Sura 18 · dakika 23 za kusoma · dakika 30 za kusikiliza
Ikionyesha jinsi malezi ambayo watu kwa kawaida huyapokea katika ujana wao yanavyoyafanya mafundisho ya unyenyekevu kuwa magumu kutendwa. Roho ya malezi bora imeonyeshwa katika tabia ya Paternus
UGUMU mwingine katika kutenda unyenyekevu unatokana na malezi yetu. Sisi sote, kwa sehemu kubwa, tunalelewa kwa namna iliyopotoka, kisha tunaachiwa tufuate njia yetu katika ulimwengu uliopotoka; hivyo si ajabu kwamba mifano ya utauwa mkuu huonekana mara chache hivyo.
Sehemu kubwa ya ulimwengu huangamia kwa sababu ya kuzaliwa na kukulia katika familia zisizo na dini: humo hufanywa kuwa waovu na wasio na utaratibu, kwa kuwa wanafanana na wale waliokaa nao kwanza.
Lakini hilo silo ninalolikusudia sasa; malezi ninayoyakusudia hapa ni yale ambayo kwa kawaida watoto huyapokea kutoka kwa wazazi wema na wenye kiasi, na kwa walimu na walezi wenye elimu.
Kama tungalibaki wakamilifu, kama Mungu alivyomuumba mtu wa kwanza, huenda ukamilifu wa asili yetu ungalitosha kumfundisha kila mtu mwenyewe. Lakini kama vile ugonjwa na maradhi yalivyoleta haja ya dawa na waganga, vivyo hivyo mabadiliko na machafuko ya asili yetu yenye akili yameleta haja ya malezi na walimu.
Na kama vile lengo pekee la mganga ni kuirudisha afya katika hali yake halisi, vivyo hivyo lengo pekee la malezi ni kuirudisha asili yetu yenye akili katika hali yake ipasayo. Kwa hiyo malezi yanapaswa kuhesabiwa kuwa akili iliyoazimwa kutoka kwa wengine, ambayo, kwa kadiri iwezavyo, inapaswa kuziba pengo la ukamilifu wa asili tuliopoteza. Na kama vile utabibu unavyoweza kuitwa kwa haki ustadi wa kurejesha afya, vivyo hivyo malezi hayapaswi kufikiriwa kwa namna nyingine yoyote isipokuwa kama ustadi wa kumrudishia mwanadamu matumizi ya akili yake.
Basi kama vile mafundisho ya kila ustadi au elimu yanavyojengwa juu ya uvumbuzi, hekima, uzoefu na kanuni za watu wakuu mbalimbali waliojitaabisha ndani yake, vivyo hivyo hekima ya kibinadamu, yaani matumizi sahihi ya akili zetu, ambayo vijana wanapaswa kuitwa kuielekea kwa malezi yao, si kitu kingine ila uzoefu bora na hoja nzuri kabisa za watu waliojitoa kujifunza hekima na kuiboresha asili ya mwanadamu.
Kwa hiyo yote ambayo watakatifu wakuu, na watu walio karibu kufa, walipokuwa wamejaa nuru na uthabiti wa moyo, na baada ya akili zao kukomaa kupita kiasi, yote waliyoyasema juu ya ulazima wa utauwa, ubora wa wema, wajibu wao kwa Mungu, utupu wa mali na ubatili wa ulimwengu; misemo yote, hukumu, hoja na kanuni za wanafalsafa wenye hekima kuliko wote, walipokuwa katika kilele cha hekima yao, yote hayo yanapaswa kuwa masomo ya kawaida ya kuzifundisha akili za vijana.
Hii ndiyo njia pekee ya kuifanya sehemu ya ulimwengu iliyo changa na isiyo na ujuzi inufaike na hekima na maarifa ya wenye hekima na wa kale.
Malezi yasiyoelekezwa kabisa kwenye jambo hili yamepotea njia kama vile utabibu usiojali, au kujali kidogo tu, kurudisha afya.
Vijana waliomfuata Pythagoras, Socrates, Plato na Epictetus walilelewa hivyo. Masomo na mafundisho yao ya kila siku yalikuwa mihadhara mingi juu ya asili ya mwanadamu, lengo lake la kweli na matumizi sahihi ya uwezo wake; juu ya kutokufa kwa roho, uhusiano wake na Mungu, uzuri wa wema na jinsi unavyopatana na Asili ya Kimungu; juu ya heshima ya akili, ulazima wa kiasi, ushujaa na ukarimu, na juu ya aibu na upumbavu wa kuzitii tamaa zetu.
Basi kwa kuwa Ukristo, kwa namna fulani, umeuumba upya ulimwengu wa maadili na wa dini, na kuweka kila kitu kilicho cha busara, cha hekima, kitakatifu na cha kutamanika katika nuru yake halisi, mtu angetarajia kwamba malezi ya vijana yangeboreshwa na kurekebishwa na Ukristo kama vile imani na mafundisho ya dini yalivyorekebishwa nao.
Kwa kuwa umeleta hali mpya kama hiyo ya mambo, na kutufundisha kikamilifu hivyo juu ya asili ya mwanadamu, makusudi ya kuumbwa kwake na hali ya maisha yake; kwa kuwa umeyathibitisha mema yetu yote na mabaya yetu yote, na kutufundisha njia za kuzitakasa roho zetu, kumpendeza Mungu na kuwa na furaha milele; mtu angedhani kwa kawaida kwamba kila nchi ya Kikristo ingejaa shule, si za kufundisha maswali na majibu machache ya Katekisimu tu, bali za kuwaunda, kuwazoeza na kuwafanyisha vijana mwenendo wa maisha ya nje kama ule unaotakiwa na maagizo ya juu kabisa, kanuni kali kabisa na mafundisho matukufu kabisa ya Ukristo.
Malezi chini ya Pythagoras au Socrates hayakuwa na lengo jingine ila kukufundisha kufikiri, kuhukumu, kutenda na kufuata kanuni za maisha kama zile alizozitumia Pythagoras na Socrates.
Na je, si busara vilevile kudhani kwamba malezi ya Kikristo hayapaswi kuwa na lengo jingine ila kuwafundisha vijana jinsi ya kufikiri, kuhukumu, kutenda na kuishi kulingana na sheria kali kabisa za Ukristo?
Angalau mtu angedhani kwamba katika shule zote za Kikristo, kuwafundisha vijana kuanza maisha yao katika roho ya Ukristo, katika ukali ule wa mwenendo, kujinyima, kiasi, unyenyekevu na utauwa ambao Ukristo unautaka, kungepewa uzito si zaidi tu, bali mara mia zaidi kuliko jambo lolote jingine, au mambo mengine yote kwa pamoja.
Kwa maana malezi yetu yangepaswa kuwaiga Malaika wetu walinzi; yasipande akilini mwetu chochote ila kilicho cha hekima na kitakatifu; yatusaidie kugundua na kushinda kila tamaa ya ubatili ya mioyo yetu, na kila hukumu ya uongo ya akili zetu.
Na ni jambo la kiasi na la busara vilevile kutarajia na kudai faida hii yote kutoka kwa malezi ya Kikristo, kama ilivyo kudai kwamba dawa iimarishe yote yaliyo sawa katika asili yetu, na kuondoa yaliyo dhaifu na yenye ugonjwa.
Lakini, ole wetu, malezi yetu ya kisasa si ya namna hii.
Hali ya moyo ya kwanza tunayojaribu kuiamsha ndani ya watoto ni kiburi; tamaa iliyo hatari kama ile ya uasherati. Tunawachochea wawe na mawazo ya ubatili juu yao wenyewe, na tunafanya kila tuwezalo kuzivimbisha akili zao kwa hisia ya uwezo wao wenyewe.
Kazi yoyote ya maisha tunayowakusudia, tunaugusa moto na ubatili wa akili zao, na kuwahimiza kwa kila jambo kwa nia zilizopotoka. Tunawachochea kutenda kwa misingi ya mashindano na tamaa ya makuu, kwa ajili ya utukufu, wivu na shauku ya kujitofautisha, ili wawapite wengine na kung’aa machoni pa ulimwengu.
Tunazirudia na kuzikazia nia hizi ndani yao, hata wanadhani kuwa ni sehemu ya wajibu wao kuwa na kiburi, wivu na majivuno juu ya ustadi wao wenyewe.
Na tukishawafundisha kudharau kupitwa na mtu yeyote, kutovumilia mshindani, kuona kiu ya kila aina ya makofi ya sifa, na kutoridhika na kitu chochote isipokuwa heshima za juu kabisa, ndipo tunaanza kufarijika nao, na kuuahidi ulimwengu mambo makubwa kutoka kwa vijana wenye roho tukufu namna hiyo.
Ikiwa watoto wanakusudiwa kuwa makasisi, tunaweka mbele yao mhubiri fulani mashuhuri, ambaye mahubiri yake mazuri yamemfanya kuwa kitu cha kustaajabiwa na kizazi chake, na kumpandisha katika vyeo vyote na madaraka yote ya Kanisa.
Tunawatia moyo kuziweka heshima hizi mbele ya macho yao, na kutarajia kwamba ndizo zitakazokuwa thawabu ya masomo yao.
Ikiwa kijana anakusudiwa kuwa mfanyabiashara, tunamwambia awatazame matajiri wote wa biashara ile ile, na kufikiri ni wangapi sasa wanaobebwa huku na huko katika magari yao ya fahari, ambao walianzia katika hali ile ile ya chini aliyo nayo yeye sasa. Tunaiamsha tamaa yake ya makuu, na kujitahidi kuielekeza akili yake vizuri, kwa kumwambia mara kwa mara jinsi mfanyabiashara fulani na fulani alivyokufa akiwa tajiri sana.
Ikiwa atakuwa mwanasheria, basi tunaweka mbele ya macho yake mawakili wakuu, mabwana, majaji na makansela. Tunamwambia ni malipo makubwa kiasi gani, na makofi ya sifa kiasi gani, yanayoambatana na utetezi mzuri mahakamani. Tunamhimiza awake moto kwa mambo haya, aamshe ndani yake roho ya kushindana, na asiridhike na chochote kilicho chini ya heshima za juu kabisa za joho la sheria.
Kwamba hii ndiyo asili ya malezi yetu yaliyo bora kabisa ni wazi mno hata hakuhitaji ushahidi wowote; nami naamini kuna wazazi wachache tu ambao hawangefurahi kuona maagizo haya yakitolewa kila siku kwa watoto wao.
Na baada ya hayo yote, tunalalamika juu ya matokeo ya kiburi; tunashangaa kuona watu wazima wakisukumwa na kutawaliwa na tamaa ya makuu, wivu, dharau na shauku ya utukufu; bila kufikiri kwamba katika wakati wote wa ujana wao waliitwa kwa kila tendo lao na bidii yao yote kwa misingi hiyo hiyo.
Unamfundisha mtoto kudharau kupitwa, kuona kiu ya kujitofautisha na makofi ya sifa; je, ni ajabu kwamba anaendelea kutenda kwa namna ile ile maisha yake yote?
Basi ikiwa kijana atakuwa Mkristo kiasi cha kuutawala moyo wake kwa mafundisho ya unyenyekevu, ningependa kujua ni wakati gani atakapoanza jambo hilo: au, ikiwa atalianza kamwe, kwa nini tunamlea katika hali za moyo zilizo kinyume kabisa nalo?
Jinsi gani mafundisho ya unyenyekevu yatakavyosikika makavu na duni kwa kijana ambaye amechochewa kwa bidii yake yote na tamaa ya makuu, wivu, mashindano, na shauku ya utukufu na ya kujitofautisha! Na ikiwa hatapaswa kutenda kwa misingi hii atakapokuwa mtu mzima, kwa nini tunamwita kutenda kwa misingi hiyo katika ujana wake?
Wivu unakubaliwa na watu wote kuwa tamaa iliyo duni, hafifu na ovu kuliko zote ziwezazo kuingia moyoni mwa mwanadamu.
Je, hii ndiyo hali ya moyo ya kupandwa, kulishwa na kuimarishwa katika akili za vijana?
Najua inasemwa kwamba kinachokusudiwa kuamshwa katika akili za vijana si wivu, bali ari ya kushindana.
Lakini hilo linasemwa bure. Kwa maana watoto wanapofundishwa kutovumilia mshindani, na kudharau kupitwa na yeyote wa rika lao, wanafundishwa waziwazi na moja kwa moja kuwa na wivu. Kwa maana haiwezekani mtu yeyote kuwa na dharau hii ya kupitwa, na mashindano haya na wapinzani, bila kuwaka kwa wivu dhidi ya wale wote wanaoonekana kumpita, au kupata heshima yoyote kuliko yeye. Hivyo kile wanachofundishwa watoto ni wivu mtupu, uliofunikwa tu kwa jina lenye sauti isiyochukiza sana.
Pili, ikiwa wivu ni mbaya hivyo kwa kukiri kwa watu wote, na ni ari ya kushindana tu inayojitahidiwa kuamshwa ndani ya watoto, hakika ingepaswa kuwe na uangalifu mkubwa ili watoto wavijue viwili hivi na kuvitofautisha:— ili walichukie kimoja kama kosa kubwa, huku wakikiruhusu kingine kuingia akilini mwao.
Lakini kama jambo hili lingejaribiwa, wembamba wa tofauti kati ya wivu na ari ya kushindana ungeonyesha kwamba ni rahisi zaidi kuvitenganisha kwa maneno kuliko kuvitenganisha katika matendo.
Kwa maana ari ya kushindana, hata ikielezwa kwa namna yake bora kabisa, si kitu kingine ila wivu uliosafishwa, au tuseme sehemu inayokubalika zaidi ya tamaa ile nyeusi yenye sumu.
Na ingawa ni rahisi kuvitenganisha katika fikira, hata hivyo mwanafalsafa mwenye akili kali kuliko wote, ajuaye vizuri kadiri gani ustadi wa kupambanua, akijitoa kwa ari ya kushindana, hakika atajikuta amezama ndani ya wivu.
Kwa maana wivu si hali ya moyo ya asili, bali ni tokeo la kawaida, la lazima na lisiloepukika la ari ya kushindana, au shauku ya utukufu.
Hivyo yeye anayekiimarisha kimoja katika akili za watu, bila shaka anakipandikiza kingine humo. Na hakuna njia nyingine yoyote ya kuuangamiza wivu, isipokuwa kwa kuiangamiza ari ya kushindana, au shauku ya utukufu. Kwa maana kimoja daima hupanda na kushuka kwa kadiri ya kingine.
Najua inasemwa kwa kuitetea njia hii ya malezi kwamba tamaa ya makuu na shauku ya utukufu ni za lazima ili kuwachochea vijana kwenye bidii; na kwamba kama tungewakazia mafundisho ya unyenyekevu, tungezivunja moyo akili zao, na kuwazamisha katika uzito wa akili na uvivu.
Lakini watu wanaosema hivi hawafikiri kwamba hoja hii, ikiwa ina nguvu yoyote, ina nguvu ile ile kabisa dhidi ya kuwakazia watu wazima mafundisho ya unyenyekevu, tusije tukazivunja moyo akili zao, na kuwazamisha katika uzito wa akili na uvivu.
Kwa maana ni nani asiyeona kwamba watu wa makamo wanahitaji msaada wa kiburi, tamaa ya makuu na majivuno, ili kuwachochea kwenye matendo na bidii, kama vile watoto wanavyohitaji? Na ni hakika kabisa kwamba maagizo ya unyenyekevu yanapingana zaidi na makusudi ya watu kama hao, na yanaziumiza zaidi akili zao yanapokaziwa juu yao, kuliko yanavyoziumiza akili za vijana.
Kwa hiyo hoja hii inayotolewa, kwa nini watoto wasilelewe katika misingi ya unyenyekevu wa kweli, ni hoja nzuri vilevile kwa nini unyenyekevu huo huo usidaiwe kamwe kwa watu wazima.
Tatu, wale watu wanaodhani kwamba watoto wangeharibika kama wasingelelewa hivi, walitafakari jambo hili:—
Je, wangeweza kudhani kwamba, ikiwa watoto wowote wangelelewa na Bwana wetu Mbarikiwa, au na Mitume wake Watakatifu, akili zao zingezamishwa katika uzito wa akili na uvivu?
Au wangeweza kudhani kwamba watoto kama hao wasingelelewa katika misingi mizito kabisa ya unyenyekevu mkali na wa kweli? Je, wanaweza kusema kwamba Bwana wetu Mbarikiwa, aliyekuwa Mtu mpole na mnyenyekevu kuliko wote waliowahi kuishi duniani, alizuiwa na unyenyekevu wake asiwe kielelezo kikuu kabisa cha matendo mema na matukufu yaliyowahi kufanywa na mwanadamu?
Je, wanaweza kusema kwamba Mitume wake, walioishi katika roho ya unyenyekevu ya Bwana wao, kwa sababu hiyo waliacha kuwa vyombo vyenye bidii na vya kutenda mema kwa ulimwengu wote?
Tafakari chache kama hizi zinatosha kuvifichua visingizio vyote duni vinavyotolewa kwa ajili ya malezi ya kiburi na tamaa ya makuu.
Paternus aliishi yapata miaka mia mbili iliyopita; alikuwa na mwana mmoja tu, ambaye alimlea yeye mwenyewe nyumbani kwake. Walipokuwa wameketi pamoja bustanini, mtoto alipokuwa na umri wa miaka kumi, Paternus alianza kumwambia hivi:
Muda mfupi ambao umekuwa ulimwenguni, mwanangu, umeutumia wote pamoja nami; na upendo wangu na huruma yangu kwako vimekufanya unione kuwa rafiki yako pekee na mfadhili wako, na chanzo cha faraja yote na furaha yote unayoifurahia; moyo wako, najua, ungekuwa tayari kuvunjika kwa huzuni, kama ungedhani kwamba leo ndiyo siku ya mwisho nitakayoishi pamoja nawe.
Lakini, mwanangu, ingawa sasa unajiona mwenye furaha nyingi kwa sababu umeushika mkono wangu, sasa uko mikononi, na chini ya utunzaji mwororo, wa Baba na Rafiki aliye mkuu kuliko mimi, ambaye upendo wake kwako ni mkuu kuliko wangu, na ambaye kutoka kwake unapokea baraka ambazo hakuna mwanadamu awezaye kuzitoa.
Mungu yule uliyeniona nikimwabudu kila siku, ninayemwomba kila siku awabariki wewe na mimi, na wanadamu wote, ambaye matendo yake ya ajabu yameandikwa katika Maandiko yale unayoyasoma daima; Mungu yule aliyeziumba mbingu na nchi, aliyeleta gharika juu ya ulimwengu wote, aliyemwokoa Nuhu katika safina, aliyekuwa Mungu wa Ibrahimu, Isaka na Yakobo, ambaye Ayubu alimbariki na kumsifu katika mateso makuu kabisa, aliyewaokoa Waisraeli kutoka mikononi mwa Wamisri, aliyekuwa Mlinzi wa Yusufu mwenye haki, wa Musa, wa Yoshua na wa Danieli mtakatifu, aliyetuma Manabii wengi hivyo ulimwenguni, aliyemtuma Mwanawe Yesu Kristo kuwakomboa wanadamu; Mungu huyu, aliyefanya mambo haya yote makuu, aliyewaumba mamilioni mengi ya watu walioishi na kufa kabla hujazaliwa, ambaye roho za watu wema walioondoka katika maisha haya sasa zinaishi pamoja naye, ambaye idadi isiyo na mwisho ya Malaika sasa wanamwabudu Mbinguni; Mungu huyu mkuu, aliye Muumba wa malimwengu, wa Malaika na wa wanadamu, ndiye Baba yako na Rafiki yako mwenye upendo, Muumba wako mwema na Mlishaji wako, ambaye kutoka kwake, wala si kutoka kwangu, ulipokea uhai wako miaka kumi iliyopita, wakati ule nilipopanda mche ule mdogo laini wa mti wa elm unaouona pale.
Mimi mwenyewe sijafikia hata nusu ya umri wa mwaloni huu wenye kivuli tulioketi chini yake; baba zetu wengi wameketi chini ya matawi yake, sisi sote kwa zamu yetu tumeuita kuwa wetu, ingawa wenyewe unasimama, na kuwaangusha mabwana zake kama unavyoangusha majani yake.
Unaona, mwanangu, anga hili pana na kubwa juu ya vichwa vyetu, ambamo jua na mwezi, na nyota zote huonekana kwa zamu zao. Kama ungechukuliwa juu hadi kwenye mojawapo ya magimba haya yaliyo mbali mno nasi, bado ungegundua mengine yaliyo juu yako kiasi kile kile ambacho nyota unazoziona hapa ziko juu ya dunia. Kama ungekwenda juu au chini, mashariki au magharibi, kaskazini au kusini, ungekuta kimo kile kile kisicho na kilele, na kina kile kile kisicho na sakafu.
Na hata hivyo, mwanangu, Mungu ni mkuu kiasi kwamba magimba haya yote yakijumlishwa pamoja ni kama chembe moja ya mchanga machoni pake. Na hata hivyo wewe unatunzwa na Mungu huyu mkuu, Baba wa malimwengu yote na roho zote, kana kwamba hakuwa na mwana mwingine ila wewe, au hapakuwa na kiumbe kingine cha kupenda na kulinda ila wewe peke yako. Yeye amezihesabu nywele za kichwa chako, anakulinda ukiwa umelala na ukiwa macho, na amekuhifadhi kutoka kwa hatari elfu, ambazo wewe wala mimi hatujui lolote juu yake.
Jinsi uwezo wangu ulivyo duni, na jinsi ninavyoweza kidogo kukufanyia, umeona mara nyingi. Ugonjwa wako wa hivi karibuni umekuonyesha jinsi nilivyoweza kidogo kukufanyia katika hali ile; na maumivu ya mara kwa mara ya kichwa chako ni ushahidi wazi kwamba sina uwezo wa kuyaondoa.
Naweza kukuletea chakula na dawa, lakini sina uwezo wa kuvigeuza viwe nafuu kwako na lishe. Ni Mungu peke yake awezaye kukufanyia hilo.
Kwa hiyo, mwanangu, mche Mungu, umwabudu, na umpende. Kweli, macho yako bado hayawezi kumwona. Lakini vitu vyote unavyoviona ni alama nyingi za uweza wake na kuwapo kwake, naye yu karibu nawe kuliko kitu chochote unachoweza kukiona.
Mfanye kuwa Bwana wako, na Baba yako, na Rafiki yako; mtazame yeye kama chemchemi na chanzo cha mema yote uliyoyapokea kwa mikono yangu; nami uniheshimu tu kama mchukuzi na mhudumu wa mema ya Mungu kwako. Naye aliyembariki baba yangu kabla sijazaliwa, atakubariki wewe nitakapokuwa nimekufa.
Ujana wako na akili yako ndogo vinaifahamu bado familia yangu tu, na kwa hiyo unadhani hakuna furaha nje yake.
Lakini, mwanangu, wewe ni wa familia iliyo kubwa kuliko yangu; wewe ni mshiriki mchanga wa familia ya Baba huyu Mwenyezi wa mataifa yote, aliyeumba madaraja yasiyo na mwisho ya Malaika, na vizazi visivyohesabika vya wanadamu, ili wawe washiriki pamoja wa jamii moja ile ile Mbinguni.
Unafanya vyema kuuheshimu na kuutii mamlaka yangu kwa sababu Mungu amenipa uwezo juu yako, ili nikulee katika kumcha yeye, na kukufanyia kama walivyowafanyia watoto wao mababa watakatifu walioandikwa katika Maandiko, ambao sasa wako katika raha na amani pamoja na Mungu.
Baada ya muda mfupi nitakufa, na kukuacha kwa Mungu na kwa nafsi yako; na, Mungu akinisamehe dhambi zangu, nitakwenda kwa Mwanawe Yesu Kristo, na kuishi kati ya mababa wa imani na manabii, watakatifu na mashahidi, ambako nitakuombea, na kutumaini kwamba utafika salama mahali pale pale.
Kwa hiyo, mwanangu, yatafakari mambo haya makuu; na roho yako hivi karibuni itakua kuwa kuu na tukufu kwa kuyatafakari hivyo.
Mawazo yako na yaziache mara kwa mara bustani hizi, nyika hizi na mashamba haya, ili kumtafakari Mungu na Mbingu, kuwafikiri Malaika, na roho za watu wema wanaoishi katika nuru na utukufu.
Kama vile ulivyozoea kunitazama mimi katika matendo yako yote, na umeogopa kufanya jambo lolote usipojua kwanza mapenzi yangu, vivyo hivyo sasa na iwe kanuni ya maisha yako kumtazama Mungu katika matendo yako yote, kufanya kila jambo katika kumcha yeye, na kujiepusha na kila jambo lisilopatana na mapenzi yake.
Mweke daima akilini mwako, yafundishe mawazo yako kumheshimu kila mahali, kwa maana hakuna mahali asipokuwapo.
Mungu anakitunza kitabu cha uzima, ambamo matendo yote ya watu wote yameandikwa; jina lako limo humo, mwanangu; na utakapokufa, kitabu hiki kitafunuliwa mbele ya wanadamu na Malaika, na kwa kadiri matendo yako yatakavyoonekana humo, utapokelewa katika furaha ya wale watu watakatifu waliokufa kabla yako, au utatupwa mbali kati ya roho ovu, ambazo hazitamwona Mungu tena kamwe.
Usikisahau kamwe kitabu hiki, mwanangu, kwa maana kimeandikwa, ni lazima kifunguliwe, ni lazima ukione, na ni lazima uhukumiwe kwacho. Basi jitahidi kukijaza matendo yako mema, ili mwandiko wa mkono wa Mungu usionekane dhidi yako.
Mungu, mwanangu, ni upendo mtupu, na hekima, na wema; na kila kitu alichokiumba, na kila tendo analolifanya, ni matokeo ya hayo yote. Kwa hiyo huwezi kumpendeza Mungu ila kwa kadiri unavyojitahidi kuenenda katika upendo, hekima na wema. Kama vile hekima yote, upendo na wema vinavyotoka kwa Mungu, vivyo hivyo hakuna kitu kiwezacho kuongoza kwa Mungu ila upendo, hekima na wema.
Unapopenda kile ambacho Mungu anakipenda, unatenda pamoja naye, unajiunga naye; na unapopenda kile asichokipenda, basi unampinga, na kujitenga naye. Hii ndiyo njia ya kweli na iliyo sawa: fikiri ni nini Mungu anakipenda, nawe ukipende kwa moyo wako wote.
Kwanza kabisa, mwanangu, mwabudu Mungu na kumsujudia, mfikiri kwa utukufu, sema juu yake kwa heshima, yatukuze maongozi yake, usujudie uweza wake, hudhuria ibada yake mara kwa mara, na umwombe mara nyingi na daima.
Baada ya hilo, mpende jirani yako, yaani wanadamu wote, kwa huruma na mapenzi kama unavyojipenda mwenyewe. Fikiri jinsi Mungu anavyowapenda wanadamu wote, jinsi alivyo na rehema kwao, jinsi alivyo mwororo kwao, jinsi anavyowahifadhi kwa uangalifu; kisha jitahidi kuupenda ulimwengu kama Mungu anavyoupenda.
Mungu anataka watu wote wawe na furaha; kwa hiyo nawe ulitake na kulitamani jambo hilo hilo. Watu wote ni mifano mikuu ya Upendo wa Kimungu; kwa hiyo watu wote na wawe mifano ya upendo wako.
Lakini zaidi ya yote, mwanangu, zingatia hili: usifanye kamwe jambo lolote kwa kushindana, wala kwa wivu, wala kwa ari ya kushindana, wala kwa majivuno. Usifanye kamwe jambo lolote ili uwapite watu wengine, bali ili umpendeze Mungu, na kwa sababu ni mapenzi yake kwamba ufanye kila jambo kwa namna iliyo bora kabisa uwezavyo.
Kwa maana ikiwa mara moja itakuwa furaha kwako kuwapita watu wengine, polepole itakuwa furaha kwako kuona watu wengine si wema kama wewe.
Kwa hiyo yaondolee mbali kila wazo la kujivuna na la kujitofautisha, na ujizoeze kufurahia ubora wote na ukamilifu wote wa viumbe wenzako, na kufurahi kuona tendo lolote jema lao kama kuona lako mwenyewe.
Kwa maana kama vile Mungu anavyopendezwa na matendo yao mema kama anavyopendezwa na yako, vivyo hivyo wewe unapaswa kutamani kwamba kila jambo lenye hekima, takatifu na jema, litendwe kwa kiwango kile kile cha juu na watu wengine kama na wewe mwenyewe.
Basi hii na iwe nia yako pekee na kichocheo chako kwa matendo yote mema, bidii ya uaminifu na shughuli zako: kufanya kila jambo kwa namna kamilifu na bora kadiri uwezavyo, kwa sababu hii moja tu, kwamba linampendeza Mungu, anayetaka ukamilifu wako, na kuyaandika matendo yako yote katika kitabu. Nitakapokuwa nimekufa, mwanangu, utakuwa bwana wa mali yangu yote, ambayo itakuwa nyingi kuliko mahitaji ya familia moja. Kwa hiyo, kama vile unavyopaswa kuzionea upendo roho za watu, na kuwatakia furaha ile ile pamoja nawe Mbinguni, vivyo hivyo uionee upendo miili yao, na ujitahidi kuwafanya wawe na furaha kama wewe hapa duniani.
Kama vile Mungu alivyoumba vitu vyote kwa ajili ya faida ya pamoja ya watu wote, vivyo hivyo sehemu ile ya vitu hivyo iliyokuangukia wewe na itumike, kama Mungu anavyotaka vyote vitumike, kwa ajili ya faida ya pamoja ya wote.
Tenda mema, mwanangu, kwanza kabisa kwa wale wanaostahili zaidi; lakini kumbuka kuwatendea mema wote. Wenye dhambi wakubwa kabisa hupokea kila siku ishara za wema wa Mungu kwao; yeye huwalisha na kuwahifadhi, ili watubu na kumrudia: basi nawe umwige Mungu, wala usimwone mtu yeyote kuwa mbaya mno kiasi cha kutostahili msaada wako na fadhili zako, unapoona kwamba anauhitaji.
Ninakufundisha Kilatini na Kigiriki, si ili utamani kuwa mhakiki mkuu, mshairi mashuhuri, au msemaji fasaha; nisingependa moyo wako uone tamaa yoyote kati ya hizi; kwa maana kutamani ustadi huu ni ubatili wa akili, na mabingwa wake kwa kawaida ni watu wenye majivuno. Kwa maana kutamani kitu chochote kisicho chema cha kweli hupunguza bidii ya akili katika kutafuta kile kilicho chema cha kweli.
Lakini ninakufundisha lugha hizi, ili kwa nyakati zifaazo upate kuichunguza historia ya vizazi vilivyopita, na kujifunza njia za maongozi ya Mungu juu ya ulimwengu: ili, ukisoma maandiko ya Wahenga wa kale, upate kuona jinsi hekima na wema vilivyokuwa sifa ya watu wakuu wa vizazi vyote, na kuiimarisha akili yako kwa misemo yao ya hekima.
Basi kweli na unyoofu viwe pambo pekee la lugha yako, wala usijifunze kitu kingine ila jinsi ya kufikiri juu ya mambo yote kama yanavyostahili, kuchagua kila kilicho bora, kuishi kwa kufuata akili na utaratibu, na kutenda katika kila sehemu ya maisha yako kwa kupatana na mapenzi ya Mungu.
Jifunze jinsi ya kuujaza moyo wako kwa upendo wa Mungu, na upendo wa jirani yako, kisha uridhike kutokuwa mwanachuoni wa kina zaidi, wala muungwana wa fahari zaidi, kuliko hali hizi za moyo zitakavyokufanya. Kama vile dini ya kweli si kitu kingine ila asili sahili inayotawaliwa na akili iliyo sawa, vivyo hivyo inapenda na kudai unyoofu mkubwa na usahili wa maisha. Kwa hiyo epuka maonyesho yote yasiyo ya lazima ya mapambo na msafara wa fahari, na nyumba yako na ipambwe kwa urahisi kwa vifaa vya kiasi. Usifikiri mali yako inaweza kumudu nini, bali akili iliyo sawa inadai nini.
Mavazi yako na yawe ya kiasi, safi na ya adabu, si kwa kuonyesha uzuri wa mwili wako, bali kwa kutangaza kiasi cha akili yako, ili vazi lako la nje lifanane na unyoofu na usahili wa ndani wa moyo wako. Kwa maana ni jambo la busara mno kwamba uwe mtu mmoja, mzima kwa ukamilifu, na uonekane kwa nje jinsi ulivyo kwa ndani.
Kuhusu chakula chako na kinywaji chako, katika hivyo zishike kanuni za juu kabisa za kiasi na kujizuia kwa Kikristo; uuone mwili wako tu kama mtumishi na mhudumu wa roho yako; na uulishe tu kwa namna ambayo utaweza kuitumikia roho kwa unyenyekevu na utii kwa ubora zaidi.
Lakini, mwanangu, zingatia jambo hili kama jambo kuu kuliko yote, ambalo nitakukumbusha muda wote nitakaoishi pamoja nawe:—
Uchukie na kuudharau utukufu wote wa kibinadamu, kwa maana si kitu kingine ila upumbavu wa kibinadamu. Ndio mtego mkubwa kabisa, na msaliti mkubwa kabisa, unaoweza kuukaribisha moyoni mwako.
Upende unyenyekevu katika kila namna yake; utende katika kila sehemu yake, kwa maana ndiyo hali tukufu kabisa ya roho ya mwanadamu; utaunyoosha moyo wako na mapenzi yako kumwelekea Mungu, na kukujaza kila hali ya moyo iliyo nyororo na yenye upendo kwa wanadamu.
Kwa hiyo kila siku na iwe siku ya unyenyekevu; jishushe kwa udhaifu wote na upungufu wote wa viumbe wenzako, uyafunike mapungufu yao, upende ubora wao, uutie moyo wema wao, uyatimize mahitaji yao, ufurahie kufanikiwa kwao, uwahurumie katika dhiki zao, uupokee urafiki wao, upuuze ukosefu wao wa fadhili, uusamehe uovu wao, uwe mtumishi wa watumishi, na ukubali kufanya huduma za chini kabisa kwa walio chini kabisa kati ya wanadamu.
Usitamani kitu chochote ila usafi wako mwenyewe na ukamilifu wako, wala usiwe na tamaa nyingine ila kufanya kila jambo kwa namna ya busara na ya kidini kiasi kwamba ufurahi kuwa Mungu yupo kila mahali, na anaona na kuyaangalia matendo yako yote. Jaribu kuu kabisa la unyenyekevu ni mwenendo wa unyenyekevu kwa walio sawa nawe kwa umri, mali na hali ya maisha. Kwa hiyo uwe mwangalifu kwa kila mwendo wa moyo wako kuwaelekea watu hawa. Mwenendo wako wote kwao na utawaliwe na upendo usio na unafiki. Usiwe na tamaa ya kumweka yeyote aliye sawa nawe chini yako, wala hasira yoyote juu ya wale ambao wangetaka kujiweka juu yako. Ikiwa wana kiburi, wanaugua ugonjwa mbaya sana; kwa hiyo na wapate huruma yako nyororo; na huenda upole wako ukawa sababu ya kupona kwao. Lakini ikiwa unyenyekevu wako hautawafaa kitu, hata hivyo utakuwa wema mkuu kabisa unaoweza kujitendea mwenyewe.
Kumbuka kwamba yuko mtu mmoja tu ulimwenguni ambaye unapaswa kushindana naye daima, na kujitahidi siku zote kumpita, naye ni wewe mwenyewe.
Wakati wa kuyatenda maagizo haya, mwanangu, utakwisha kwako hivi karibuni; ulimwengu utakuponyoka mikononi mwako hivi karibuni, au tuseme wewe utaupita upesi; inaonekana kana kwamba ni juzi tu nilipopokea maagizo haya haya kutoka kwa baba yangu mpendwa, ambayo sasa ninakuachia wewe. Na Mungu aliyenipa masikio ya kusikia, na moyo wa kupokea, yale ambayo baba yangu aliniambia, natumaini atakupa neema ya kuyapenda na kuyafuata maagizo hayo hayo.
Hivyo ndivyo Paternus alivyomlea mwanawe.
Je, mtu yeyote sasa anaweza kudhani kwamba malezi kama haya yangezidhoofisha na kuzivunja moyo akili za vijana, na kuunyima ulimwengu kazi yoyote yenye thamani na ya busara?
Ni mbali kabisa na hilo, hata hakuna kitu kinachoelekea zaidi kuiadilisha na kuiinua akili, na kuiandaa kwa utendaji wa kishujaa kabisa wa fadhila zote.
Kwa maana ni nani atakayesema kwamba upendo kwa Mungu, shauku ya kumpendeza, upendo kwa jirani yetu, upendo kwa kweli, kwa akili na kwa wema, kutafakari umilele na thawabu za utauwa, si vichocheo vyenye nguvu zaidi kwa matendo makuu na mema, kuliko sifa ndogo ya watu isiyo ya hakika?
Kwa upande mwingine, kwa kweli hakuna kitu kinachoidhoofisha akili zaidi, na kuishusha katika unyonge na utumwa, hakuna kitu kinachoifanya isiwe bwana wa matendo yake yenyewe, au isiweze kuifuata akili iliyo sawa, kuliko kupenda sifa na heshima.
Kwa maana, kwa kuwa sifa na heshima mara nyingi hupewa vitu na watu ambao hawavistahili, na kwa kuwa kwa kawaida kinachosifiwa na kuheshimiwa zaidi ni kile kinachopendeza zaidi mihemko, mitindo na hali ovu za ulimwengu; hivyo yeye anayetenda kwa shauku ya sifa na makofi ya sifa, ni lazima aachane na kila kanuni nyingine; ni lazima aseme cheusi ni cheupe, aweke uchungu badala ya utamu, na utamu badala ya uchungu, na kufanya mambo duni na ya aibu kabisa, ili apate kusifiwa.
Kwa maana katika ulimwengu uliopotoka, kama huu ulivyo, matendo yenye thamani yanaweza kutegemezwa tu na thamani yao wenyewe, kwa kuwa badala ya kusifiwa na kuheshimiwa, mara nyingi zaidi hutukanwa na kuteswa.
Hivyo kuwalea watoto kwa nia ya ari ya kushindana, au kwa shauku ya utukufu, katika ulimwengu ambamo utukufu wenyewe ni wa uongo, na kwa kawaida hutolewa isivyo haki, ni kuuharibu unyoofu wa asili na ushujaa wa akili zao, na kuwapa mwelekeo ambao mara nyingi zaidi utawapeleka kwenye matendo duni na ya aibu, kuliko kwenye matendo makuu na yenye thamani.