
Nên bắt đầu đọc từ đâu
Bắt đầu với
Về Sự Nhập Thể
Sách của Athanasius of Alexandria (1)
Tiểu sử
- 296
- 325
- 356
- 367
- 373
Athanasius làm giám mục Alexandria suốt bốn mươi lăm năm, và mười bảy năm trong số đó ông sống trong cảnh lưu đày. Ông bị đuổi khỏi thành phố của mình năm lần, bởi bốn hoàng đế khác nhau, và lần nào ông cũng trở về. Ông thấp người, da ngăm và mảnh khảnh; còn những kẻ thù của ông — trong đó có gần như cả triều đình hoàng gia suốt phần lớn cuộc đời ông — đã tố cáo ông tội giết người, phù phép, phản quốc, phạm thánh và can thiệp vào việc cung cấp lúa mì cho Constantinople. Mọi cáo buộc ấy đều sụp đổ. Điều ông không chịu làm là ký vào một văn bản mà ông tin là sai, và chính sự khước từ duy nhất ấy, được giữ vững suốt nửa thế kỷ, là lý do rất lớn khiến Hội Thánh Cơ Đốc ngày nay vẫn tuyên xưng rằng Chúa Giê-xu Christ là Đức Chúa Trời.
Ông sinh tại Alexandria vào khoảng năm 296 SCN, trong một thế giới Ai Cập nói tiếng Hy Lạp, nơi Hội Thánh vừa đi qua cuộc bắt bớ khốc liệt nhất trong lịch sử của mình. Ông lớn lên biết cả tiếng Copt lẫn tiếng Hy Lạp, và điều đó về sau trở nên hệ trọng: khi đế quốc quay lưng chống lại ông, chính vùng thôn quê Ai Cập đã che giấu ông. Ông vẫn còn là một chấp sự trẻ, làm thư ký cho Giám mục Alexander, khi ông theo đến công đồng Nicaea năm 325. Ông không có quyền biểu quyết ở đó. Có lẽ khi ấy ông mới hai mươi bảy tuổi.
Câu hỏi tại Nicaea
Cuộc tranh luận chiếm trọn cuộc đời ông đã được khơi lên bởi một trưởng lão ở Alexandria tên là Arius, và đó không phải là chuyện bắt bẻ câu chữ. Arius dạy rằng Đức Con, dù là cao trọng nhất trong mọi loài thọ tạo và là Đấng thực hiện chính công cuộc sáng tạo, thì vẫn là một loài thọ tạo: ông nói, đã có một thời Ngài không hiện hữu. Đó là một lập trường hấp dẫn. Nó giữ cho Đức Chúa Trời được đơn giản và bất biến một cách an toàn, nó hợp với triết học của thời đại, và nó có thể trích dẫn Kinh Thánh.
Athanasius nhìn thấy với sự sáng suốt hiếm có cái giá của nó. Nếu Đức Con là một loài thọ tạo, thì điều đã đến thế gian trong Chúa Giê-xu Christ không phải là Đức Chúa Trời mà chỉ là điều tốt đẹp nhất Đức Chúa Trời đã tạo nên, và toàn bộ niềm hy vọng Cơ Đốc sụp đổ thành một lời đồn đại. Trong cuốn sách nhỏ ông viết khi còn trẻ về sự nhập thể, ông đã nêu lên lựa chọn thay thế chỉ trong một câu mà Hội Thánh Hy Lạp chưa bao giờ thôi trích dẫn:
Vì Ngài đã trở nên người để chúng ta được trở nên Đức Chúa Trời; Ngài đã tỏ mình ra qua một thân thể để chúng ta nhận được ý niệm về Đức Chúa Cha vô hình; và Ngài đã chịu đựng sự sỉ nhục của loài người để chúng ta được thừa hưởng sự bất tử.
— Athanasius, Về sự nhập thể (On the Incarnation), 54
Ông không nói rằng loài người trở thành những hữu thể thần linh. Ông đang nói rằng Đức Chúa Trời đã hạ mình xuống tận cùng, mặc lấy một thân thể thật, chịu một cái chết thật, và nhờ đó đã khiến cho loài thọ tạo có thể dự phần vào sự sống của Đức Chúa Trời. Mọi điều khác nơi Athanasius đều bắt nguồn từ câu ấy, kể cả mọi rắc rối.
Năm lần lưu đày
Ông trở thành giám mục Alexandria năm 328, khi khoảng ba mươi tuổi, và chưa đầy bảy năm sau ông đã ở Trier, bên bờ sông Moselle, bị Constantine trục xuất sau một hội nghị giám mục được dàn dựng để chống lại ông. Đó là lần thứ nhất. Lần thứ hai đưa ông đến La Mã. Lần thứ ba, và cũng lạ lùng nhất, bắt đầu vào một đêm thứ Năm tháng 2 năm 356.
Ông biến mất suốt sáu năm mười bốn ngày. Nơi ông đến là sa mạc. Các tu sĩ Ai Cập — những người có lối sống mà ông đã học được cách yêu mến, và có vị sáng lập mà ông từng quen biết — đã giấu kẻ bị truy nã gắt gao nhất đế quốc giữa những phòng tu và hang động của thung lũng sông Nile và các ốc đảo phía tây, và không một ai phản bội ông. Sau đó còn hai lần lưu đày nữa, dưới thời Julian và dưới thời Valens; một truyền thống dai dẳng kể rằng trong lần cuối cùng, ông đã ẩn náu bốn tháng trong mộ phần của cha mình.
Từ những năm tháng ẩn náu ấy đã ra đời cuốn sách được đọc rộng rãi nhất mà ông từng viết. Cuộc đời Antony là tiểu sử của vị ẩn sĩ già mà Athanasius từng quen biết trực tiếp, và nó đã làm nhiều hơn bất kỳ văn bản đơn lẻ nào khác để đem lý tưởng đời sống tu viện đến phương Tây. Nó vươn xa đến tận một khu vườn ở Milan, nơi một giáo sư trẻ người châu Phi tên là Augustine nghe câu chuyện về hai viên chức đã đọc cuốn sách và từ bỏ sự nghiệp ngay tại chỗ, rồi không sao gạt nó ra khỏi tâm trí mình được.
Bức thư đã ấn định Tân Ước
Mỗi năm, giám mục Alexandria đều viết một lá thư mùa lễ để công bố ngày Lễ Phục Sinh, và năm nào Athanasius cũng dùng nó để dạy dỗ. Lá thư thứ ba mươi chín, được gửi đi năm 367, có chứa một danh sách. Nó kể tên bốn sách Phúc Âm, sách Công Vụ Các Sứ Đồ, bảy thư tín chung, mười bốn thư của Phao-lô, và sách Khải Huyền của Giăng: hai mươi bảy sách của Tân Ước, theo một thứ tự mà bất kỳ độc giả hiện đại nào cũng nhận ra, và đó là danh sách cổ nhất còn lưu lại nêu tên chính xác những sách ấy, không hơn không kém.
Đây là những mạch nguồn cứu rỗi, để ai khát được thỏa mãn bởi những lời sống chứa đựng trong đó. Chỉ trong những sách này, giáo lý về sự tin kính mới được rao truyền. Chớ ai thêm vào những sách này, cũng chớ ai bớt đi điều gì khỏi chúng.
— Athanasius, Thư mùa lễ số 39
Ông không bày ra một quy điển bằng sắc lệnh. Ông đang ghi lại những gì các Hội Thánh đã dần quen đọc, và việc danh sách của ông chính là danh sách mà Hội Thánh giữ lại nói lên phần nào việc ông đã lắng nghe cẩn thận đến mức nào.
Điều ông truyền lại
Athanasius viết Cuộc đời Antony như một người đã quan sát vị tu sĩ già ở khoảng cách gần, và cuốn sách cẩn trọng hơn những gì danh tiếng của nó gợi ra. Các phép lạ trong đó được kể lại với một sự khước từ bền bỉ việc quy công cho chính Antony. Một cô gái được đưa băng qua sa mạc đến để được chữa lành, và Antony thậm chí không cho cô vào, mà chỉ nhắn lại rằng việc này không phải do tôi làm, kẻ khốn khổ như tôi, nhưng sự chữa lành cô là công việc của Đấng Cứu Thế.
Bản năng ấy — hướng mọi sự ra khỏi con người thánh và quay về với Đấng Christ — thuộc về Athanasius cũng nhiều như thuộc về Antony, và đó là lý do vì sao câu chuyện đời ông lại mang dáng vẻ như thế. Ông không phải là một nhà thần bí, và hầu như không bao giờ nói về kinh nghiệm nội tâm của mình. Thay vào đó, điều ông trao cho chúng ta là một điểm tựa cố định: Đức Chúa Trời đã thật sự đến, trong một thân thể, đến tận nơi chúng ta đang ở. Mọi điều ông chịu khổ là để bảo vệ lời khẳng định giản dị duy nhất ấy, và mọi điều ông viết là một nỗ lực giữ cho nó khỏi bị giải thích lấp liếm đi.
Đơn độc, mà không đơn độc
Cụm từ mà Hội Thánh La-tinh gắn với ông, Athanasius chống lại cả thế gian, là một cách nói về sau chứ không phải điều ông từng nói, và nó chỉ đúng một nửa. Ông thường bị áp đảo về số lượng tại các công đồng đến mức phi lý, và đã có những quãng thời gian trong thập niên 350 khi gần như mọi giám mục có tiếng nói đều đã ký vào một điều mà ông không thể ký. Nhưng ông chưa bao giờ thật sự đơn độc. Ông có Alexandria, thành phố đã nổi loạn vì ông. Ông có các tu sĩ, những người đã che giấu ông. Ông có một mạng lưới những người thư từ trải dài từ sa mạc Ai Cập đến La Mã và đến tận sông Rhine, và ông viết cho tất cả họ, không ngừng nghỉ, bằng một thứ tiếng Hy Lạp giản dị, nhanh gọn và thỉnh thoảng rất hài hước khi chế giễu đối thủ của mình.
Ông cũng có một sự rộng lượng mà tiếng tăm cứng cỏi của ông khó khiến người ta đoán trước. Trong những năm cuối đời, ông kiên nhẫn làm việc với những giám mục từng ký tên chống lại ông, lập luận rằng nhiều người trong số họ đã muốn nói điều đúng nhưng bằng những lời sai, và ông đã dành chỗ cho họ. Một người từng dành hàng chục năm khước từ thỏa hiệp về điều cốt lõi hóa ra lại rất mềm mỏng trong gần như mọi điều khác.
Ông trở về nhà lần cuối vào năm 366 và có được bảy năm bình yên. Ông qua đời tại Alexandria ngày 2 tháng 5 năm 373, trên giường của mình, trong thành phố của mình, sau khi đã sống lâu hơn những hoàng đế từng lưu đày ông. Tám năm sau, công đồng Constantinople đã giải quyết câu hỏi ấy bằng những lời mà Hội Thánh vẫn đọc mỗi Chúa Nhật, rằng Đức Con đồng một bản thể với Đức Chúa Cha. Athanasius không sống để nghe điều đó. Ông đã giữ vững trận tuyến đủ lâu để những người đến sau được nghe điều ấy.
Điều đáng học nơi ông không chủ yếu là giáo lý — điều mà phần lớn Cơ Đốc nhân ngày nay thừa hưởng mà không phải nhọc công — nhưng là cốt cách đã bảo vệ giáo lý ấy. Ông đã bị nói đi nói lại, bởi những người có quyền hủy diệt ông, rằng ông là trở ngại duy nhất cho hòa bình và chỉ cần một chữ ký là mọi rắc rối của mọi người sẽ chấm dứt. Năm lần ông đã chọn con đường rời khỏi thành phố thay vì làm thế. Dường như ông chưa bao giờ nghĩ mình là anh hùng; ông nghĩ về mình như một giám mục không được tự do nói điều không thật.
Bài viết về Athanasius of Alexandria (3)
Hỏi và đáp
Athanasius thành Alexandria là ai?
Athanasius làm giám mục Alexandria suốt bốn mươi lăm năm và sống mười bảy năm trong số đó nơi lưu đày, bị bốn hoàng đế khác nhau đuổi khỏi thành phố của mình năm lần. Thấp người, da ngăm và mảnh khảnh, ông bị một triều đình hoàng gia chống đối ông suốt phần lớn cuộc đời tố cáo tội giết người, phù phép, phản quốc, phạm thánh và thậm chí can thiệp vào việc cung cấp lúa mì — và mọi cáo buộc đều sụp đổ. Điều ông không chịu làm là ký vào một văn bản mà ông tin là sai, và sự khước từ ấy, được giữ vững suốt nửa thế kỷ, phần lớn là lý do Hội Thánh ngày nay vẫn tuyên xưng rằng Chúa Giê-xu Christ là Đức Chúa Trời.
Câu hỏi tại Nicaea là gì?
Arius, một trưởng lão ở Alexandria, dạy rằng Đức Con, dù là cao trọng nhất trong mọi loài thọ tạo và là Đấng thực hiện công cuộc sáng tạo, thì vẫn là một loài thọ tạo: “đã có một thời Ngài không hiện hữu.” Lập trường ấy hấp dẫn — nó giữ cho Đức Chúa Trời được đơn giản và có thể trích dẫn Kinh Thánh — nhưng Athanasius thấy cái giá của nó: nếu Đức Con là một loài thọ tạo, thì điều đã đến thế gian trong Chúa Giê-xu Christ không phải là Đức Chúa Trời mà chỉ là điều tốt đẹp nhất Đức Chúa Trời đã tạo nên, và toàn bộ niềm hy vọng Cơ Đốc sụp đổ thành một lời đồn đại. Ông dự công đồng Nicaea năm 325 với tư cách một chấp sự trẻ không có quyền biểu quyết.
Sách Về sự nhập thể dạy điều gì?
Trong cuốn sách nhỏ viết khi còn trẻ, Athanasius đã nêu lên lựa chọn thay thế chỉ trong một câu mà Hội Thánh Hy Lạp chưa bao giờ thôi trích dẫn: “Vì Ngài đã trở nên người để chúng ta được trở nên Đức Chúa Trời.” Ông không nói rằng loài người trở thành những hữu thể thần linh; ông nói rằng Đức Chúa Trời đã hạ mình xuống tận cùng, mặc lấy một thân thể thật, chịu một cái chết thật, và nhờ đó khiến cho loài thọ tạo có thể dự phần vào sự sống của Đức Chúa Trời. Mọi điều khác nơi ông đều bắt nguồn từ câu ấy, kể cả mọi rắc rối.
Năm lần lưu đày của ông là gì?
Làm giám mục từ năm 328, chưa đầy bảy năm sau ông đã bị trục xuất đến Trier; lần lưu đày thứ hai đưa ông đến La Mã. Lần thứ ba bắt đầu vào một đêm tháng 2 năm 356, khi binh lính bao vây nhà thờ trong một buổi nhóm ban đêm: ông ngồi vào ghế của mình, bảo chấp sự bắt đầu đọc Thi Thiên 136 — “vì sự nhân từ Ngài còn đến đời đời” — và nhất định không rời chỗ cho đến khi hội chúng được an toàn, rồi được khiêng ra ngoài trong tình trạng nửa tỉnh nửa ngất. Sau đó còn hai lần lưu đày nữa dưới thời Julian và Valens.
Ông đã sống sót qua những lần lưu đày như thế nào?
Nơi ông đến là sa mạc. Các tu sĩ Ai Cập — những người có lối sống mà ông đã học được cách yêu mến, và có vị sáng lập mà ông từng quen biết — đã giấu kẻ bị truy nã gắt gao nhất đế quốc giữa những phòng tu, hang động và ốc đảo của thung lũng sông Nile, và không một ai phản bội ông. Việc ông lớn lên biết cả tiếng Copt lẫn tiếng Hy Lạp cũng giúp ích, nhờ đó vùng thôn quê Ai Cập có thể che giấu ông; một truyền thống dai dẳng kể rằng trong lần lưu đày cuối cùng, ông đã ẩn náu bốn tháng trong mộ phần của cha mình.
Cuộc đời Antony là sách gì?
Từ những năm tháng ẩn náu đã ra đời cuốn sách được đọc rộng rãi nhất mà ông từng viết: tiểu sử của vị ẩn sĩ già mà Athanasius từng quen biết trực tiếp. Nó đã làm nhiều hơn bất kỳ văn bản đơn lẻ nào khác để đem lý tưởng đời sống tu viện đến phương Tây, vươn xa đến tận một khu vườn ở Milan, nơi một giáo sư trẻ người châu Phi tên là Augustine nghe câu chuyện về hai viên chức đã đọc cuốn sách và từ bỏ sự nghiệp ngay tại chỗ — rồi không sao gạt nó ra khỏi tâm trí mình được. Các phép lạ trong đó được kể lại với một sự khước từ bền bỉ việc quy công cho chính Antony.
Vì sao lá thư mùa lễ năm 367 của ông lại quan trọng?
Mỗi năm, giám mục Alexandria đều viết một lá thư mùa lễ để công bố ngày Lễ Phục Sinh. Lá thư thứ ba mươi chín, được gửi đi năm 367, có chứa một danh sách: bốn sách Phúc Âm, sách Công Vụ Các Sứ Đồ, bảy thư tín chung, mười bốn thư của Phao-lô, và sách Khải Huyền — hai mươi bảy sách của Tân Ước, và là danh sách cổ nhất còn lưu lại nêu tên chính xác những sách ấy, không hơn không kém. Ông viết: “Đây là những mạch nguồn cứu rỗi”; “chớ ai thêm vào những sách này, cũng chớ ai bớt đi điều gì khỏi chúng.” Ông không ban hành một quy điển bằng sắc lệnh, mà ghi lại những gì các Hội Thánh đã dần quen đọc.
Ông có thật sự “chống lại cả thế gian” không?
Cụm từ ấy là một cách nói về sau chứ không phải điều ông từng nói, và nó chỉ đúng một nửa. Ông thường bị áp đảo về số lượng tại các công đồng đến mức phi lý, và đã có những quãng thời gian khi gần như mọi giám mục có tiếng nói đều đã ký vào một điều mà ông không thể ký. Nhưng ông chưa bao giờ thật sự đơn độc: ông có Alexandria, thành phố đã nổi loạn vì ông; có các tu sĩ, những người đã che giấu ông; và có một mạng lưới những người thư từ trải dài từ sa mạc Ai Cập đến La Mã và đến tận sông Rhine, và ông viết cho tất cả họ không ngừng nghỉ.
Cốt cách của ông ra sao?
Ông không phải là một nhà thần bí và hầu như không bao giờ nói về kinh nghiệm nội tâm của mình. Thay vào đó, điều ông trao cho chúng ta là một điểm tựa cố định: Đức Chúa Trời đã thật sự đến, trong một thân thể, đến tận nơi chúng ta đang ở. Ngay cả trong Cuộc đời Antony, ông cũng hướng mọi phép lạ ra khỏi con người thánh và quay về với Đấng Christ — cô gái được chữa lành nghe nhắn rằng việc ấy “không phải do tôi làm, kẻ khốn khổ như tôi, nhưng… là công việc của Đấng Cứu Thế.” Bản năng ấy thuộc về Athanasius cũng nhiều như thuộc về Antony, và đó là lý do vì sao câu chuyện đời ông lại mang dáng vẻ như thế.
Cuối đời ông ra sao?
Ông trở về nhà lần cuối vào năm 366 và có được bảy năm bình yên, rồi qua đời tại Alexandria ngày 2 tháng 5 năm 373, trên giường của mình, trong thành phố của mình, sau khi đã sống lâu hơn những hoàng đế từng lưu đày ông. Tám năm sau, công đồng Constantinople đã giải quyết câu hỏi ấy bằng những lời mà Hội Thánh vẫn đọc mỗi Chúa Nhật, rằng Đức Con đồng một bản thể với Đức Chúa Cha. Ông không sống để nghe điều đó; ông đã giữ vững trận tuyến đủ lâu để những người đến sau được nghe điều ấy. Ông không nghĩ mình là anh hùng, nhưng là một giám mục không được tự do nói điều không thật.