
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bài giảng của John Chrysostom (2)
Bài Giảng Chống Lại Eutropius
“Hư không của sự hư không” — bài giảng được rao ra trong đại giáo đường tại Constantinople, khi Eutropius, vị quan triều đình đã thất thế, kẻ từng tìm cách tước bỏ quyền che chở người tị nạn của Hội Thánh, đang run rẩy bám lấy chính bàn thờ mà ông đã từng tấn công. Chrysostom chẳng chừa cho ông điều gì, vậy mà vẫn nài xin cho ông, biến sự sụp đổ của người nầy thành một bài giảng về sự hư không của quyền lực và về lòng thương xót che chở cả kẻ thù.Bài Giảng Về Người Bại Được Thả Xuống Qua Mái Nhà
Chrysostom tìm thấy một “kho báu giàu có và lớn lao” nơi sự nhẫn nại của người đã nằm ba mươi tám năm bên ao, rồi chứng tỏ rằng người ấy không phải là người bại được thả xuống qua mái nhà: một người cô đơn, người kia được bạn bè khiêng đến; một người được chữa lành thân thể trước, người kia được tha tội trước. Đấng Christ đối đãi với mỗi người theo điều họ cần, và chứng minh rằng Ngài có thể tha tội như Đức Chúa Trời.Tiểu sử
- 347
- 381
- 387
- 398
- 403
- 407
Lúc sinh thời, người ta không gọi ông là Chrysostom. Cái tên ấy trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “miệng vàng”, và Hội Thánh đặt cho ông về sau, bởi suốt mười sáu năm ở An-ti-ốt và sáu năm ở Constantinople, dân chúng chen chúc chật kín các nhà thờ để nghe một người nhỏ thó, gầy gò, sống khổ hạnh giải nghĩa Kinh Thánh từng câu một, và nghe mãi vẫn không thấy đủ. Ông là nhà giảng đạo vĩ đại nhất mà Hội Thánh thời cổ đã sản sinh. Ông cũng là nhà giảng đạo bị chính Hội Thánh ấy lưu đày, bị giải đi bộ cho đến chết băng qua vùng Tiểu Á, rồi ba mươi mốt năm sau, khi mọi sự đã quá muộn, mới được rước về trong nghi lễ trọng thể.
Ông sinh tại An-ti-ốt vào khoảng năm 347 sau Công nguyên. Cha ông là Secundus, một sĩ quan trong quân đội Sy-ri, qua đời khi ông còn đỏ hỏn. Mẹ ông là Anthusa, góa chồng năm hai mươi tuổi, đã khước từ mọi lời cầu hôn và một mình nuôi dạy con trai cùng con gái. Bà làm điều đó tốt đến mức ai cũng thấy, đến nỗi nhà hùng biện ngoại giáo lừng danh nhất thời ấy là Libanius, khi nghe kể về bà, đã thốt lên: Trời ơi, giữa vòng người Cơ Đốc lại có những người phụ nữ tuyệt vời đến thế.
Vị luật sư bỏ trốn
Anthusa cho con trai nền giáo dục tốt nhất mà tiền bạc có thể mua được, nghĩa là theo học chính Libanius. John là học trò xuất sắc nhất của ông ta. Ông bước vào chốn pháp đình, nơi một luật sư có tài có thể leo lên tới chức thái thú hay chấp chính quan, và theo lời chính ông kể, ông đã lao mình hoàn toàn vào cuộc sống ấy: ông nói mình là người chưa bao giờ vắng mặt tại các tòa án, và say mê sân khấu đến cuồng nhiệt.
Nhưng điều đó không kéo dài. Điều làm nó tan vỡ là sự thối nát thông thường của nghề nghiệp — nhận thù lao để biến lý lẽ yếu hơn thành có vẻ mạnh hơn — điều mà ông thấy chẳng khác gì nhận tiền công của Sa-tan. Ông chịu báp-têm khi mới ngoài hai mươi tuổi và muốn đi ngay lên núi với các tu sĩ. Mẹ ông ngăn lại. Bà đưa ông vào căn phòng nơi ông đã chào đời, cho ông ngồi xuống cạnh giường, và xin ông đúng một điều: đừng khiến bà phải góa bụa thêm lần thứ hai.
Ông ở lại. Thay vào đó, ông biến ngôi nhà thành một tu viện: ăn ít, ăn thưa, chỉ dùng những món đạm bạc nhất, ngủ trên nền đất trống, thức dậy suốt đêm để cầu nguyện, và gần như giữ im lặng liên tục để bỏ cho được thói quen nói xấu người khác. Bạn bè cũ ở pháp đình bảo ông khó gần và u sầu. Chỉ sau khi Anthusa qua đời, ông mới lên núi, và tại đó, bốn năm dưới sự dẫn dắt của một tu sĩ già người Sy-ri, rồi hai năm nữa sống một mình trong hang đá, ông đã hủy hoại sức khỏe mình vĩnh viễn. Dạ dày và thận của ông không bao giờ hồi phục. Ông trở xuống An-ti-ốt như một người bệnh tật, và mang thân bệnh ấy suốt phần đời còn lại.
Mãi về sau, khi Libanius sắp qua đời và được hỏi ông muốn ai kế vị mình, người ta kể rằng ông đã đáp: Là John, giá như người Cơ Đốc không cướp mất cậu ấy khỏi chúng ta.
Được phong chấp sự năm 381 và trưởng lão năm 386, ông bắt đầu giảng dạy, và cả thành phố nhận ra mình đang có trong tay một báu vật như thế nào. Ông giảng lần lượt trọn từng sách trong Kinh Thánh, nắm lấy ý nghĩa hiển nhiên của bản văn, khước từ lối giải nghĩa ngụ ngôn khi bản văn không mời gọi điều đó, rồi bất ngờ chuyển từ giải kinh sang chính những con người đang ngồi trước mặt mình: tiền bạc của họ, đầy tớ của họ, thói đi xem hát của họ, cách họ đối xử với người nghèo. Ông nghiêm khắc lạ thường với sự giàu có và ấm áp lạ thường với những người nghèo thật sự, và sau một nghìn sáu trăm năm, nỗi khó chịu mà lời ông gây ra vẫn chưa hề phai nhạt.
Năm cả thành phố tưởng mình sắp chết
Mùa xuân năm 387, một thứ thuế mới đã gây nên bạo loạn tại An-ti-ốt, và đám đông đã làm một điều không thể tha thứ: họ kéo đổ các pho tượng đồng của hoàng đế Theodosius và lôi chúng đi khắp các đường phố, kể cả tượng của người vợ quá cố và các con trai ông. Khi thành phố tỉnh táo trở lại, người ta hiểu rằng thành có thể bị hủy diệt. Đã từng có những thành phố bị như thế.
Giữa nỗi kinh hoàng ấy, Chrysostom đã giảng hai mươi mốt bài giảng trong suốt Mùa Chay — bộ “Các bài giảng về những pho tượng” — trong khi giám mục Flavian lên đường để đích thân nài xin hoàng đế. Đó là những bài giảng của một mục tử ngày qua ngày giữ cho một hội chúng đang hoảng loạn khỏi tan rã, khi thì an ủi, khi thì đòi hỏi đạo đức không chút nương tay.
Cũng từ những năm ở An-ti-ốt ấy mà có khảo luận của ông về chức tư tế, được viết dưới dạng cuộc đối thoại với người bạn Basil, và cho đến nay vẫn là cuốn sách thấu suốt nhất về chức vụ chăn bầy mà Hội Thánh thời kỳ đầu để lại. Lập luận của sách là công việc ấy hệ trọng đến thế, và linh hồn của người đảm nhận nó bị phơi bày đến thế, nên việc trốn chạy khỏi nó có lẽ là phản ứng sáng suốt nhất — và sách được viết bởi một người chính mình đã từng trốn chạy khỏi nó.
Bị đưa về kinh đô
Năm 397, tòa giám mục Constantinople bị khuyết, và John được chọn mà không hề được hỏi ý. Ông bị đưa ra khỏi An-ti-ốt dưới sự hộ tống của quân lính để ngăn hội chúng nổi loạn, và được tấn phong vào tháng 2 năm 398 bởi Theophilus thành A-léc-xan-tri, người vốn muốn chức vị ấy về tay ứng viên của mình và không bao giờ tha thứ cho ông.
Theo cái nhìn của triều đình, ông là một lựa chọn tai hại — nghĩa là, một lựa chọn đúng đắn. Ông cắt ngân sách của dinh giám mục xuống gần như con số không, và bán đồ đạc trong dinh cùng đồ bạc của nhà thờ để xây bệnh viện. Ông kỷ luật những giáo sĩ sống an nhàn. Ông giảng ở kinh đô y như đã giảng ở An-ti-ốt, về sự xa hoa, lòng tham và người nghèo, trong một thành phố nơi triều đình của hoàng hậu Eudoxia là hiện thân của cả ba điều ấy. Ông đã được cảnh cáo. Ông vẫn tiếp tục, và đến một lúc ông giảng một bài về Giê-sa-bên mà không một ai trong triều lầm tưởng là một bài nghiên cứu lịch sử thuần túy.
Năm 403, Theophilus đến cùng một đội cận vệ và một rương quà, triệu tập ba mươi sáu giám mục, phần lớn là người Ai Cập, tại một vùng ngoại ô bên kia eo biển Bosphorus, và khiến Chrysostom bị truất phế vắng mặt với hai mươi chín tội danh, trong đó có vô luân, phản nghịch, ăn một mình, và gọi hoàng hậu là Giê-sa-bên. Ông từ chối ra trước một tòa án đã được sắp đặt sẵn, và khi bản án được tuyên, ông không để thành phố chiến đấu vì mình: chỉ một lời của ông cũng đủ dấy lên một cuộc nổi dậy, nhưng thay vào đó ông tự nộp mình cho các viên chức.
Dẫu vậy Constantinople vẫn bùng nổ. Dân chúng vây hãm hoàng cung; đêm ấy một trận động đất làm rung chuyển thành phố và khiến Eudoxia kinh hãi đến mức van xin chồng cho gọi ông về. Các sứ giả được phái đi mang theo lời xin lỗi, một đoàn thuyền nhỏ chèo ra đón ông, eo biển Bosphorus rực sáng đuốc và vang tiếng hát, và dân chúng khiêng ông vào nhà thờ, buộc ông phải giảng. Điều ấy kéo dài được vài tháng.
Khi tôi bị đuổi khỏi thành phố, tôi chẳng chút lo âu, nhưng tự nhủ: Nếu hoàng hậu muốn lưu đày tôi, cứ để bà làm; đất thuộc về Chúa. Nếu bà muốn cưa xẻ tôi, tôi có Ê-sai làm gương. Nếu bà đòi lấy đầu tôi, cứ để bà làm; Giăng Báp-tít đang chiếu sáng trước mặt tôi. Tôi trần truồng lọt khỏi lòng mẹ, tôi cũng sẽ trần truồng mà lìa thế gian này.
— John Chrysostom, thư gửi Giám mục Cyriacus
Con đường đến Comana
Cuộc lưu đày thứ hai, năm 404, là lần cuối cùng. Ông bị đày đến Cucusus trong vùng núi Armenia, và từ đó ông tiếp tục viết: hàng loạt thư gửi bạn bè, và trên hết là mười bảy lá thư gửi Olympias, người góa phụ trẻ giàu có đã trở thành nữ chấp sự và đem cả gia tài cho đi, giờ đây đang tan nát cõi lòng và đau ốm. Vì bà, ông đã viết khảo luận lập luận rằng không ai thật sự bị tổn hại ngoại trừ bởi chính mình.
Eudoxia vẫn chưa thỏa lòng, bèn cấm ông thư từ và ra lệnh chuyển ông đến Pityus bên dãy Kavkaz, nơi lưu đày khắc nghiệt nhất trong cả đế quốc. Lính canh bắt một ông lão sáu mươi tuổi đau ốm đi bộ suốt ba tháng. Ông không bao giờ đến nơi. Ngày 14 tháng 9 năm 407, khi chỉ còn cách Comana xứ Pontus năm hay sáu dặm, ông được khiêng vào nhà nguyện của thánh tử đạo Basiliscus, mặc áo báp-têm trắng, dự Tiệc Thánh, và phó thác linh hồn mình cho Đức Chúa Trời. Lời cuối cùng của ông là lời tôn vinh quen thuộc: Vinh hiển thuộc về Đức Chúa Trời trong mọi sự. A-men.
Người ta chôn ông bên cạnh Basiliscus. Ba mươi mốt năm sau, vào năm 438, thi hài ông được đưa về Constantinople và an táng dưới bàn thờ của nhà thờ Các Thánh Sứ Đồ, giữa các hoàng đế và các giáo trưởng. Hoàng đế trẻ Theodosius II và chị là Pulcheria, các con của Eudoxia và Arcadius, đã ra tận Chalcedon đón linh cữu, quỳ xuống trước linh cữu, và nhân danh cha mẹ mình cầu xin thiên đàng tha thứ cho những gì đã gây ra cho ông.
Những gì còn lại thật đồ sộ: số bài giảng của Chrysostom truyền lại đến chúng ta nhiều hơn bất kỳ giáo phụ Hy Lạp nào khác, bởi người ta đã ghi chép lại ngay khi ông đang giảng. Nếu muốn, bạn hãy đọc ông vì phần giải kinh, nhưng trước hết hãy đọc ông vì giọng điệu. Ông tin rằng người đang đứng trước mặt mình có thể thay đổi, và ông không chịu buông niềm tin ấy, dù là khi ông thuyết phục một người bạn quay về với lời khấn đã bỏ, hay khi ông nói với một thành phố đang kinh hãi rằng Đức Chúa Trời chưa bỏ rơi họ, hay khi ông viết từ một ngôi làng trên núi cho một người phụ nữ mà cuộc đời đã tan vỡ, khẳng định rằng không ai thật sự có thể bị tổn hại ngoại trừ bởi chính mình.
Hỏi và đáp
John Chrysostom là ai?
Ông là nhà giảng đạo vĩ đại nhất mà Hội Thánh thời cổ đã sản sinh. “Chrysostom” trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “miệng vàng”, một danh hiệu Hội Thánh đặt cho ông về sau, bởi suốt mười sáu năm ở An-ti-ốt và sáu năm ở Constantinople, dân chúng chen chúc chật kín các nhà thờ để nghe một người nhỏ thó, gầy gò, sống khổ hạnh giải nghĩa Kinh Thánh từng câu một, và nghe mãi vẫn không thấy đủ. Ông cũng là nhà giảng đạo bị chính Hội Thánh lưu đày, bị giải đi bộ cho đến chết băng qua vùng Tiểu Á, rồi ba mươi mốt năm sau, khi mọi sự đã quá muộn, mới được rước về trong nghi lễ trọng thể.
Mẹ ông, bà Anthusa, là người như thế nào?
Cha ông, một sĩ quan trong quân đội Sy-ri, qua đời khi John còn đỏ hỏn, và mẹ ông là Anthusa góa chồng năm hai mươi tuổi. Bà khước từ mọi lời cầu hôn và một mình nuôi dạy con trai cùng con gái, tốt đến mức ai cũng thấy, đến nỗi nhà hùng biện ngoại giáo lừng danh nhất thời ấy là Libanius, khi nghe kể về bà, đã thốt lên: “Trời ơi, giữa vòng người Cơ Đốc lại có những người phụ nữ tuyệt vời đến thế.”
Vì sao vị luật sư ấy từ bỏ chốn pháp đình?
Anthusa cho con nền giáo dục tốt nhất mà tiền bạc có thể mua được — theo học chính Libanius, và ông trở thành học trò xuất sắc nhất của người này — rồi ông bước vào chốn pháp đình, nơi một luật sư có tài có thể leo lên tới chức thái thú hay chấp chính quan. Điều làm sự nghiệp ấy tan vỡ là sự thối nát thông thường của nghề nghiệp: nhận thù lao để biến lý lẽ yếu hơn thành có vẻ mạnh hơn, điều mà ông thấy chẳng khác gì nhận tiền công của Sa-tan. Chịu báp-têm khi mới ngoài hai mươi tuổi, ông muốn đi ngay lên núi với các tu sĩ.
Vì sao ông không trở thành tu sĩ ngay?
Mẹ ông ngăn lại. Bà đưa ông vào căn phòng nơi ông đã chào đời, cho ông ngồi xuống cạnh giường, và xin ông đúng một điều: đừng khiến bà phải góa bụa thêm lần thứ hai. Ông ở lại, biến ngôi nhà thành một tu viện — ăn ít, ngủ trên nền đất trống, thức dậy suốt đêm để cầu nguyện. Chỉ sau khi Anthusa qua đời ông mới lên núi, nơi bốn năm dưới sự dẫn dắt của một tu sĩ già và hai năm nữa sống một mình trong hang đá đã hủy hoại sức khỏe ông vĩnh viễn.
Các bài giảng về những pho tượng là gì?
Mùa xuân năm 387, một thứ thuế mới đã gây nên bạo loạn tại An-ti-ốt, và đám đông kéo đổ các pho tượng đồng của hoàng đế rồi lôi chúng đi khắp các đường phố. Khi thành phố tỉnh táo trở lại, người ta hiểu rằng thành có thể bị hủy diệt. Giữa nỗi kinh hoàng ấy, Chrysostom đã giảng hai mươi mốt bài giảng trong suốt Mùa Chay, ngày qua ngày giữ cho một hội chúng đang hoảng loạn khỏi tan rã, trong khi giám mục Flavian lên đường nài xin hoàng đế — và hoàng đế đã ban ân xá, đến nỗi tai họa đã hóa thành phước lành cho Hội Thánh.
Khảo luận của ông về chức tư tế là gì?
Được viết dưới dạng cuộc đối thoại với người bạn Basil, cho đến nay đây vẫn là cuốn sách thấu suốt nhất về chức vụ chăn bầy mà Hội Thánh thời kỳ đầu để lại. Lập luận của sách là công việc ấy hệ trọng đến thế, và linh hồn của người đảm nhận nó bị phơi bày đến thế, nên việc trốn chạy khỏi nó có lẽ là phản ứng sáng suốt nhất — và sách được viết bởi một người chính mình đã từng trốn chạy khỏi nó. Sách ra đời trong những năm ông ở An-ti-ốt, trước khi gánh nặng mà ông mô tả thật sự đè lên vai ông.
Vì sao chức vụ của ông tại Constantinople gây nên thù địch?
Được chọn về kinh đô năm 397 mà không hề được hỏi ý, và bị đưa ra khỏi An-ti-ốt dưới sự hộ tống của quân lính, ông giảng ở đó y như đã giảng ở An-ti-ốt — về sự xa hoa, lòng tham và người nghèo bị bỏ mặc — trong một thành phố nơi triều đình của hoàng hậu Eudoxia là hiện thân của cả ba điều ấy. Ông cắt ngân sách của dinh giám mục xuống gần như con số không, bán đồ đạc trong dinh và đồ bạc của nhà thờ để xây bệnh viện, và kỷ luật những giáo sĩ sống an nhàn. Ông đã được cảnh cáo, nhưng vẫn tiếp tục.
Điều gì đã xảy ra tại Công đồng Cây Sồi?
Năm 403, Theophilus thành A-léc-xan-tri đến cùng một đội cận vệ, triệu tập ba mươi sáu giám mục, phần lớn là người Ai Cập, ở bên kia eo biển Bosphorus, và khiến Chrysostom bị truất phế vắng mặt với hai mươi chín tội danh — trong đó có phản nghịch, ăn một mình, và gọi hoàng hậu là Giê-sa-bên. Ông từ chối ra trước một tòa án đã được sắp đặt sẵn và không để thành phố chiến đấu vì mình, mà tự nộp mình cho các viên chức; dẫu vậy Constantinople vẫn bùng nổ, và trận động đất đêm ấy khiến Eudoxia kinh hãi đến mức ông được gọi về trong một thời gian ngắn.
Ông qua đời như thế nào?
Cuộc lưu đày thứ hai, năm 404, là lần cuối cùng. Bị đày đến Cucusus trong vùng núi Armenia, ông tiếp tục viết — trong đó có mười bảy lá thư gửi nữ chấp sự Olympias, và một khảo luận lập luận rằng không ai thật sự bị tổn hại ngoại trừ bởi chính mình. Khi có lệnh chuyển ông đến nơi lưu đày khắc nghiệt nhất trong cả đế quốc, lính canh bắt một ông lão sáu mươi tuổi đau ốm đi bộ suốt ba tháng; ông không bao giờ đến nơi, và qua đời ngày 14 tháng 9 năm 407 gần Comana, môi vẫn nói phương châm cả đời mình: “Vinh hiển thuộc về Đức Chúa Trời trong mọi sự.”
Ông đã được minh oan như thế nào, và ông để lại những gì?
Ba mươi mốt năm sau khi ông qua đời, vào năm 438, thi hài ông được đưa về Constantinople và an táng dưới bàn thờ, giữa các hoàng đế và các giáo trưởng; hoàng đế trẻ Theodosius II và chị là Pulcheria, các con của Eudoxia, đã ra đón linh cữu và quỳ xuống trước linh cữu, nhân danh cha mẹ mình cầu xin thiên đàng tha thứ. Số bài giảng của Chrysostom truyền lại đến chúng ta nhiều hơn bất kỳ giáo phụ Hy Lạp nào khác, bởi người ta đã ghi chép lại ngay khi ông đang giảng — trước hết hãy đọc ông vì giọng điệu, một giọng điệu tin rằng người đang đứng trước mặt ông có thể thay đổi.