Essuula 7 · eddakiika 12 ez’okusoma · eddakiika 16 ez’okuwuliriza
Okufaayo kwa Maama
KU myezi etaano oba mukaaga egyaddirira mu bulamu bwa Mukyala Wesley tewali kyawandiikibwa; kale kirabika gyayita mu mirembe n’essanyu nga bwe kyali kisoboka okusinga ebiseera ebirala byonna bye yali amanyi. Mu Maayi yawandiikira mutabani we omukulu ebbaluwa, eraga nti kye tuyita leero okwewala ddala omwenge tekyali mu mpisa enkakali ezaagobererwanga, oba mu kibiina kye ye, oba mu kyo omulenzi we mwe yali abeera.
" SAMMY OMWAGALWA, " Epworth, nga 22 Maayi 1706.
" Toyinza kulowooza engeri ebbaluwa yo gye yansanyusaamu, mw’ontegeezezza nti otya okunyiiza Katonda; newaakubadde, bw’oba ng’onnyonnyodde ensonga bwe yali ddala, nsuubira nti tewali kabi ka kukikola mu nsonga gy’oyogerako.
" Okutamiira okwennyini, nga bwe ndowooza, mazima kuli mu kunywa omwenge omukambwe omungi ennyo ogutamiiza, ne gulemesa omuntu okukozesa amagezi ge n’amaanyi n’eddembe nga bw’akola mu biseera ebirala. Kaakano waliwo abantu abanywa ennyo omwenge ogwo buli kiseera, ne kiba nti kumpi tebaba na musango gwa kutamiira okwennyini, kubanga tebatamiira n’akatono; naye ekyo nkitwala okuba ekibi ekisingirayo ddala eky’obutefuga mu kunywa.
" Naye ekyo si kye kikwatako, era nsuubira nti tekirikukwatako. Ebikopo bibiri tebiyinza kukukolako kabi n’akamu, kasita biba nga tebisinga bwe bityo ebikozesebwa bulijjo; era sandyagadde weeraliikirire newaakubadde nga weewulira ng’obugumu n’essanyu bikuyingidde ng’omaze okubinywa; kubanga ekyo kye kiva mu mwenge ogw’engeri eyo, okuzzaamu omuntu amaanyi n’okusitula omwoyo gwe, era mazima Katonda tagenda kunyiiga olw’essanyu eritaliiko kabi ery’okumatiza okwegomba kwaffe okw’obutonde mu kigero ekisaanidde.
" Naye weekuume; komekkereza ku kikopo eky’okusatu. Lowooza nti olina obuvunaanyizibwa obw’okwefuga ennyo bonna bwe batalina — kwe kugamba, okwawulibwa kwo okugenda okuweereza mu bwakabona obutukuvu. Jjukira nti mu ndagaano y’Abayudaaya Katonda yennyini yalagira nti makansi ezikomola entambi ez’omu Yeekaalu zikolebwe mu zaabu mwereere; okuva mu ekyo tuyinza okutegeera nti abo abakkirizibwa okuweereza ku kyoto, era omulimu gwabwe omunene nga kwe kunenya abalala, bo bennyini basaanidde okuba abalongoofu ennyo, nga tebaliiko kikolwa kyonna eky’ensonyi; era abalala bwe beefuga mu kunywa, bo basaanidde okukyewala ddala.
" Wano Lwakuna oluwedde wabaddewo akabenje akennaku ennyo. Oyinza okujjukira omusajja omu ayitibwa Robert Darwin, ow’omu kibuga kino. Omusajja ono yali ku katale k’e Bawtry, n’atamiira; bwe yali ng’adda eka ku mbalaasi ng’aserengeta olusozi, embalaasi ye n’egwa naye, ye, olw’okuba yali talina magezi kwelung’amya, n’agwa n’amaaso ge wansi ensingo ye n’eva mu kifo kyayo. Abo abaali naye amangwago ne bagizzaayo mu kifo kyayo, n’awangaala okutuusa olunaku olwaddirira; naye teyaddamu kwogera nate. Amaaso ge gaali gayuziddwayuziddwa, eriiso limu nga liggyiddwamu, omumwa gwe ogwa wansi nga gusaliddwako, ennyindo ye ng’emenyese, mu bufunze yali omu ku byokulabirako ebisinga okutiisa eby’obwenkanya bwa Katonda obw’amaanyi bye nnali ndabye. Nnyongedde okunnyonnyola kino mu bujjuvu kubanga omusajja ono, nga bwe yali omu ku basinga obugagga mu kitundu kino, era bwe yali omu ku balabe ba kitaawo abasinga obukambwe era abatakkiriza kutabagana mu bantu b’omu kigo kye; eyamuvuma mu ngeri esinga obubi mu bizibu bye, eyali asinga okwetegeka okumukolako akabi konna k’ayinza, nga sinnayogera ku kuvuma kwe yavumanga nze n’abaana, n’engeri gye yayagala ennyo okulaba nga tuzikirira, Katonda kye yamugaana okulaba. Omusajja ono n’omulala omu kaakano basaliddwako nga bali wakati mu bibi byabwe okuva kitaawo lwe yasibibwa. Nsaba Katonda alongoose abo abasigaddewo. Nze, Sammy omwagalwa, mukwano gwo omwesigwa era nnyoko, " SUSANNA WESLEY.”
Oluvannyuma lw’emyezi mitono Omwami Wesley yennyini yawandiikira omulenzi we ebbaluwa, eyogera ku nnyina mu ngeri ennungi ennyo ne kiba nti tewali bulamu bwe bwawandiikibwa obuyinza kuba bujjuvu nga tebulimu kitiibwa kino ekimuweebwa olw’obulungi bwe: — “MWANA WANGE OMWAGALWA, “Epworth, Sebuttemba 1706.
" Ekitundu eky’okubiri eky’okutya Katonda kikwata ku buvunaanyizibwa bwo eri bazadde bo; era nsuubira ddala nti olibeeyisaamu nga bw’osaanidde, okutuusa essaawa yo esembayo ey’obulamu; kubanga obutawulira bazadde okusinga kye kibi ekizaala ebibi ebirala byonna " Katonda yennyini awatali kubuusabuusa yasanyuka n’amatira nnyo ddala bwe yawa ebitonde bye obulamu; naye sirabanga nsonga yonna lwaki ekyo kyandikendeezezza, oba kyandifudde obutali bwa mugaso, obuvunaanyizibwa bwabyo gy’ali.
“Naye nate, singa tewaali buvunaanyizibwa eri bazadde baffe olw’okuba twafuna obulamu bwaffe okuva gye bali, wabula olw’ebirungi byokka bye batukolera oluvannyuma, ng’okutusomesa n’ebirala ebiringa ebyo, kyandivuddemu nti tewali buvunaanyizibwa bwonna eri muzadde atali wa kisa era omukambwe, ekyo kye ndowooza nti kikontana n’Ebyawandiikibwa era n’amagezi. Wabula, singa tugamba nti muzadde yali tasobola kulabirira mwana we, n’awalirizibwa okumusuula ng’akyali muwere, n’amuleka mu kusaasira n’obuyambi bw’abalala, ekintu ky’omanyi nti kibaawo nnyo mu kibuga ekinene mw’obeera; nzizaamu nti kyandivuddemu nti, singa omwana oyo oluvannyuma amanya bazadde be mu ngeri ey’akabanga, teyandibadde na buvunaanyizibwa bwonna gye bali; ekyo nga tekiri kituufu n’akatono ne kiba nti nzikiriza nti obutonde bwennyini bwandimuyigirizza ekirala. Nzikiriza nti obuvunaanyizibwa obuva mu birungi, okusomesebwa obulungi, n’ebirala ebiringa ebyo, bwe bwegattibwa ku obwo obw’obutonde, bunyweza nnyo omukwano; era nti abaana abo bazadde baabwe be balagajjalira oba be balaga ebyokulabirako ebibi, mu ngeri emu tuyinza okugamba nti tebalina bingi bya kwebaza bazadde baabwe olw’okubazaala mu nsi. Naye ebyo byombi bwe bibeera wamu, kumpi tetuyinza kubeebaza ekimala.
" Oboolyawo oligamba nti nneewolereza ensonga yange nze; era mazima bwe kiri mu kigero ekimu, naye era nsonga ya nnyoko; era ya ggwe wennyini, singa olifuna abaana. Era mazima, nsonga ya butonde n’ey’abantu abali awamu mu nsi, ebyandisasaanye, oba ne binafuwa nnyo, singa ejjinja lino ekkulu ery’omusingi lyandiggyibwawo.
" Naye, newaakubadde nga bwe kiri, okwagalana n’okusikirizagana wakati wa bazadde n’abaana, abantu abatali ba kisa, oboolyawo nga bo tebasobola kukulaga, kye bayinza okuyita ‘okwagala okuyitiridde,’ kwe kusanyuka okw’amagezi era okw’obutonde, era nga ndowooza ebirungi abantu bye bakoleragana byokka tebyandisobodde kukuzaala; bwe tuba tupima obuvunaanyizibwa, ndowooza nti obulabirizi bwa bazadde oluvannyuma, mu kuyigiriza ebirowoozo by’omwana n’okumusindika mu nsi, nga oboolyawo tebuli kwa bwangu gye bali, abeere mu bulamu obulungi wano n’emirembe gyonna — kino kiteekwa okukkirizibwa nti kye kisa ekisingako obunene n’omuwendo; noolwekyo amagezi galikkiriza minzaani okukka ku ludda luno, ne bwe kiba nti okwagala kwa mu mutima kuzitowa kutya ku ludda olulala.
" Kaakano olw’ensonga zombi ezo omanyi ky’obanjibwa omu ku bannyaabo abasinga obulungi. Oboolyawo wasoma ku omu ku ba Ptolemy eyalonda erinnya Philometer (ekitegeeza ayagala nnyina) ng’ekitiibwa ekisinga obulungi okusinga singa yeetuuma erinnya ly’oyo eyamusooka Alexander. Era kyandibadde kyegomba ekirungi era eky’empisa ennungi gy’oli okugezaako okumugoberera, ggwe alina ensonga nnyingi bwe zityo; era lowoozanga emirundi mingi ku kwagala okw’enjawulo era okw’ekisa nnyoko omwagalwa kw’akulaze bulijjo, ku kubonaabona okw’amaanyi mu mubiri ne mu birowoozo kwe yayitamu ku lulwo nga tonnazaalibwa n’oluvannyuma; ku bwegendereza obw’enjawulo bwe yassa ku kusomesebwa kwo ng’alwanagana n’obulumi n’obunafu bungi bwe butyo; era okusinga byonna, ku magezi n’okubuulirira okw’obuzadde okulungi era okuwoomu kw’akuwadde emirundi mingi okutya Katonda, okulabirira emmeeme yo, nga bw’olabirira okusoma kwo, okwewala empisa zonna embi n’ebyokulabirako ebibi (ekyo bw’onookikola kinaayamba ettutumu lyo n’essanyu lyo mu kigero kye kimu) era ne ku bbaluwa ezo ez’omuwendo ze yakuwandiikira ku nsonga ezo ze zimu. Nzikiriza ddala nti olijjukira nti obuvunaanyizibwa buno obw’okwebaza, okwagala, n’okuwulira, n’engeri y’okubulaga, tebukoma ku myaka gyo egy’obuto, naye bulina okutuuka ku nkomerero y’obulamu ddala, era ne oluvannyuma lw’ekyo bufuule okumujjukira okw’omuwendo ennyo era okwagalwa ennyo gy’oli.
" Tojja kwerabira kukiraga kino ng’omuyimirizaawo era ng’omubudaabuda mu bukadde bwe, Katonda bw’anaasiima atuuke ku bukadde (newaakubadde nga ndowooza tajja kubutuukako), era nga tokola kintu kyonna ekiyinza okumunyiiza n’okumunakuwaza mu bwenkanya, oba okulaga nti tosaanira nnyoko ow’engeri eyo. Ojja kufuba okusasula okusaba kwe ku lulwo ng’okubisaamu emirundi ebiri okusaba kwo ku lulwe, wamu n’obunyiikivu bwo mu kwo; era, okusinga byonna, okubeera n’obulamu obw’empisa ennungi era obw’okutya Katonda nga bwe butyo alyoke alabe nti obwegendereza bwe n’okwagala kwe tebyakufiirwa, era nti ffenna tulisisinkana mu ggulu.
" Mu bufunze, mussengamu ekitiibwa era mwagalenga nga bw’onooyagala, era nsuubira nti kinaaba nga bw’osobola. Kubanga newaakubadde nga nnandikwatiddwa obuggya olw’omuntu omulala yenna eyandivuganyizza nange mu mutima gwo, naye ye sijja kumukwatirwa buggya; gy’onookoma okumuwa ekitiibwa ekimugwanira, era gy’onookoma okumuwandiikira emirundi emingi era n’ekisa, gy’onookoma okusanyusa, kitaawo akwagala, “SAMUEL WESLEY.”
Ekisa eky’omu butonde bwa kitaawe kiragibwa mu ngeri ekwata ennyo ku mutima mu bbaluwa ze zonna ze yawandiikira " omwana omwagalwa” eyasooka okuva awaka n’agenda mu nsi.
Tewali nnaku za mwezi ntuufu zaali zitegeezeddwa ku kuzaalibwa kwa Martha, omwana wa Mukyala Wesley eyaddirira, muwala we ow’omunaana era omwana we ow’ekkumi n’omusanvu; naye kiteekwa okuba nga kyali mu myezi egy’enkomerero eya 1706. Yali muwere mulwadde era munafu, era okuva lwe yatandika okutegeera ebimwetoolodde, bulijjo yaterekeranga muganda we omuto John, eyali amuddirira mu myaka, era eyali ow’emyaka nga 3 n’ekitundu Martha lwe yazaalibwa, okumwenya kwe okusinga okutangalijja. Emikono gya nnyina giteekwa okuba nga gyali gijjudde emirimu mu myezi egyasooka egy’obulamu bwa Martha, newaakubadde nga bawala be abakulu baali bakuze ekimala okumuyamba oluusi okulabirira omwana. Wabula, waaliwo ekiseera eky’emyezi egiwerako nga tawandiikiragana na mwana we omubereberye; naye mu Maaki 1707 yamuwandiikira ebbaluwa empanvu era ey’amaanyi, era ekitundu kyayo kimu kyokka kye kyetaagisa okukijuliza wano: — " Nnina okwagala okunene era okutuufu nti bannyoko bonna ne muganda wo balokolebwe nga ggwe; naye nkkiriza nti okweraliikirira kwange ku lulwo kwe kusinga obunene. Kiki, ggwe, mwana wange, ggwe eyali omwana w’ennaku yange esingirayo ddala, mu kuzaalibwa kwo ne mu buwere bwo, ggwe kaakano omwana w’okwagala kwange okusinga obugonvu, mukwano gwange, mw’esanyukira mu ngeri gye siyinza kwogera, essuubi lyange ery’essanyu mu nsi muno, gwe nkaabira era gwe nsabira nga nneeyawudde ku nsi, ng’omuntu yenna tamanyi bulumi bwa mmeeme yange ku lulwo, ng’eriiso lyonna terirabye maziga gange, agalabibwa Kitaawe w’emyoyo yekka, gwe nsaba ennyo ekisa ku lulwo ne kiba nti nsuubira nti ku nkomerero ndiwulirwa, — kiyinzika ddala okuzikirizibwa ? Singa tekisoboka ! Mazima ndowooza nti nnandiyagadde kumpi nze mwene nkolimirwe Katonda, kasita nnandikakasizza nti olirokolebwa. Naye nkyasuubira, nkyagezaako okwemalirira nti omwana asabiddwa emirundi emingi bwe gityo eri eggulu tajja kubula ku nkomerero.” Wayise wiiki ntono, omutima gwa Mukyala Wesley, era n’ogwa bba, ne gusanyuka olw’okutegeezebwa mu butongole nti " Sammy " ayinza okulondebwa okufuna emu ku sikaala za Kabaka (King’s Scholarships) e Westminster, eyandimusobozesa okugenda e Oxford. Kino kyaleetera nnyina, ow’amagezi naye ng’ajjudde okweraliikirira, okuwandiika ebbaluwa endala.
" SAMMY OMWAGALWA, “Epworth, nga 7 Maayi 1707.
" Newaakubadde nga nnaakawandiika, naye bwe ntegeezeddwa nti okulondebwa kwo kunaabaawo mangu nnyo okusinga bwe nnali nsuubira, nkozesa omukisa guno okukuwa amagezi ku nsonga eno.
" Katonda ow’emirembe n’emirembe, atenderezebwa emirembe gyonna, eyatonda ebintu byonna olubereberye n’obuyinza bwe obutakoma, era akola buli ky’ayagala, eggye ery’omu ggulu n’abantu ab’oku nsi abayisa nga bw’asiima, omanyi nti ye yekka Asalawo ebigenda okubaawo; noolwekyo nandyagadde nnyo okukusikiriza okwawula mu kitiibwa ekiseera ekimu (ku Ssabbiiti bw’oba osobola) okumwegayirira akulung’amye mu ngeri ey’enjawulo era akuyambe mu nsonga eyinza okusinziirako ekitundu ekinene eky’okugenda bulungi kwo mu biseera eby’omu maaso. Nandyagadde, okusooka, okwatule mu bwetoowaze era okungubagire ensobi zonna ez’obulamu bwo obuyise, nga bw’oyinza okuzijjukira; era ku ezo ezikwerabidde, osabe, nga Dawudi bwe yakola, Katonda akusonyiwe ebibi ebikukisiddwa.
“Olwo omutendereze olw’ebisa byonna by’oyinza okujjukira by’ofunye okuva mu bulungi bwe obw’obwakatonda; n’oluvannyuma weeyongere okumwegayirira akuwe ekisa mu nsonga eno ennene, era byonna ebyo obikole mu linnya lya Yesu atenderezebwa era olw’obutabaganya bwe.
" Sammy, teweerimbalimba. Omuntu tasaana kwesigibwa; Katonda ye byonna mu byonna. Abo b’awa omukisa baliba ba mukisa ddala. Bw’onoomala okukola kino, weewaayo ddala ggwe n’ebintu byo byonna eri Katonda Omuyinzawaabyonna; era teweeraliikiriranga nnyo ku kulondebwa kwo, era tonakuwala bw’otaalondebwe.
" Bw’oba osobola, yawula essaawa za Ssande, olweggulo, okuva ku ssaawa kkumi okutuuka ku ssaawa kkumi na bbiri, olw’omulimu guno; ekiseera ekyo nange nkitaddewo olw’omulimu gwe gumu. Katonda oyo Atakoma, ffe gwe tuli abe, era gwe nsuubira nti tufuba okuweereza n’okwagala, atukkirize era atuwe omukisa.
" SUSANNA WESLEY.”
Omulenzi ku nkomerero yalondebwa, era mu ngeri emu n’atandika obulamu obuggya; kwe kugamba, yafuna emirimu emiggya n’ekifo ekigazi. Kirabika yalina eddoboozi eddungi, n’okumanya okumu mu by’ennyimba, kubanga bwe kitandibadde bwe kityo teyandirondeddwa kuba King’s Scholar, kubanga abalenzi abali mu kifo ekyo kumpi bulijjo baba bayimbi mu kkwaya ya Chapel Royal. Kino kibaleetera okumanyibwa, era bafuna okuyitibwa kungi mu bibiina by’abayimbi n’eby’abakungu. Mukyala Wesley yatya nnyo nti mutabani we ayinza okufuuka ow’ensi, ng’agoberera eby’ensi, n’amuwandiikira okumulabula n’okumubuulirira: — “SAMMY OMWAGALWA, " Epworth, nga 30 Agusito 1707.
" Nkwegayiridde, okola otya wakati mu bantu bangi bwe batyo n’emirimu emingi bwe gityo, okukuuma omutima gwo nga guli mu mbeera esaanira okuweereza Katonda ? Ntya nnyo nti oyinza okulagajjalira obuvunaanyizibwa bwo gy’ali. Weekuume ensi, ereme kukubba mutima gwo nga tomanyi, n’ekuleetera okuba omukuusa eri obweyamo n’obuvunaanyizibwa bwe weetikka, mu ndagaano gye wakola ggwe kennyini n’Obusatu obutukuvu obutenderezebwa emirembe gyonna, nga tonnaba kutoola ku Kyeggulo kya Mukama Omutukuvu. Wali otoddeko ku Sakramentu e London ? Bw’oba tonnaba, lowooza ekyakulagajjazizza kye ki, era okozese omukisa oguddako.
" SUSANNA WESLEY.” Mu Okitobba omwoyo gwa Mukyala Wesley ogw’obuzadde gwasaasira nnyo bwe yawulira nti omulenzi we yali agalamidde mu buliri ng’alwadde obulwadde bw’ennyingo (rheumatism); naye ku nkomerero ya Novemba yali awonye, n’amuwandiikira ebbaluwa empanvu ennyo, okusinga ku by’eddiini, naye ng’erimu ebigambo ebitegeerekeka obulungi ku bikemo ebiyinza okulumba omuvubuka ali ku mulyango gw’obusajja. Ebitundu ebisooka n’ebisembayo byokka bye bisaanira empapula zino: — " Epworth, " SAMMY OMWAGALWA, nga 27 Novemba 1707.
" Ffembi twemulugunya olw’obutawulira emirundi mingi okuva eri buli omu. Simanyi musingi ki oguli mu kwemulugunya kwo ku ludda lwo; naye nnina okuteebereza nti oyinza okuba ng’ompandiikidde ebbaluwa nnyingi okusinga ze nfunye, kubanga gye buvuddeko waweereza emu etaatuuka mu mikono gyange, newaakubadde nga nnategeezebwa ekitundu ku ebyo ebyagirimu, nga bw’otoddeko ku Sakramentu, ekyansanyusa ennyo, era nti oyagala okulung’amizibwa ku ngeri y’okulwanyisa ebikemo, n’amagezi ag’enjawulo ku ngeri y’okwetegekera okutoola ku Kyeggulo kya Mukama ekitukuvu.
" Ku kwefuga mu kwesanyusa sijja kwogera bingi. Simanyi biseera ki bye bakuwa olw’ekyo, era ndowooza obulamu bwo n’okusoma kwo byetaaga okukola dduyiro ow’ekigero ekinene. Ggwe omanyi oba ng’omutima gwo gukisaako nnyo. Bwe kiba bwe kityo, nja kukubuulira etteeka lye nnagobereranga mu mbeera y’emu bwe nnali nkyali muto era nga nnyumirwa nnyo eby’okuzannya eby’obuto, era lyali lino: obutamala biseera bisingako mu kwesanyusa kwonna mu lunaku lumu okusinga bye nnamalanga mu buvunaanyizibwa bwange obw’eddiini mu kyama. Nkulekera okulowooza oba kino kisoboka gy’oli oba nedda. Ndowooza kisoboka.
" Ndi mulwadde nnyo, era mpandiise ebbaluwa eno empanvu n’obulumi bungi bwe butyo, ne kiba nti nsanyuka okukomekkereza mangu, era nja kuleka okusaba kwo ku Sakramentu nga sikuddamu okutuusa lwe ndiwulira okuva gy’oli; era olwo, bwe ndiba mu mbeera esobola okuwandiika, nja kukuyamba n’essanyu nga bwe nsobola. Katonda, mu kusaasira kwe okutakoma, akulung’amye mu byonna.
" SUSANNA WESLEY.”
Nga wayise wiiki nga ssatu oluvannyuma lw’okuwandiika ebbaluwa eno, Mukyala Wesley yazaala omwana we ow’ekkumi n’omunaana nga tannatuuka, Charles, eyafuuka omuyimbi omuwoomu ow’Abametodisiti. Kino kyali nga 18 Desemba 1707. Omuwere yali munafu nnyo era kumpi nga talina bulamu, era teyakaaba wadde okuzibula amaaso ge okumala wiiki eziwerako. Yali munafu nnyo ne kiba nti tebaasobola na kumwambaza, era yamala ekiseera ng’abikkiddwa mu byoya by’endiga. Ekiseera bwe kyatuuka kye yandizaaliddwamu singa nnyina yali bulungi, n’azibula amaaso ge n’akaaba, era okuva olwo n’akula bulungi ku kigero. Yali munafu katono ng’akyali muvubuka era omusajja omuto, naye n’awangaala okutuuka mu bukadde obulungi. Mu mbeera eyo Mukyala Wesley teyali wa kusuubirwa kuwandiika bbaluwa, era waaliwo ekiseera ekiwanvu nga tawandiikiragana na Samuel, kitaawe kye yafuba ennyo okujjuza.