Uhamiaji na Shule za Liberia

Mara nyingi huulizwa kama ninaunga mkono watu weusi kuhamia Liberia, Afrika.

Jibu langu ni, "Ndiyo," na "Hapana."

Ndiyo, ikiwa wanaohamia ni watu wa aina inayofaa. Kwa maana katika nchi hii, wakija wahamiaji wa aina inayofaa, hatuna haja ya kuogopa lo lote. Lakini ni mafuriko ya Waitaliano wajinga, wasio na elimu wala malezi, na Wayahudi maskini wa Poland, na Waairishi, na Wajerumani, ambao hawana haja yo yote na Marekani, ila kwa kile wanachoweza kupata kutoka kwayo, hawapendi taasisi zake, hawaipendi serikali yake, hawajafundishwa kanuni zake zo zote, hawajui lo lote juu yake, wala hawajali kujua—hao ndio watu tusiowataka Marekani; wanawake wajinga, wanaume wajinga, na, bila shaka, makundi ya watoto wajinga vivyo hivyo; wabaya kuliko wapagani wa Afrika, na wagumu zaidi sana kuwaelimisha, kwa sababu wamezama katika Ukatoliki, na Mwafrika huja na ushirikina wake tu, ambao huuacha upesi, chini ya mvuto wa ustaarabu na wa Kikristo. Basi, isipokuwa pamekuwa na maendeleo makubwa tangu nilipokuwa huko, serikali ya Liberia ni maskini sana, lakini hujitahidi kujiendesha kwa namna fulani. Na kama watu weusi walioelimika, wenye bidii, wenye akili, wenye fedha, wangekwenda huko, kwa ajili ya upendo wa jamii yao, wakiwa na upendo wa Mungu mioyoni mwao, na kwenda bila kusudi jingine ila kuyatoa maisha yao na fedha zao kwa faida ya jamhuri hiyo na wanadamu wenzao (na ingechukua muda kidogo tu kufanya hivyo; lakini hiyo ndiyo njia pekee ya watu weusi kwenda Afrika; na mimi naamini hiyo ndiyo njia ifaayo), basi nasema, ndiyo, hamieni.

Kwa upande mwingine, nasema "Hapana." Kwa maana siamini kwamba ni

haki kuwachukua wanaume na wanawake ovyo bila kuchagua, na kwa kawaida walio maskini kabisa Kusini, au mahali pengine po pote, wasiojua kanuni, wala mahitaji na wajibu wa serikali ya Liberia, kama wale Waitaliano maskini wajinga, au Wayahudi wa Poland, au wengine wasio na maarifa yo yote ya nchi hiyo wala desturi zake, wasioipenda kwa namna yo yote, ila kwa kile wanachokipata kutoka kwayo, ambao hawajafundishwa, wasio na upendo wa uaminifu kwa nchi, ila kama wanavyoweza kuuazima kwa malengo ya ubinafsi, basi nasema, "Hapana, Hapana!"

Mungu aibariki Jumuiya ya Kuhamisha Watu Weusi (Colonization Society). Ilianzishwa wakati wa hitaji kubwa sana; na ndivyo alivyoinuliwa John Knox, wa Uskoti; na Wesley wa Uingereza. Ilifanya kazi yake. Lakini kwa jinsi ninavyoliona jambo hili, ningependekeza ivunjwe mara moja, na wazungu wanaotaka Mnegro ahamie Afrika ili kupata nafasi zaidi kwa mafuriko makubwa ya wageni wanaokuja pwani zetu, wajue kwamba kuna mahali katika Marekani kwa ajili ya Mnegro.

Wao ni raia halisi wa Marekani, na wako nyumbani. Wamepigana na kumwaga damu na kufa, kama wanaume, ili kuifanya nchi hii iwe ilivyo. Na ikiwa ni lazima wateseke na kufa, na kuuawa na makundi bila hukumu, na kuteswa, na kuchomwa motoni wakiwa wamefungwa mtini, nasema wako nyumbani.

Kama wageni wengi wanaokuja, si wote walio na bidii; na kuwa maskini, na mjinga, na mvivu ni vibaya vya kutosha ukiwa nyumbani. Lakini kuwa maili elfu saba mbali katika nchi ya kipagani, ni vibaya mara kumi zaidi.

Kwa mtazamo wa kwanza, ingeonekana kuwa sawa kabisa; lakini mtu hawezi kuijua Afrika kwa juma moja, au mwezi mmoja. Ni rahisi kabisa kwa mgeni kwenda huko na kuwatembelea mara moja au mbili baadhi ya watu bora kabisa, akala chakula kizuri cha jioni, akasikia hotuba ndefu, na yote hayo (ambayo yote wanaweza kukupa), lakini, Bwana akubariki, huko si kuwajua watu, kama vile ambavyo isingekuwa kuwajua watu wa Italia kwa sababu ulikula chakula pamoja na mfalme. Na hapo ndipo watu hudanganyika mara nyingi sana kuhusu Liberia, na mara nyingi hali halisi ya mambo huelezwa vibaya. Ni hasara kubwa jinsi gani! Ni hasara kubwa jinsi gani!

Naamini kwamba kama hali halisi ya jamhuri ile ingalijulikana miaka ishirini iliyopita, ingalikuwa katika hali bora zaidi, kifedha na kibiashara, na ingalikuwa na huruma, na heshima, na sifa ya ulimwengu. Lakini Waliberia wana wazo potofu kwamba kuzungumza juu ya kushindwa kwao au makosa yao kwa namna yo yote, maana yake ni kuwadharau, kwa sababu ni jamhuri ya watu weusi. Lakini mimi sikudhani hivyo kamwe, nikawaambia kwamba sikuamini

jambo hilo. Lakini watu wa jamii yangu mara nyingi waliniita "Mweusi wa wazungu," hata hivyo. Kwa hiyo nimeshaingia katika hilo, wala sijali. Ninachojali kufanya ni kudumu katika kibali mbele za Mungu na wanadamu kwa kadiri iwezekanavyo kwa upande wangu.

Katika muda wa miaka minane niliyokaa Afrika hapakuwa na jengo hata moja la shule ya serikali katika jamhuri hiyo, wala halijawahi kuwapo, kwa kadiri nilivyoweza kujua; bali shule zao zilifanyika makanisani, au katika nyumba za watu binafsi. Nakumbuka kwamba palikuwa na shule ya sekondari iliyozungumzwa na kupangwa wakati wa kikao cha bunge mwaka 1885 au 1886. Bw. James Lewis mmoja, wa Sinoe, aliteuliwa na serikali kuwa mwalimu. Nilikuwa Greenville, Sinoe, aliporudi nyumbani kutoka Bungeni na uteuzi wake.

Bila shaka palikuwa na maneno mengi juu ya idara hii mpya ya kazi ya shule. Bw. Lewis alidhaniwa kuwa ndiye mtu wa kufaa nafasi hiyo. Nami nilidhani kutokana na maneno hayo kwamba wangejenga jengo kwa ajili ya kazi hiyo. Lakini sivyo; Bw. Lewis alipofungua shule yake, akiwa na idadi nzuri kabisa ya wanafunzi, ilikuwa katika baraza la nyumba yake mwenyewe; na kiti chake kilikuwa machela ya kubembea!

Mara nyingi nimepita karibu, au kutoka dirishani mwangu niliweza kumwona, akiwasikiliza wanafunzi wake wakighani masomo yao, huku yeye amelala katika machela. Ilikuwa barabarani hadharani kabisa, kwa hiyo halikuwa jambo lililotendeka pembeni. Nilikaa majuma kadhaa kwa dada yake, Bi Marshall, karibu mkabala na nyumba yake; kwa hiyo najua ninachokithibitisha.

Kisha palikuwa na shule nyingine mbili zilizoitwa shule za serikali; moja ilifanyika katika Kanisa la Kikongregesheni, na nyingine, iliyosemekana kuwa ya wenyeji, ilifanyika katika sehemu nyingine ya mji. Shule hiyo ilifanyika karibu mara tatu kwa juma, ikiwa na mahudhurio ya wastani wa wavulana wenyeji watano au sita, waliokuwa kwa kawaida wakiishi katika familia za watu. Mwalimu alikuwa dada yake Bi Marshall.

Bila shaka serikali ilikuwa na mkaguzi wa shule; lakini kama ulikuwa rafiki wa mkaguzi, au kama ulikuwa na rafiki aliyekuwa rafiki wa mkaguzi, hilo lilihusika zaidi na kuendelea kwako kuiendesha shule kuliko sifa nyingine yo yote.

Kisha watu husema, "Vema, lakini wana chuo." Ndiyo, wanajivuna kwa chuo. Mara nyingi niliwaambia kwamba hakikufikia kiwango cha shule nzuri ya sekondari katika nchi hii, hata kidogo. Nadhani palikuwa na wakati kilipokuwa katika hali bora kuliko kilivyokuwa nilipokuwa huko. Hali hiyo ilikuwa ya namna gani, sijui. Nazungumza tu juu ya jinsi kilivyokuwa katika miaka minane ya kukaa kwangu. Kukiita chuo, nadhani, ni kukipa jina lisilokifaa; kwa maana kiliwafanya watu waamini kwamba tulikuwa na shule za madarasa ya ngazi, na kila kitu kinachohitajika kumtayarisha mtu kwa masomo ya chuo. Lakini kwa kweli sivyo.

Hapakuwa na kitabu cha shule cha kiwango kimoja katika shule yo yote. Watoto walitumia aina yo yote ya vitabu walivyoweza kupata—vitabu vya Shule ya Jumapili, vitabu vya hadithi, au kitabu cho chote. Kila mahali nilipokwenda niliuliza habari za shule, nikakuta maelezo yale yale. Siku moja nilitembelea shule ambako nilikuta kundi zuri sana la watoto, wenye umri wa kuanzia miaka sita hadi kumi na minne. Wengi wao walionekana kuwa na akili sana. Walikuja kughani masomo yao mmoja mmoja.

"Mbona hamuwaweki katika madarasa?" niliuliza.

"Ndiyo, hilo ndilo ningependa kufanya," mwalimu alisema. "Lakini hatuna vitabu. Hakuna watoto wanne shuleni wenye vitabu vinavyofanana. Wazazi wao huwaleta na kitabu cha aina yo yote, nami nalazimika kukitumia; na baadhi ya watoto huja bila kitabu kabisa; lakini huja."

"Unafanyaje basi?"

"Naazima kitabu kwa baadhi ya watoto wengine, nikasikiliza somo."

"Basi hawawezi kujisomea wanaporudi nyumbani?"

"Hapana," alisema, "inawabidi kujisomea shuleni tu."

"Umefundisha shule hii kwa muda gani?"

"Miaka miwili," alisema.

"Basi, mbona husemi juu ya jambo hili? Je, hii si shule ya serikali?"

"Ndiyo, lakini nimesema, na nimekwenda mwenyewe hadi Monrovia, na kufanya yote niliyoweza juu yake; lakini haisaidii kitu."

Na hivyo ndivyo nilivyoikuta hali kila mahali, isipokuwa palipokuwa na shule ya misheni.

Nilipokuwa nikienda Liberia, mwaka 1882, tulipofika Sierra Leone, kijana mmoja wa Liberia, mvulana mzuri sana, nadhani wa umri wa miaka kumi na saba hivi, Bw. Eddie Lisles, kutoka Bassa, alipanda meli. Niliona kwamba alikuwa mvulana mzuri sana, wa kuvutia, na siku moja alipokuwa ameketi akivuta sigara, nilimwendea nikazungumza naye. Nilimwuliza jina lake, na mahali alipoishi, naye akaniambia. Alisema kwamba alikuwa amekwenda mbali shuleni.

"Mbali shuleni?" nilisema; "wapi?"

"Sierra Leone."

"Sierra Leone? Mbona wana chuo huko Monrovia, sivyo?"

"Ndiyo," alisema.

"Basi," nilisema, "nashangaa. Nilidhani kwamba watu wangekuwa wakiwapeleka watoto wao kutoka mahali pengine hadi Monrovia kwenye chuo."

Alitabasamu kana kwamba alidhani mimi ni mshamba. Na kweli nilikuwa hivyo. Alisema: "Nina dada atakayekwenda nitakaporudi nyumbani."

"Je, wana shule nzuri huko Sierra Leone?" niliuliza.

"Nzuri sana."

"Na je, watu wa Sierra Leone hawawapeleki watoto wao kwenye chuo cha Monrovia?"

"Hapana," alisema.

Yote yalikuwa fumbo kwangu. Sikuweza kulielewa. Nilielekea kudhani kwamba hakuwa mkweli. Lakini hata hivyo sikusema neno zaidi. Bila shaka nililielewa baada ya uzoefu na uchunguzi wa miaka minane.

Shule za misheni ndizo zilizofanya mema mengi zaidi, nadhani. Misheni ya Kipresbiteri, huko Clay-Ashland, wakati fulani ilikuwa na shule iliyostawi. Walikuwa na nyumba nzuri, kubwa, ya matofali, na majengo ya nje. Nilipokwenda Afrika mara ya kwanza, majengo hayo yote yalikuwa katika hali nzuri, lakini hayakuwa na watu. Shule ilifanyika katika ukumbi, upande wa pili wa mto. Bw. Albert King alikuwa mwalimu, na kwa kuwa nyumbani kwake kulikuwa upande ule mwingine wa mto, nadhani ndiyo sababu shule ilihamishiwa huko.

Hata hivyo, nyumba ya zamani na majengo yalikuwa yote bado yamesimama nilipokwenda huko mara ya kwanza. Mara nyingi nimepita karibu nayo nilipokuwa nikienda juu mtoni. Lilikuwa eneo zuri jinsi gani, na kila kitu kilionekana kizuri jinsi gani kandokando yake. Lakini, kama Seminari ya Kimethodisti huko Monrovia, na shule ya Ann Wilkins huko Millsburg, na shule ya juu kule White Plains, na seminari huko Cape Palmas, ilikuwa imestawi wakati mmoja, lakini ilikuwa imedhoofika. Na hilo ni mojawapo ya mambo mema ambayo Askofu Taylor amewafanyia Waliberia—kuzirudisha shule zao na kuziwekea walimu, na kuanzisha shule miongoni mwa wenyeji, na kuwapatia walimu, na hivyo kuisaidia serikali kutimiza ahadi yake kwao, ambayo hadi wakati huo haikuwa imeweza kuitimiza.

Niliambiwa kwamba hiyo ilikuwa mojawapo ya sababu za vita vya Wagredebo; kwamba serikali ilikuwa imeahidi kuanzisha shule miongoni mwa wenyeji, na kuwapelekea walimu, nao walikuwa wamesubiri, lakini serikali haikuwa imefanya hivyo.

Nilifurahi Askofu alipokuwa amezianzisha tena shule hizi za Monrovia na Cape Palmas. Palikuwa na chuki nyingi miongoni mwa watu wakati mmoja, kwa sababu Askofu alianza kazi yake miongoni mwa wenyeji. Walisema kwamba Misheni ya Kiepiskopali ilikuwa imewafundisha Wagredebo, na kwa kuwaelimisha, wao

walikuwa wamegeuka kuwa adui za Waliberia. Hawakuwa wamepata taabu yo yote kamwe, mpaka baada ya shule ya Cavalla. Nimesahau jina la mmisionari mzungu aliyekuwa katika shule ya Kiepiskopali huko Cavalla.

Watu wa Gredebo ni watu wenye akili sana, hodari, na mmisionari huyo alikuwa amekiunda kikundi kidogo cha wavulana, wanafunzi, akawa akiwafundisha na kuwazoeza mbinu za kijeshi; na ilisemekana kwamba mafundisho hayo ya kijeshi na mazoezi hayo ndiyo yaliyokuwa chanzo cha taabu yao yote na wenyeji baadaye.

Cavalla kilikuwa kituo kikuu cha shule cha kazi ya Kiepiskopali. Wengi wa Waliberia, wanaume wazee, walielimishwa huko Cavalla; nayo ilikuwa shule iliyostawi. Lakini, ajabu ni kwamba, iwe habari kwamba wenyeji waliwaletea taabu kwa sababu walizoezwa mbinu za kijeshi katika shule hii ni kweli au si kweli, ukweli ni kwamba taabu zote za vita zilizowatishia, na zinazowatishia, zinaonekana kuchochewa huko Cavalla; kiasi kwamba, muda mfupi kabla sijaondoka Cape Palmas, kituo kile kikubwa cha misheni na shule kilivunjwa, na wanafunzi waliobaki wote walikuja Cape Palmas, na bado wako huko, nadhani. Na sehemu kubwa ya taabu waliyoipata wamisionari wa Askofu Taylor, baada ya kufika Cavalla, wakiwa njiani kwenda juu kwenye vituo vyao, ilitoka kwa Misheni ya Kiepiskopali. Lilikuwa fumbo kabisa. Hatukulielewa. Lakini huo ulikuwa ukweli.

Ilikuwa ni mojawapo ya vituo hivi vya misheni ndicho kilichomgharimu Askofu Taylor dola mia tatu au mia nne hivi walipokuwa wakijaribu kwenda juu mtoni, baada ya Askofu kuwa amekwenda juu mtoni na kufanya mapatano yake yote na wafalme na machifu.

Nilikuwa pamoja naye, niliketi katika kila baraza, na kusikia mipango yote; Ndugu Pratt, wakala wake, alikuwa pamoja naye pia; wala hapakuwa na sauti hata moja ya kupinga miongoni mwa wenyeji.

Hakwenda katika mji wo wote ambako wamisionari wa Kiepiskopali walikuwa wamefika; alikwenda kabisa mahali ambapo hapajawahi kuwa na wamisionari hata kidogo, akapokelewa kwa wema katika mahali hapo pote, nao wakamsihi aje na kuwapelekea mmisionari wa kuwafundisha watu wao. Walikubali mapendekezo yote ya Askofu bila neno; na Askofu akakubali yao. Walikubali kutoa ekari kadhaa za ardhi kwa ajili ya misheni, kukata na kuchoma kiasi fulani cha kichaka kwa ajili ya shamba, kisha kulipanda, na kukata mbao na kumjengea mmisionari jiko. Hiyo ilikuwa sehemu yao ya mapatano.

Sehemu ya Askofu Taylor ilikuwa kuwapelekea mmisionari bila malipo yo yote kwao na kumpa mahitaji yake yote kwa miezi sita.

ASKOFU TAYLOR AKIFANYA BARAZA.

Jambo hili lilikubaliwa, bila neno la kupinga kutoka kwa mtu ye yote. Wanawake wazee walikuwa wakija na kuinama chini miguuni pa Askofu Taylor, na kusema:

"Lo! Daddy, wewe kuwa mzuri. Wewe kuwa mzuri mno sana."

Bw. Pratt alikuwa amewaambia mwaka mmoja kabla Askofu hajaja, kwamba angekuja; kwa hiyo walingoja kwa tumaini kubwa; na walipomwona Askofu na Bw. Pratt, wanawake wazee walikuwa wakiinama chini na kuishika miguu ya Askofu, kisha wakimgeukia Pratt, na kusema;

"Lo! Daddy, mdomo yako hapana sema uongo safari hii. Mdomo yako hapana sema uongo. Wewe nayo mdomo ya kweli."

Katika mji mmoja tuliokwenda, hatukuwa tumekaa huko saa mbili kabla hawajatuletea mbuzi wawili, kama zawadi. Lo, jinsi walivyofurahi. Moyo wangu uliuma nilipouona wema wao, nikalia. Maskini wao!

Tulishuka kufuata mto. Hapakuwa na neno lo lote. Wamisionari wa Askofu Taylor walipofika Cape Palmas, Bw. Pratt alitumia juma zima kuvisafirisha vitu vyao kutoka Cape Palmas hadi kwenye mlango wa mto Cavalla; kisha wenyeji kutoka vituo vyao walipaswa kushuka na mitumbwi yao, na kuvipeleka vitu hivyo juu hadi vituoni.

Baada ya kuvifikisha vitu vyote huko, ndipo akawapeleka wamisionari wenyewe. Walipofika Cavalla, wakiwa wanakwenda juu mtoni, tisa kwa idadi, wanaume watatu na familia zao, walizuiliwa na wenyeji, katika mojawapo ya vituo vya Misheni ya Kiepiskopali, na hawakuruhusiwa kuendelea juu mtoni. Walikuwa wamewaambia wenyeji kwamba maana yake ni vita; kwamba wamisionari hawa wazungu walikuwa wakija tu kuwanyang'anya nchi yao. Hicho ndicho kilichokuwa kisingizio.

Katika ugomvi wao na hasira yao walitupa sanduku kubwa la vifaa mtoni, ambalo nadhani hawakulipata kamwe; na kama si kwamba wanawake walikuwa pamoja nao, wangalipata wakati mgumu zaidi kuliko walivyopata. Walikuwa na uadui mkali mno. Waliwafukuza wale wenyeji waliokuwa wameshuka kuja kuwachukua.

Ajabu ni kwamba, watu hawa wanaoishi kando ya mto, wengi wao, hawataki wenyeji wa bara waelimishwe. Kwa hiyo vikundi vya Askofu Taylor vilirudishwa, na havikurudi kwa juma zima. Lo! ilikuwa vibaya mno. Maskini wao, jinsi walivyoteseka sana. Mwishowe wote walirudi Cape Palmas, na ilipita majuma mengi kabla hawajafika vituoni mwao.

Ilimbidi Bw. Pratt kuwapeleka kwa njia ya nchi kavu, na ilimbidi kulipa dola nne kwa kila mzigo kwa wapagazi; na katika muda huo, wengi wao walipata homa, na baadhi yao walikufa.

Siku waliyorudi kuvuka mkondo wa mchanga wa bandari, mawimbi yalikuwa makali, na mvua ilinyesha, na wengi wao walilowa chepechepe, jambo ambalo hawakupaswa kulifanya, na hiyo ndiyo iliyokuwa sababu ya homa nyingi na ugonjwa wao mapema hivyo. Familia mbili zilizokaa juma moja kwa Bw. Gibson, mshiriki wa Kanisa la Kiepiskopali, ilimbidi Bw. Pratt kulipia dola tisini na tisa; mwanamume mmoja alikuwa na mke na watoto wawili, na yule mwingine mke na watoto watatu, wote watoto wadogo.

Mahali ambapo Bi McNeil na Bi Whitfield, na Bi Bowers walikaa kwa juma moja, walikuwa na busara zaidi; walitoza dola arobaini tu. Na mahali ambapo Bi Wallace na Bi Meeker walikaa kwa juma moja, walitoza, nadhani ilikuwa dola thelathini na tano.

Lo! Sijawahi kupitia shida kama hiyo maishani mwangu mwote. Askofu Taylor hakuwapo; lakini mimi nilikuwapo katika yote hayo, wala sijaazima neno hata moja. Hii ilikuwa kazi ya kufungua njia. Sivyo hivyo sasa, nadhani, kwa maana Bi McNeil ana makao makuu mazuri huko Cape Palmas, na kuna wamisionari kadhaa huko, hivyo kwamba wale wanaokwenda sasa wana makao hadi watakapoweza kwenda juu mtoni. Ilikuwa tofauti sana wakati ule; na kuna mengine zaidi ya kufuata.

Kwa hiyo mtu anaweza kuona kwa nini Waliberia waliona kwamba kuanzishwa kwa shule miongoni mwa wenyeji na Askofu Taylor kungewaletea taabu ile ile. Lakini sasa kwa kuwa amezifungua shule, na kupata walimu kwa ajili ya Waliberia, na pia kwa wenyeji, watafikiri tofauti, na, natumaini, wataona tofauti.

Katika miaka minane niliyokaa Liberia, palikuwa na mihamo minne ya wahamiaji kuja katika jamhuri hiyo. Mitatu ilikwenda Brewerville, na ule wa nne Cape Palmas. Nilikwenda kwenye nyumba ya kupokelea wahamiaji walimowekwa walipotua mara ya kwanza, nikawaona wote, na kuzungumza nao; kisha nikawatembelea katika makazi yao baada ya kuwa wametulia.

Baadhi yao walikuwa wamekwenda Cape Mount, na baada ya kukaa huko mwaka mmoja, nilizitembelea familia kadhaa huko. Niliwatembelea wengine huko Brewerville, na huko Mount Tubman, Cape Palmas, na huko Philadelphia, karibu maili tatu kutoka Mount Tubman. Sijawahi kuona mateso na uhitaji mkubwa zaidi maishani mwangu kuliko uliokuwako miongoni mwa wageni hawa maskini. Kitu pekee cha kustarehesha (na hicho kilikuwa cha kutaabisha) kilikuwa hali ya hewa ya joto; hawakuhitaji moto mwingi,

wala mavazi ya joto; lakini kwa kila hitaji jingine la maisha ambalo ungeweza kulitaja, walikuwa na upungufu mkubwa.

Huko Philadelphia palikuwa na makazi mazuri sana, na wakati mmoja yalikuwa na watu wengi na waliotulia vizuri; ardhi nzuri pande zote, nyumba nzuri kabisa kadhaa, na mambo yalikuwa yakiendelea vizuri kiasi. Bw. Allen Yancy, na ndugu yake, aliyeuawa katika vita vya Cape Palmas, ndio waliokuwa viongozi walioyaanzisha makazi hayo; na wakati mmoja yalistawi; lakini yalivunjika wakati wa vita vya Wagredebo, wala hayajawa tena kama yalivyokuwa hapo awali.

Watu wa Afrika wanapofukuzwa na vita, hawarudi upesi kutulia katika makao yao ya zamani. Maskini wao! Vita havimwinui mtu katika nchi yo yote; matokeo yake, kimaadili na kijamii, na kidini, hayasaidii. Nadhani, isipokuwa wanne hivi kati ya arobaini na kitu, isingaliwezekana kupata kundi la wanaume, wanawake na watoto wasiojiweza zaidi na wajinga zaidi, kuliko wahamiaji hawa waliokuja nilipokuwa huko. Palikuwa na vijana kadhaa wa kiume na wavulana, na wasichana, wa umri wa kuanzia, nadhani, miaka kumi hadi kumi na minane.

Nilikuwa nimelala kwa homa walipofika, kwa hiyo sikwenda kuwaona kwa siku tatu. Palikuwa na umbali kiasi kutoka nilipokuwa, hadi kwenye nyumba ya kupokelea wahamiaji walimowekwa mpaka wapewe ardhi yao. Nilikuwa nimesikia mengi kutoka kwa huyu na yule, kwa maana watu walikwenda kuwaona, bila shaka, na kuzungumza nao, ili kuwachangamsha, na kuwafanya wajione nyumbani kwa kadiri iwezekanavyo; na nilipokwenda, nilichukua magazeti mengi, na vijitabu, na kadi, kwa ajili ya watoto; na, kwa mshangao wangu, nilipokuwa nikienda chumba hadi chumba, na ukumbini, nilipokutana na vijana, na kuwauliza kama wangependa kijitabu au gazeti, walikuwa wakisema, "Siwezi kusoma;" vivyo hivyo, akina baba, akina mama, kaka, dada.

Palikuwa na wazee wawili miongoni mwao waliokuwa wahubiri. Niliingia katika chumba kimoja, na yule mzee alikuwa ameketi juu ya kigoda, na Biblia juu ya sanduku kuukuu akisoma kwa sauti, ni wazi ili mimi nisikie; kwa hiyo nilikwenda nikasimama karibu naye nikasikiliza.

"Basi, Baba," nilisema, kwa namna ya kuzoeana, "unaonekana unafurahia kusoma kitabu chema."

Aliinua macho, kwa namna fulani ya kujivuna, kana kwamba nilikuwa nimeivunja ile hali tamu iliyokuwa juu yake; kisha akaendelea kusoma tena.

"Keti," mwanamke mmoja alisema.

"Nimekuja kukuona," nilisema, "mmetembelewa na watu wengi, nadhani, lakini mimi sijafika hapa kabla."

Yule mzee aliendelea kusoma. Lakini katika mauaji yote ya lugha ya Kiingereza ya mfalme uliyowahi kuyasikia, yule mzee alikuwa na hatia ya hayo. "Huyo ndiye mume wangu. Yeye ni mhubiri," alisema yule bibi mzee, kwa tabasamu la kuridhika. "Mimi mwenyewe sijui kusoma, ila napenda kumsikia anaposoma."

Kisha nikamwambia yule mzee, "Baba, umehubiri kwa muda gani?"

"Nimekuwa nikihubiri Injili karibu miaka arobaini hivi," alisema, akiinua macho.

"Ndiyo," nilisema, "muda mrefu hivyo? Basi, nimekuja tu kukuona kwa muda mfupi. Ningependa kukuimbia wimbo mdogo, na kuomba; kisha lazima niende."

Kwa hiyo nilianza kuimba, na watu kadhaa wengine waliingia; nami nikaomba, kisha nikaendelea na mahali pengine.

Baada ya kutumia saa mbili hivi namna hii, nilikwenda nyumbani, nikilia njia nzima; kwa kuujua uhitaji, kama nilivyoujua, wa Waliberia na wa wenyeji pia, nilijua kwamba kundi hili la watu lisingeweza kumsaidia ye yote kati yao, bali hakika wao wenyewe wangehitaji msaada; kwa maana niliona kwamba walijua kidogo tu jinsi ya kujiendesha walipokuwa nyumbani; na sasa wangefanya nini katika nchi hii ngeni miongoni mwa wageni.

Bila shaka, wangepata wema; huo husaidia sana; lakini usingewalisha, wala kuwavika; na wale walioweza kufanya kazi, na waliokuwa tayari, huenda wasingepata kazi ya kufanya, ile ya aina ambayo wangefanya katika nchi hii; kwa maana wanaume na wanawake katika nchi hii wanaweza kujishughulisha na karibu kazi yo yote, na kuna karibu kila aina ya kazi ya kujishughulisha nayo; lakini huko, hakuna kazi ya kuendesha magari ya farasi, na ya kubeba mizigo, na ya kilimo, kama ilivyo hapa; wala ya kutengeneza barabara na kujenga madaraja, na ya kuvuna, na ya kubeba matofali na chokaa, hakuna kitu kama ilivyo katika nchi hii, waliyokuwa wameizoea; na sehemu kubwa ya kazi inayofanywa huko, hufanywa na wenyeji, na hulipwa ujira wa wenyeji, kwa bidhaa—nguo, tumbaku, samaki, au mchele. Na hakuna mtu mweusi hata mmoja huko Cape Palmas, namaanisha mwanamume wa Liberia, (isipokuwa labda Askofu Ferguson, huenda yeye angeweza), ambaye angeweza kuwaajiri sita wa wahamiaji hawa wapya, na kuwalipa senti hamsini kwa siku kwa fedha nzuri, si sarafu ya Liberia, bali fedha nzuri ya Kimarekani, na kuwalisha milo mitatu kwa siku kwa miezi sita.

Jambo hili laweza kuonekana geni; lakini siogopi kupingwa hata kidogo na mwanamume au mwanamke ye yote aliye mnyofu kweli, na mwaminifu.

Basi hapa walikuwa wanaume hawa maskini na familia zao. Jumuiya ya Kuhamisha Watu Weusi huwapa kile wanachokiita "posho," kwa

NYUMBA YA KUPOKELEA WAHAMIAJI, MONROVIA.

miezi sita. Kufikia wakati huo inadhaniwa kwamba wamekwisha kuanza maisha, na wamejenga nyumba zao, au vibanda, kwa maana hivyo ndivyo karibu vyote ambavyo vingejengwa, wala si neno, kama tu vingekuwa vibanda vizuri; lakini nyumba nzuri ya wenyeji inapendeza zaidi sana.

Miezi sita hupita upesi sana huko Liberia, na kwa jinsi wanavyosongamana pamoja wanaposafiri melini na jinsi wanavyosongamana pamoja walimowekwa katika nyumba ya kupokelea wahamiaji wakingoja kugawiwa ardhi yao, wengi wao huangushwa na homa. Zaidi ya hayo, kwa kuwa hawana bidii sana ya kuoga na kujisafisha, kama walivyo wenyeji, na, kwa kuzingatia yote, mwishoni mwa miezi sita hali yao ni mbaya kuliko wakati wo wote. Wamebadilishana nyama yao, au unga, au nguo, walizokuja nazo, wengine kwa dawa, wengine kwa kuku, au kitu cha kuwasaidia wanapokuwa wagonjwa; na baadhi ya watu wanaokaa nao wamejifunza ustadi wa kuishi kwa kuwategemea wageni hawa wasiojua mambo. Lakini serikali haipaswi kulaumiwa kwa hilo, kama vile ambavyo Marekani hii haipaswi kulaumiwa kwa mtu kuwa kile kiitwacho "tapeli."

Kisha kuna wavulana na wasichana wakubwa wasioweza kusoma wala kutamka herufi; wala wazazi wao hawawezi; kwa hiyo wavulana na wasichana hawa huenda shuleni, na watoto huwacheka, kwa kuwa ni karibu vijana waliokomaa, wakisema, a, b, c; kisha huona aibu kwenda, na wazazi wao hawalazimishi. Husema tu:

"Basi, mimi nimeishi bila kisomo cho chote, na kama mimi nimeishi bila kisomo cho chote, ninyi watoto mnaweza kuishi vivyo hivyo."

Katika muda wa mwaka mmoja au miwili, wavulana hawa wa miaka kumi na minne na kumi na tano wamekaribia kuwa wanaume; na baada ya muda mfupi wameingia katika siasa. Hawawezi kusoma wala kuandika.

Kisha miongoni mwa wasichana wadogo; baadhi yao ni wazuri sana wa sura, nao wataolewa, kwa maana lazima waolewe kwa vyovyote vile. Basi, kama Jumuiya ya Kuhamisha Watu Weusi ingetuma mwalimu mzuri pamoja nao, na vitabu, ili wapate kusoma shule safarini, na kisha kuwafundisha kwa miezi sita au mwaka mmoja baada ya kufika huko, wangekuwa tayari zaidi kuingia shuleni. Kwa maana, ingawa shule hizo ni duni huko, ziko juu mno kwa watu ambao hawajawahi kwenda shule.

Kwa njia hiyo wangesaidia; kwa maana serikali isiyojitahidi kwa kila njia kuwaelimisha na kuwafundisha na kuwatia nuru watu wake, ina tumaini hafifu la kudumu muda mrefu. Haiwezi kuendelea kudumisha ujinga, na kufanikiwa.

Nimesikia kwamba Jumuiya ya Kuhamisha Watu Weusi wakati mwingine hutuma vitabu pamoja na wahamiaji; lakini, kwa kawaida, ni vya ngazi ya juu, na mawakala huviuza kwa bei ya juu mno hivi kwamba ni wachache tu wanaoweza kuvipata.

Nilipouona uhitaji huu ningalikwenda kwa furaha kila siku mimi mwenyewe, au kumwajiri mtu, kuwafundisha watoto hawa katika ile miezi sita waliyokaa kwenye nyumba ya kupokelea wahamiaji. Lakini hapakuwa na kitabu cha kutamka herufi wala kitabu cha kwanza cha kusoma kilichoweza kupatikana mahali po pote. Hakuna maduka ya vitabu, wala maduka ya vifaa vya kuandikia, ambako kitu cha aina hiyo kingeweza kupatikana. Na kwa wagonjwa, hakuna zahanati, hakuna madaktari, hakuna hospitali, wala hata nyumba ya wilaya ya kutunza maskini, kama ilivyo katika nchi hii.

Nimekwenda kuwaona wengi wao walipokuwa wagonjwa, wakiteseka kwa vidonda vikubwa vilivyosababishwa na mdudu mdogo aitwaye funza (chigoe), nao wamesema kwamba kama wangekuwa na mafuta fulani ya kupaka waliyoyatumia nyumbani, na waliyoyajua, yangewasaidia. Lakini hayakupatikana huko. Kisha palikuwa na mitishamba waliyoijua nyumbani, iliyokuwa mizuri kwa homa; lakini hawakuijua mitishamba ya Afrika, na kama wangeipata ilibidi wailipie.

Basi, nyumbani, katika nchi yao wenyewe, hata kama wangekuwa maskini kiasi gani, wangeweza kujisaidia katika mambo haya madogo; lakini huko Afrika walikuwa hawajiwezi kweli kweli. Niliwalilia, kwa sababu nililijua hilo, wala sikuweza kuwasaidia.

Machi iliyopita, nilipokutana huko New York na kundi la wahamiaji arobaini na kitu, waliokuwa wameyatoa mashamba yao madogo, na kile kidogo walichokuwa nacho pamoja, na walikuwa wakienda Afrika kutajirika mara moja, nilijaribu kuwaambia vitu vya kuchukua pamoja nao. Niliwaambia (kwa maana walikuwa na kundi zuri la wavulana na wasichana pamoja nao): "Hakikisheni mnawapeleka watoto wenu shuleni, hizo zilizopo huko. Kama hamna vitabu vya shule, hakikisheni mnachukua akiba nzuri. Walazimisheni watoto wenu kwenda shuleni. Wasipotaka kwenda, wachapeni. Msipochukua vitabu kutoka hapa, hamtaweza kuvipata huko Liberia."

Niliwaambia hayo yote na kujaribu kuwasaidia kwa kadiri nilivyoweza. Wazungu walikuwa wema sana kwao.

Tulifanya yote tuliyoweza kanisani kuwatunza katika yale majuma mawili kabla hawajaondoka. Lakini waliielewa vibaya maana yangu, maskini wao, na walipofika Liberia, waliwaambia watu kwamba nilikuwa nimeiponda nchi hiyo, na kusema kwamba hapakuwa na mtu ye yote huko Liberia anayewafaa kuchangamana naye, na wakazusha vurugu kubwa;

wakati kile nilichowaambia kilikuwa kinyume kabisa; ilikuwa kwamba wao wajiweke katika hali ya kuwa kile walichotarajia kuwa mara tu wafikapo huko.

Lakini kwa kuwa nilikaa miaka minane Afrika miongoni mwa watu, na kujulikana kama nilivyojulikana, na kuwajua kama nilivyowajua, baadhi yao walikuwa tayari kupima kile nilichokisema hasa.

Muda mfupi tu uliopita, nilisikia kwamba baadhi ya hao hao, wote walioweza kupata njia ya kurudi, walikuwa wamerudi.

Kama pangekuwa na hospitali ambamo wangeweza kutunzwa, hata kwa muda mfupi tu, isingekuwa vibaya hivyo. Lakini, hakuna kitu kama hicho mahali po pote katika jamhuri ya Liberia, au hakikuwapo, si wakati nilipokuwa huko, wala hakijawahi kuwapo. Palikuwa na moja iliyozungumzwa huko Monrovia kwa miaka mitano; na walifika hata kupata kiwanja, na kuweka msingi; baadhi ya mbao zilikuwa zimekusanywa, na zilikuwa zimelala chini wakati wa msimu wa mvua, jambo lililoziharibu sana; hivi kwamba kama ingejengwa kamwe, kazi iliyofanywa miaka mitano iliyopita ingelazimika kufanywa upya. Wameishije bila mahitaji haya ya msingi miaka yote hii? Mwangwi hujibu, "Vipi?"

Sijui kama Jumuiya ya Kuhamisha Watu Weusi hufikiri hivyo au la; lakini wazungu wengi hufikiri, na baadhi ya watu weusi pia, nachelea, hasa wale wanaokwenda kama wahamiaji, kwamba Waamerika-Waliberia wote wako katika usawa kamili wao kwa wao katika mahusiano yao yote ya kijamii; na kwamba, kwa sababu ni jamhuri ya watu weusi na serikali huru ya watu weusi, wote ni kitu kimoja. Lakini hawajawahi kufanya kosa kubwa kuliko hilo; kwa maana katika jamhuri ile kuna ngazi na matabaka miongoni mwao karibu sawa na yale yanayopatikana miongoni mwa watu weusi wa tabaka la juu kabisa huko Marekani. Hivyo mhamiaji mjinga haingii katika ngazi ya juu kabisa na bora ya jamii anapofika huko mara ya kwanza.

Tabaka hilo hukaa mbali, na kungoja kuona yeye ni mtu wa namna gani; na tabaka la wenyeji wenye akili na bora zaidi, vivyo hivyo. Kwa hiyo hawapati urafiki upesi, wala mapema zaidi kuliko Mwitaliano, Myahudi, Mjerumani, au Mwairishi apatavyo urafiki au ushirika na Mmarekani aliyezaliwa nchini, na ni upuuzi mtupu kwa wazungu, au watu weusi, kufikiri jambo kama hilo.

Sikujua kamwe tabaka la juu halisi la watu weusi ni nini mpaka nilipokuwa Lagos na Sierra Leone. Huko Lagos nimeona msafara wa magari ya farasi wa fahari kama nilioona katika Fifth Avenue, New York; dereva wa gari na mtumishi wa gari wamevaa mavazi ya Kiingereza; mabibi na mabwana weusi wakipanda

farasi, na kuendesha magari madogo ya farasi. Nyumba zao zimepambwa kwa samani kwa mtindo wa Kiingereza ulio bora kabisa.

Palikuwa na wafanyabiashara wengi sana weusi huko Lagos na Sierra Leone; wana wao na binti zao, wengi wao, wanaelimishwa Uingereza, Ujerumani na Ufaransa.

Nimesikia ikisemwa kwamba huko Sierra Leone baadhi ya wachungaji ni wataalamu bora wa Kiyunani na Kiebrania kuliko baadhi ya maaskofu wao waliokuwa juu yao.

Kuna jambo moja ambalo Kanisa la Kimethodisti huko Marekani liko mbele, nalo ni kwamba, kuna roho zaidi ya kujiweka wakfu kweli kwa kazi ya umisionari miongoni mwa wanawake Wakristo huko Marekani kuliko nilivyoikuta Uingereza. Huko Lagos, katika mahali mbalimbali ambapo Wawesley wana nyumba kubwa, nzuri za misheni, viwanja vizuri, makanisa mazuri, shule ya sekondari ya wavulana, shule ya sekondari ya wasichana, wana wachungaji, lakini si wake zao.

Wanasema kwamba wake hao hawawezi kuishi huko; kwa hiyo wakati wachungaji wako Afrika— sehemu ile niliyokuwa—wake zao wako Uingereza. Lakini Waepiskopali wana shule za sekondari za wavulana na za wasichana, na mwanamke mzungu mkuu wa shule na walimu kwa ajili ya shule ya wasichana, pamoja na wanaume kwa ajili ya shule ya wavulana. Uhafidhina na tofauti za kimadhehebu zinaonekana sana. Lakini wote walikuwa wema kwangu huko Lagos, Mungu awabariki.

Kabla sijafunga sura hii nitatoa habari fupi sana ya shujaa mmoja mwanamke mweusi, anayestahili kutajwa hivi kwa ajili ya kazi aliyoifanya, na anayoifanya huko Afrika.

Bi Susan Collins, mwanafunzi pekee mweusi aliyewahi kuingia katika Chicago Training School, na mmoja wa wanawake bora kabisa walioondoka katika taasisi hiyo kwenda kwenye uwanja wa kazi ng'ambo, alikwenda Afrika mwaka 1887, ambako hivi sasa anafanya kazi katika kazi ya Askofu Taylor, huko Angola.

Yeye anasimamia kituo kidogo cha chini, kinachotegemezwa na kituo cha Pungo Andongo, na ameanzisha shule ya malezi ya watoto wadogo.

Hakuna mmisionari mwaminifu zaidi na anayejikana nafsi zaidi awezaye kupatikana mahali po pote kuliko Susan Collins mpendwa. Nataka kutoa nafasi kwa habari hii ya kuvutia sana kwa ajili ya watu wa jamii yangu mwenyewe, na pia ili wengine waone kwamba kuna wanawake weusi wanaoweza kushindana na ye yote wa jamii nyingine kwa uvumilivu halisi wa kung'ang'ania na kujitoa mhanga na ustahimilivu. Hajawahi kuacha kituo chake tangu alipokwenda Afrika, na amestahimili hali ya hewa vizuri. Mungu amemhifadhi kwa ajabu katika afya na nguvu, na amemfanya kuwa mwanamke mkuu.

Nilikutana naye kwa mara ya kwanza pamoja na kikundi kilichokwenda kusini hadi Kongo. Nilikwenda pamoja nao hadi Old Calabar; na katika kikundi kizima, cha watu kumi na sita au zaidi, niliona katika Susie Collins, mti wenye thamani ya kweli. Alikuwa mwanamke aliyelelewa vizuri na kufunzwa vizuri; alikuwa na akili ya kawaida nzuri, pana, na alijua jinsi ya kufanya kidogo karibu kila kitu; alikuwa mvumilivu, na mwenye tabia ya furaha na ukarimu: mwenye maadili ya hali ya juu na utauwa thabiti.

Hizi ndizo sifa ambazo kwa kawaida zitastahimili mvuto mzito wa Afrika. Mungu ambariki, na aendelee kumfanya kuwa baraka.