Essuula 6 · eddakiika 3 ez’okusoma · eddakiika 4 ez’okuwuliriza
William Nagenda — Omubuulizi Eyasaabala ku Ludda Olulala
Yali ani
William Nagenda (1912–1973) yali Muganda, eyali akwatagana ne Simeon Nsibambi mu bufumbo, era n'afuuka omubuulizi w'Okuzuukuka kw'Afirika ey'Obuvanjuba eyatambula ennyo okusinga abalala bonna.
Yaleka omulimu gwa gavumenti n'ayingira obuweereza, ne yeegatta ku kuzuukuka kuno mu myaka gya 1930, era n'afuuka omu ku kibinja ekitono eky'abakulembeze Abaafirika — nga bali wamu ne Yosiya Kinuka, Festo Kivengere n'abalala — abaakutwala ewala nnyo okusukka ekitundu mwe kwatandikira. Mu 1947 ye ne Kinuka baagenda e Switzerland ne mu Bungereza. Olwo lwe lugendo olwasooka ku ngendo nnyingi ez'engeri eyo, era Nagenda yamala ekitundu ekinene eky'obulamu bwe obwasigalawo ng'ali ku ngendo ezo: ng'abuulira mu Bulaaya, mu Amerika, mu Buyindi, mu nkuŋŋaana ennene, mu yunivasite ne mu nkuŋŋaana z'abaminsani.
Mu bulamu bwe bwonna yasigala mubuulizi ow'engeri y'Omukristaayo owa bulijjo atali mu bwakabona — ayogera butereevu, ayogera ku muntu kinnoomu, era atakoowa kweraliikirira obanga omuntu amuwuliriza yali yeenenyezza ddala ekibi kyonna.
Obuminsani obukyusiddwa, emyaka amakumi ana nga bukyali
Weetegereze omwaka ogwo. Mu 1947 Obwakabaka bwa Bungereza bwali bukyafuga Uganda. Ekyali kirowoozebwa mu mulimu gwonna ogw'obuminsani, era abantu abalungi nga bakikkiriza mu mazima, kyali nti Obukristaayo butambula okuva mu Bulaaya nga bugenda ebweru, era nti Afirika ye nnimiro yaabwo.
Nagenda ne Kinuka baalinnya emmeeri ne bagenda ku ludda olulala, okugamba Abakristaayo ab'e Bulaaya nti nabo baali beetaaga okwenenya.
Ekyo tekyayanirizibwanga bulijjo, era tekyakwatibwanga bulungi bulijjo ku ludda lwombi. Obubaka bw'okuzuukuka tebwakyusibwa olw'abo abaali babuwuliriza: bwabuuza Abangereza e Keswick ebibuuzo bye bimu bye bwabuuza abasuubuzi mu Kampala, ku kibi ekimu ku kimu, ekituumiddwa erinnya era ekyatuliddwa. Abamu baabukkiriza. Abalala baalaba nga tebasobola kubugumiikiriza olw'ekifo gye bwali buvudde, era ne bakyogera mu bigambo ebiruma okusoma leero.
Nagenda kye yalaga, emyaka mingi ng'omuntu yenna tannakozesa bigambo ebyo, kwe kuba nti ekkanisa ya Afirika yalina ekintu ekkanisa ya Bulaaya kye yali yeetaaga. Ekyo teyakiwakanira mu ndowooza bwereere. Yajja yennyini n'abuulira.
Omuwendo gw'okuba oyo atambula
Kirungi okukyogera butereevu nti obulamu buno bwalina omuwendo gwabwo, era ebiwandiiko bikiraga.
Omuntu amala emyaka gye ku mmeeri ne ku bituuti by'abalala tabeera waka. Abakulembeze b'okuzuukuka baanenyezebwanga, oluusi n'abantu baabwe bennyini, olw'okubeera ebweru; era okuzuukuka kwennyini kwayita mu kwawukana okw'amaanyi munda mu myaka gya 1960 ne 1970 ku nsonga y'obukakali ebyo bye kwasaba bwe byandibadde, empaka Nagenda mwe yali omuntu omukulu wakati, era nga si buli muntu nti yali amwagala.
Ekitabo kino tekigenda kukibikkako. Okuzuukuka okwazimbibwa ku kwatula ebibi si kuzuukuka kw'abantu abaali balekedde awo okwonoona, era abakulembeze bakwo baayombagana mu ngeri ezaaluma. Obukulu bwa Nagenda n'okukaluba kwe biri mu muntu y'omu.
Kye atuyigiriza
Enjiri si y'oyo eyagikuleetera. Nagenda yafuna Obukristaayo okuva eri abaminsani Abangereza, n'oluvannyuma n'agenda mu Bungereza okubabuulira. Okusiima abo abaakuyigiriza tekitegeeza kusigala wansi waabwe emirembe gyonna.
Tokyusa bubaka olw'ekitiibwa ky'abo abakuwuliriza. Yabuuza ab'e Cambridge ekibuuzo kye kimu kye yabuuza ab'e Kampala. Abasinga obungi ku ffe tukola ekikontana n'ekyo nga tetukimanyi.
Okuba omutuufu tekikufuula muntu mwangu wa kubeera naye. Obukakali bw'okuzuukuka, obwali amaanyi gaakwo, bwali busobola okufuuka obukambwe. Bw'oba ng'olina obubaka abantu bwe beetaaga, akabi si kwe kuba nti ojja kulekera awo okubukkiriza; akabi kye kyo okubukkiriza kye kinaakola ku bugumiikiriza bwo eri abantu abatabukkiriza.
Ekyawandiikibwa ekiri wansi waakyo
“Enjiri tenkwasa nsonyi: kubanga ge maanyi ga Katonda agalokola buli muntu akkiriza, okusooka eri Omuyudaaya n'eri Omunnamawanga.” (Abaruumi 1:16).
Pawulo ekyo yakiwandiikira ekkanisa eyali mu kibuga ekikulu eky'obwakabaka, ng'omuntu ow'omu ssaza eyali ategeka okukyalayo. Obuweereza bwa Nagenda bwonna kunnyonnyola kw'ekigambo ekyo. Enteekateeka eri mu lunyiriri olwo ekwata ku ani asooka, so si ku ani asinga obukulu, era ekigambo ekigifuga kiri kino: buli muntu. Enjiri esobola okutambula okuva ku b'amaanyi okudda ku banafu bokka si y'eyo Pawulo gye yayogerako.
Essaala
Mukama, nkendeeza ku bye njogera okutuukana n'ekitiibwa ky'abo abampuliriza. Mpa obubaka bumu eri buli bawuliriza. Gye nfunye ebingi, onkuume nneme kulowooza nti nnina okusigala omuyizi emirembe gyonna; gye mbeera n'ekyokwogera, onkuume nneme kukakanyala nga nkyogera. Amiina.
Essuula 6 ewedde
William Nagenda — Omubuulizi Eyasaabala ku Ludda Olulala