạp lành mạnh. Này, như tôi đã giải thích trong phần dẫn nhập, tôi đã quyết định trong những chương đầu này đưa ra không phải một sơ đồ của một giáo lý cho bằng vài bức tranh về một quan điểm. Và tôi đã mô tả dài dòng hình ảnh kẻ cuồng trí theo cách tôi thấy vì lý do này: tôi bị kẻ cuồng trí tác động thế nào, thì tôi cũng bị phần lớn các nhà tư tưởng hiện đại tác động y như thế. Cái tâm trạng hay cái giọng không thể lầm lẫn mà tôi nghe thấy từ Hanwell, tôi cũng nghe thấy từ một nửa số giảng đường khoa học và học viện ngày nay; và phần lớn các bác sĩ chữa bệnh điên đều là những “bác sĩ điên” theo nhiều nghĩa hơn một. Tất cả họ đều có đúng sự kết hợp mà chúng ta đã ghi nhận: sự kết hợp giữa một lý trí bành trướng và vét cạn với một lẽ thường bị co rút. Họ phổ quát chỉ theo nghĩa là họ lấy một lời giải thích mỏng manh và đẩy nó đi rất xa. Nhưng một hoa văn có thể trải dài mãi mãi mà vẫn là một hoa văn nhỏ. Họ thấy một bàn cờ trắng trên nền đen, và dù vũ trụ có được lát toàn bằng bàn cờ ấy, nó vẫn là trắng trên nền đen. Giống như kẻ mất trí, họ không thể thay đổi chỗ đứng của mình; họ không thể gắng một nỗ lực tinh thần để bỗng nhiên thấy nó là đen trên nền trắng.
Trước hết, hãy lấy trường hợp hiển nhiên hơn cả là chủ nghĩa duy vật. Như một lời giải thích về thế giới, chủ nghĩa duy vật có một kiểu đơn giản điên rồ. Nó có đúng cái phẩm chất của lý lẽ người điên; chúng ta cùng lúc có cảm giác rằng nó bao trùm mọi thứ và cảm giác rằng nó bỏ sót mọi thứ. Hãy ngắm một người duy vật có tài và chân thành nào đó, chẳng hạn như ông McCabe, và bạn sẽ có đúng cái cảm giác độc đáo này. Ông hiểu mọi thứ, và mọi thứ dường như chẳng đáng để hiểu. Vũ trụ của ông có thể trọn vẹn đến từng chiếc đinh tán và bánh răng, nhưng vũ trụ của ông vẫn nhỏ hơn thế giới của chúng ta. Không hiểu sao hệ thống của ông, giống như hệ thống sáng sủa của người điên, dường như không hề hay biết những năng lực xa lạ và sự dửng dưng bao la của trái đất; nó không nghĩ đến những điều có thật của trái đất, đến những dân tộc đang chiến đấu hay những người mẹ kiêu hãnh, hay mối tình đầu hay nỗi sợ hãi trên biển cả. Trái đất thì rất lớn, còn vũ trụ thì rất nhỏ. Vũ trụ gần như là cái lỗ nhỏ nhất mà một người có thể rúc đầu vào để trốn.
Cần phải hiểu rằng lúc này tôi không bàn về mối liên hệ giữa những tín điều này với chân lý; mà, tạm thời, chỉ bàn về mối liên hệ giữa chúng với sự lành mạnh. Ở phần sau của lập luận, tôi hy vọng sẽ đối đầu với vấn đề chân lý khách quan; ở đây tôi chỉ nói về một hiện tượng tâm lý. Tạm thời tôi không cố chứng minh cho Haeckel thấy rằng chủ nghĩa duy vật là sai, cũng như tôi đã không cố chứng minh cho người tưởng mình là Đấng Christ thấy rằng anh ta đang lầm lạc. Ở đây tôi chỉ ghi nhận sự kiện rằng cả hai trường hợp đều có cùng một kiểu trọn vẹn và cùng một kiểu thiếu trọn vẹn. Bạn có thể giải thích việc một người bị một công chúng thờ ơ giam giữ ở Hanwell bằng cách nói rằng đó là sự đóng đinh một vị thần mà thế gian không xứng đáng có. Lời giải thích ấy quả có giải thích. Cũng vậy, bạn có thể giải thích trật tự trong vũ trụ bằng cách nói rằng muôn vật, kể cả linh hồn con người, đều là những chiếc lá tất yếu bung ra trên một cái cây hoàn toàn vô thức—số mệnh mù quáng của vật chất. Lời giải thích ấy quả có giải thích, dù dĩ nhiên không trọn vẹn bằng lời giải thích của người điên. Nhưng điểm cốt yếu ở đây là tâm trí bình thường của con người không chỉ phản đối cả hai, mà còn cảm thấy cùng một sự phản đối đối với cả hai. Đại để nó phát biểu rằng nếu người ở Hanwell là Đức Chúa Trời thật, thì ông ta cũng chẳng ra một vị thần cho lắm. Và cũng vậy, nếu vũ trụ của người duy vật là vũ trụ thật, thì nó cũng chẳng ra một vũ trụ cho lắm. Sự việc đã bị co lại. Thần linh kém thiêng liêng hơn nhiều con người; và (theo Haeckel) toàn bộ sự sống là một cái gì đó xám xịt, hẹp hòi và tầm thường hơn nhiều so với nhiều khía cạnh riêng lẻ của nó. Các phần dường như lớn hơn cái toàn thể.
Vì chúng ta phải nhớ rằng triết lý duy vật (dù đúng hay không) chắc chắn là gò bó hơn nhiều so với bất cứ tôn giáo nào. Dĩ nhiên, theo một nghĩa nào đó, mọi ý tưởng có trí tuệ đều hẹp. Chúng không thể rộng hơn chính mình. Một Cơ Đốc nhân bị giới hạn chỉ theo cùng một nghĩa mà một người vô thần bị giới hạn. Anh ta không thể nghĩ Cơ Đốc giáo là sai mà vẫn tiếp tục là Cơ Đốc nhân; và người vô thần không thể nghĩ thuyết vô thần là sai mà vẫn tiếp tục là người vô thần. Nhưng tình cờ lại có một nghĩa rất đặc biệt mà theo đó chủ nghĩa duy vật có nhiều giới hạn hơn thuyết duy linh. Ông McCabe cho tôi là một kẻ nô lệ vì tôi không được phép tin vào thuyết tất định. Tôi cho ông McCabe là một kẻ nô lệ vì ông không được phép tin vào các nàng tiên. Nhưng nếu xem xét hai lệnh cấm này, chúng ta sẽ thấy rằng lệnh cấm của ông thật sự là một lệnh cấm thuần túy hơn lệnh cấm của tôi nhiều. Cơ Đốc nhân hoàn toàn tự do tin rằng trong vũ trụ có một lượng đáng kể trật tự ổn định và sự phát triển tất yếu. Nhưng người duy vật thì không được phép để lọt vào cỗ máy không tì vết của mình dù chỉ một hạt bụi nhỏ nhất của thuyết duy linh hay phép lạ. Tội nghiệp ông McCabe không được phép giữ lại dù chỉ một con tiểu quỷ bé tí nhất, cho dù nó có thể đang nấp trong một bông hoa phiền lộ. Cơ Đốc nhân thừa nhận rằng vũ trụ thì đa dạng và thậm chí hỗn tạp, cũng như một người tỉnh trí biết rằng mình phức tạp. Người tỉnh trí biết rằng mình có chút gì của con thú, chút gì của ma quỷ, chút gì của thánh nhân, chút gì của người công dân. Không những thế, người thật sự tỉnh trí còn biết rằng mình có chút gì của người điên. Nhưng thế giới của người duy vật thì hoàn toàn đơn giản và đặc chắc, cũng như người điên hoàn toàn chắc chắn rằng mình tỉnh trí. Người duy vật chắc chắn rằng lịch sử chỉ đơn thuần và duy nhất là một chuỗi nhân quả, cũng như nhân vật thú vị đã nói ở trên hoàn toàn chắc chắn rằng mình chỉ đơn thuần và duy nhất là một con gà. Người duy vật và người điên không bao giờ có nghi ngờ.
Những giáo lý thuộc linh không thật sự giới hạn tâm trí như những sự chối bỏ duy vật. Dù tôi tin vào sự bất tử, tôi cũng không cần phải nghĩ về nó. Nhưng nếu tôi không tin vào sự bất tử, thì tôi không được phép nghĩ về nó. Trong trường hợp thứ nhất, con đường để ngỏ và tôi có thể đi xa bao nhiêu tùy thích; trong trường hợp thứ hai, con đường bị đóng lại. Nhưng lý lẽ còn mạnh hơn thế nữa, và sự tương đồng với sự điên loạn còn lạ lùng hơn nữa. Vì lý lẽ của chúng ta chống lại lý thuyết vét cạn và lô-gíc của kẻ mất trí là, dù đúng hay sai, nó dần dần hủy hoại nhân tính của anh ta. Thì giờ đây, lời buộc tội chống lại những kết luận chính của người duy vật là, dù đúng hay sai, chúng dần dần hủy hoại nhân tính của ông ta; tôi không chỉ muốn nói đến lòng tử tế, tôi muốn nói đến hy vọng, lòng can đảm, thi ca, óc chủ động, tất cả những gì là con người. Chẳng hạn, khi chủ nghĩa duy vật dẫn người ta đến thuyết định mệnh hoàn toàn (như nó thường vẫn dẫn), thì giả vờ rằng nó là một sức mạnh giải phóng theo bất cứ nghĩa nào cũng là điều hoàn toàn vô ích. Thật phi lý khi nói rằng bạn đang đặc biệt thúc đẩy tự do trong khi bạn chỉ dùng tự do tư tưởng để hủy diệt ý chí tự do. Những người theo thuyết tất định đến để trói buộc, chứ không phải để tháo cởi. Họ gọi định luật của mình là “chuỗi” nhân quả cũng phải lắm. Đó là sợi xích tồi tệ nhất từng xiềng một con người. Nếu thích, bạn có thể dùng ngôn ngữ của tự do mà nói về giáo huấn duy vật, nhưng hiển nhiên là ngôn ngữ ấy không áp dụng được cho giáo huấn ấy xét như một toàn thể, cũng y như khi đem nó áp dụng cho một người bị nhốt trong nhà điên. Nếu thích, bạn có thể nói rằng người ấy được tự do nghĩ mình là một quả trứng chần. Nhưng chắc chắn có một sự thật đồ sộ và quan trọng hơn: nếu anh ta là một quả trứng chần, thì anh ta không được tự do ăn, uống, ngủ, đi dạo hay hút một điếu thuốc. Cũng vậy, nếu thích, bạn có thể nói rằng nhà suy lý táo bạo theo thuyết tất định được tự do không tin vào thực tại của ý chí. Nhưng có một sự thật đồ sộ và quan trọng hơn nhiều: ông ta không được tự do ngợi khen, nguyền rủa, cảm ơn, biện minh, thúc giục, trừng phạt, cưỡng lại cám dỗ, xúi giục đám đông, đặt ra những quyết tâm đầu năm mới, tha thứ cho tội nhân, quở trách bạo chúa, hay thậm chí nói “cảm ơn” khi được đưa lọ mù tạt.
Trước khi rời đề tài này, tôi có thể ghi nhận rằng có một ngụy biện kỳ quặc cho rằng thuyết định mệnh duy vật bằng cách nào đó có lợi cho lòng nhân từ, cho việc bãi bỏ những hình phạt tàn ác hay hình phạt dưới bất cứ hình thức nào. Điều này trái ngược với sự thật một cách đáng kinh ngạc. Hoàn toàn có thể chủ trương rằng học thuyết tất yếu chẳng tạo ra khác biệt gì cả; rằng nó để kẻ cầm roi cứ quất roi và người bạn tử tế cứ khuyên lơn như trước. Nhưng hiển nhiên là nếu nó chặn một trong hai người lại, thì nó chặn lời khuyên lơn tử tế. Việc các tội lỗi là không thể tránh khỏi không ngăn cản sự trừng phạt; nếu nó ngăn cản điều gì, thì nó ngăn cản sự thuyết phục. Thuyết tất định có khả năng dẫn đến sự tàn ác chẳng kém gì nó chắc chắn dẫn đến sự hèn nhát. Thuyết tất định không mâu thuẫn với việc đối xử tàn ác với tội phạm. Điều mà nó (có lẽ) mâu thuẫn là việc đối xử độ lượng với tội phạm; là bất cứ sự kêu gọi nào đến những tình cảm tốt đẹp hơn của họ hay sự khích lệ nào trong cuộc tranh chiến đạo đức của họ. Người theo thuyết tất định không tin vào việc kêu gọi ý chí, nhưng ông ta lại tin vào việc thay đổi môi trường. Ông ta không được nói với tội nhân: “Hãy đi, đừng phạm tội nữa,” vì tội nhân không thể làm khác được. Nhưng ông ta có thể bỏ tội nhân vào dầu sôi; vì dầu sôi là một môi trường. Vậy, xét như một hình dáng, người duy vật có cái đường nét kỳ quái của hình dáng người điên. Cả hai đều chiếm lấy một vị trí vừa không thể bác bỏ vừa không thể chịu đựng nổi.
Dĩ nhiên không phải chỉ đối với người duy vật thì tất cả những điều này mới đúng. Điều tương tự cũng áp dụng cho thái cực bên kia của lô-gíc suy lý. Có một người hoài nghi còn đáng sợ hơn nhiều so với kẻ tin rằng mọi sự bắt đầu từ vật chất. Người ta có thể gặp một người hoài nghi tin rằng mọi sự bắt đầu từ chính mình. Ông ta không nghi ngờ sự hiện hữu của thiên sứ hay ma quỷ, mà nghi ngờ sự hiện hữu của con người và những con bò. Đối với ông, chính bạn bè ông là một thứ thần thoại do ông tự bịa ra. Ông đã tạo ra cha mình và mẹ mình. Ảo tưởng khủng khiếp này có trong nó một điều gì đó hẳn là hấp dẫn đối với chủ nghĩa vị kỷ có phần huyền nhiệm của thời chúng ta. Ông chủ nhà xuất bản cho rằng người ta sẽ tiến xa nếu họ tin vào chính mình, những kẻ đi tìm Siêu Nhân luôn kiếm hắn trong gương soi, những cây bút nói về việc khắc dấu cá tính của mình thay vì tạo ra sự sống cho thế gian, tất cả những người ấy thật ra chỉ cách cái hư không khủng khiếp này có một gang tấc. Rồi khi cái thế giới nhân hậu bao quanh con người ấy đã bị bôi đen đi như một lời dối trá; khi bạn bè nhạt dần thành những bóng ma, và nền móng của thế gian sụp đổ; rồi khi con người ấy, chẳng tin vào điều gì và chẳng tin vào ai, trơ trọi trong cơn ác mộng của chính mình, thì câu châm ngôn cá nhân chủ nghĩa vĩ đại kia sẽ được viết lên trên đầu ông ta với một sự trớ trêu báo oán. Các vì sao sẽ chỉ là những chấm nhỏ trong bóng tối của bộ óc ông; khuôn mặt mẹ ông sẽ chỉ là một nét phác thảo từ cây bút chì điên loạn của chính ông trên tường xà lim. Nhưng phía trên xà lim của ông sẽ được viết, với một sự thật khủng khiếp: “Ông ta tin vào chính mình.”
Tuy nhiên, tất cả những gì liên quan đến chúng ta ở đây là ghi nhận rằng thái cực tư tưởng vị kỷ toàn diện này cũng phô bày cùng một nghịch lý như thái cực bên kia là chủ nghĩa duy vật. Nó cũng trọn vẹn y như vậy trên lý thuyết và cũng làm tê liệt y như vậy trong thực tế. Cho đơn giản, có thể phát biểu ý niệm này dễ hơn bằng cách nói rằng một người có thể tin rằng mình luôn ở trong một giấc mơ. Này, hiển nhiên là không thể đưa ra cho anh ta bằng chứng xác thực nào rằng anh ta không ở trong một giấc mơ, vì một lý do đơn giản là chẳng có bằng chứng nào được đưa ra mà lại không thể được đưa ra trong một giấc mơ. Nhưng nếu người ấy bắt đầu đốt cháy London và nói rằng bà quản gia của anh ta sắp gọi anh ta dậy ăn sáng, thì chúng ta sẽ bắt anh ta và đặt anh ta cùng với các nhà lô-gíc học khác vào một nơi đã thường được nhắc đến trong suốt chương này. Người không thể tin vào các giác quan của mình, và người không thể tin vào điều gì khác, cả hai đều điên, nhưng sự điên loạn của họ được chứng minh không phải bởi một sai lầm nào trong lập luận của họ, mà bởi sự lầm lạc hiển nhiên của cả cuộc đời họ. Cả hai đều đã tự nhốt mình trong hai chiếc hộp, bên trong vẽ mặt trời và các vì sao; cả hai đều không thể thoát ra, người thì không ra được để vào sự lành mạnh và hạnh phúc của thiên đàng, kẻ kia thậm chí không ra được để vào sự lành mạnh và hạnh phúc của trái đất. Vị trí của họ hoàn toàn hợp lý; không những thế, theo một nghĩa nào đó nó hợp lý đến vô tận, cũng như một đồng ba xu thì tròn đến vô tận. Nhưng có một thứ vô tận hèn mọn, một thứ vĩnh cửu thấp hèn và nô lệ. Thật buồn cười khi để ý rằng nhiều người hiện đại, dù là người hoài nghi hay nhà huyền nhiệm, đã lấy làm dấu hiệu của mình một biểu tượng phương Đông nọ, vốn chính là biểu tượng của sự hư vô tột cùng này. Khi muốn biểu thị sự vĩnh cửu, họ biểu thị nó bằng một con rắn ngậm đuôi mình trong miệng. Có một sự châm biếm đáng kinh ngạc trong hình ảnh của bữa ăn rất chẳng ra gì ấy. Sự vĩnh cửu của những người theo thuyết định mệnh duy vật, sự vĩnh cửu của những người bi quan phương Đông, sự vĩnh cửu của những người theo Thông Thiên Học kiêu kỳ và những nhà khoa học cao siêu ngày nay, quả thật được biểu thị rất khéo bằng một con rắn đang ăn đuôi mình, một con vật suy đồi đến nỗi hủy diệt cả chính mình.
Chương này hoàn toàn mang tính thực tiễn và quan tâm đến điều thật sự là dấu hiệu và yếu tố chính của sự điên loạn; tóm lại, chúng ta có thể nói rằng đó là lý trí được dùng mà không có gốc rễ, lý trí trong khoảng trống. Người bắt đầu suy nghĩ mà không có những nguyên lý đầu tiên đúng đắn thì hóa điên; đó là người bắt đầu suy nghĩ từ đầu sai. Và trong những trang còn lại, chúng ta phải cố tìm ra đâu là đầu đúng. Nhưng để kết luận, chúng ta có thể hỏi: nếu đây là điều khiến con người hóa điên, thì điều gì giữ cho họ tỉnh trí? Đến cuối cuốn sách này, tôi hy vọng sẽ đưa ra một câu trả lời dứt khoát, mà có người sẽ cho là quá ư dứt khoát. Nhưng lúc này, cũng theo cách hoàn toàn thực tiễn ấy, có thể đưa ra một câu trả lời chung về điều gì trong lịch sử thực tế của loài người đã giữ cho con người tỉnh trí. Tinh thần huyền nhiệm giữ cho con người tỉnh trí. Bao lâu bạn còn có sự mầu nhiệm, bạn còn có sự lành mạnh; khi bạn hủy diệt sự mầu nhiệm, bạn tạo ra tính bệnh hoạn. Người bình thường luôn luôn tỉnh trí vì người bình thường luôn luôn là một nhà huyền nhiệm. Anh ta đã chấp nhận cõi chạng vạng. Anh ta luôn có một chân trên mặt đất và chân kia ở xứ tiên. Anh ta luôn để mình được tự do nghi ngờ các thần của mình; nhưng (khác với người bất khả tri ngày nay) cũng được tự do tin vào các thần ấy. Anh ta luôn quan tâm đến chân lý hơn là đến sự nhất quán. Nếu anh ta thấy hai chân lý dường như mâu thuẫn với nhau, anh ta sẽ nhận lấy cả hai chân lý và sự mâu thuẫn đi kèm với chúng. Cái nhìn thuộc linh của anh ta là cái nhìn lập thể, cũng như cái nhìn thể chất của anh ta: anh ta thấy hai bức tranh khác nhau cùng một lúc mà lại càng thấy rõ hơn nhờ thế. Vì vậy anh ta luôn tin rằng có một thứ gọi là số mệnh, nhưng cũng có một thứ gọi là ý chí tự do. Vì vậy anh ta tin rằng trẻ con quả thật là nước thiên đàng, nhưng dù vậy vẫn phải vâng phục nước dưới đất. Anh ta ngưỡng mộ tuổi trẻ vì nó trẻ, và tuổi già vì nó không trẻ. Chính sự cân bằng giữa những mâu thuẫn bề ngoài này đã là toàn bộ sức nổi của con người lành mạnh. Toàn bộ bí quyết của tinh thần huyền nhiệm là thế này: con người có thể hiểu mọi điều nhờ sự trợ giúp của điều mình không hiểu. Nhà lô-gíc học bệnh hoạn tìm cách làm cho mọi điều sáng tỏ, và rốt cuộc làm cho mọi điều thành bí ẩn. Nhà huyền nhiệm để cho một điều được giữ là mầu nhiệm, và mọi điều khác đều trở nên sáng tỏ. Người theo thuyết tất định làm cho lý thuyết nhân quả hoàn toàn rõ ràng, rồi nhận ra rằng mình không thể nói “làm ơn” với cô hầu gái. Cơ Đốc nhân để cho ý chí tự do vẫn là một sự mầu nhiệm thánh; nhưng chính vì thế mà mối quan hệ của anh ta với cô hầu gái trở nên rõ ràng lấp lánh như pha lê. Anh ta đặt hạt giống tín lý vào một bóng tối ở trung tâm; nhưng nó đâm cành tỏa ra mọi hướng với một sức khỏe tự nhiên dồi dào. Vì chúng ta đã lấy vòng tròn làm biểu tượng của lý trí và sự điên loạn, chúng ta hoàn toàn có thể lấy thập tự giá làm biểu tượng vừa của sự mầu nhiệm vừa của sự lành mạnh. Phật giáo thì hướng tâm, còn Cơ Đốc giáo thì ly tâm: nó bung ra ngoài. Vì vòng tròn thì hoàn hảo và vô tận trong bản chất của nó; nhưng kích thước của nó bị cố định mãi mãi; nó không bao giờ có thể lớn hơn hay nhỏ hơn. Còn thập tự giá, dù ở tâm điểm có một sự va chạm và một sự mâu thuẫn, lại có thể vươn bốn cánh tay của mình ra mãi mãi mà không thay đổi hình dáng. Vì có một nghịch lý ở trung tâm, nó có thể lớn lên mà không biến đổi. Vòng tròn quay trở về với chính mình và bị trói buộc. Thập tự giá dang tay ra bốn phương gió; nó là một tấm biển chỉ đường cho những lữ khách tự do.
Khi nói về vấn đề sâu xa này, chỉ riêng các biểu tượng mới có được chút giá trị, dù là giá trị mờ mịt; và một biểu tượng khác từ thiên nhiên vật chất sẽ diễn tả đủ rõ vị trí thật sự của tinh thần huyền nhiệm trước nhân loại. Vật thọ tạo duy nhất mà chúng ta không thể nhìn thẳng vào lại chính là vật duy nhất mà nhờ ánh sáng của nó chúng ta nhìn thấy mọi thứ. Như mặt trời giữa trưa, tinh thần huyền nhiệm giải thích mọi thứ khác bằng ánh chói lòa của sự vô hình đắc thắng của chính nó. Chủ nghĩa duy trí tách rời thì (theo đúng nghĩa của một thành ngữ quen thuộc) toàn là ánh trăng hão huyền (moonshine); vì nó là ánh sáng không có hơi ấm, và là ánh sáng thứ cấp, phản chiếu từ một thế giới đã chết. Nhưng người Hy Lạp đã đúng khi họ đặt thần Apollo làm thần của cả trí tưởng tượng lẫn sự tỉnh trí; vì thần vừa là thần bảo hộ thi ca vừa là thần bảo hộ y thuật. Về những tín lý cần thiết và một tín điều đặc biệt, tôi sẽ nói sau. Nhưng thứ tinh thần siêu việt mà nhờ đó mọi người sống trước hết có vị trí rất giống mặt trời trên bầu trời. Chúng ta ý thức về nó như về một kiểu hỗn độn huy hoàng; nó là một cái gì vừa rực sáng vừa không hình dạng, vừa là ngọn lửa chói lòa vừa là một vệt nhòe. Nhưng vòng tròn của mặt trăng thì rõ ràng và không thể lầm lẫn, tuần hoàn và tất yếu, y như vòng tròn của Euclid trên bảng đen. Vì mặt trăng hoàn toàn hợp lý; và mặt trăng là mẹ của những kẻ mất trí và đã đặt tên mình cho tất cả bọn họ (lunatic, từ chữ luna, mặt trăng).