Essuula 4 · eddakiika 8 ez’okusoma · eddakiika 11 ez’okuwuliriza
Obulamu bw'Obufumbo mu Myaka egyaddirira
Ku ntandikwa y’omwaka 1697 ab’omu maka ga Wesley ne basenguka ne bagenda e Epworth, ku ludda olulala olw’essaza ly’e Lincoln. Wadde nga Epworth kaali kabuga katono akaalimu akatale n’abantu nga 2,000 bokka, ke kaali ekifo ekikulu mu kitundu ekiyitibwa Isle of Axholme, ekitundu ekiweza mayiro kkumi obuwanvu n’ana obugazi, ekyetooloddwa emigga Trent, Don ne Idle. Ekkanisa yaayo kizimbe kya dda nnyo, ekyatongozebwa mu linnya lya St. Andrew, era ennyumba y’omusumba mu biseera ebyo yali ng’olubiri bw’ogigeraageranya n’”akayumba k’ebitosi” ak’e South Ormsby. Teyali nnyumba ya matoffaali oba ya mayinja, wabula yali ya mbaawo n’ettaka erisiigiddwa, ey’emyaliiro esatu n’emitwe gy’akasolya etaano, ng’esereddwa n’essubi, era nga mulimu " effumbiro, ekisenge ekinene, eddiiro, etterekero ly’ebyokunywa n’emmere, n’ebisenge bisatu ebinene waggulu n’ebirala ebikozesebwa bulijjo; era n’akalimiro akatono; " wamu n’etterekero ly’emmere ekinene, ekiyumba ky’enjiibwa, n’ekyokero omwanikirwa ebimera bya hemp. Abaana kati baalina ekifo ekimala okutaayaaya ebweru, n’okuwummula n’okweyagala munda mu nnyumba; naye waaliwo ensimbi ez’okusasula nga bayingira mu kifo ekyo eky’obusumba, ebintu by’omu nnyumba eby’okugula olw’ennyumba eyo ennene, era — olw’okuba omusumba omuggya yali amaliridde okulima ye kennyini ettaka ly’ekkanisa eryamuweebwa — ebikozesebwa n’ente olw’obulimi obwo obwali obubi n’okusinga obw’omuntu atannaba kubumanya, obulimi omusajja ow’ebitabo eyakulira mu kibuga bwe yali tasaanira n’akatono. Omwami Wesley, eyali amaze okubeera mu bbanja, yeewola pawundi kikumi okuva eri Omulabirizi w’e Salisbury; ezo bwe zitaamala, yali tannaba na kutebenkera bulungi mu kifo kye n’aba nga yeewola pawundi endala ataano. Amagoba n’okusasula ensimbi ezo byamubeera ng’olubengo olusibiddwa mu bulago bwe obulamu bwe bwonna obwasigalawo.
Ab’omu maka ago baali baakatuuka e Epworth Mehetabel, omuwala waabwe ow’okutaano, n’azaalibwa; era mu kiseera kye kimu Mukyala Wesley n’awulira nti mwannyina omukulu omulungi Elizabeth, mukyala wa John Dunton, afudde. Dunton ne mukyala we baasigala nga baagalana nnyo okutuusa ku lunaku omukyala lwe yafa, era bba eyali afiiriddwa yalangirira nti mu myaka ekkumi n’etaano gye baamala mu bufumbo, tewali ndabika ya busungu yali eyise wakati waabwe. Ye yamukwatiranga ebitabo n’ensimbi, era bulijjo yeetabanga nnyo mu bizinensi ye; era wadde nga waaliwo okweraliikirira n’emitawaana, Dunton teyaddangako ewaka n’amusanga ng’anyiize. Yamujjanjabanga n’omutima gwe gwonna bwe yalwalanga, era bwe kyalabika nga bayinza okusenguka ne bagenda e America okutandikayo bizinensi, yakkiriza olugendo olwo ku nnyanja, ng’akakasa n’essanyu " omutima gwe omwagalwa ennyo " nti yandigenze gy’ali n’essanyu, n’ayongerako nti, " Nkukakasa, omwagalwa wange, nti ggwe wekka bwe bugagga bwonna bwe njagala; era bwe ndiba n’omukisa okuddamu okubeera naawe, nditambula okutuuka ku nkomerero y’ensi okusinga okwawukana naawe nate. . . . Nandisinze okwagala okubeera naawe nga tulya mugaati na mazzi okusinga okweyagalira mu bugagga bwa Indies ez’Ebuvanjuba n’ez’Ebugwanjuba nga toliiwo.” Mu bbaluwa endala agamba nti, " Nkwegayiridde, omwagalwa wange, laga okwagala kwo gye ndi ng’ofaayo ku bulamu bwo. Weefunire engoye ezibuguma, ebizibawo eby’ebyoya by’endiga, era ogule ekkooti ewanvu. Beera n’essanyu; tobulwa kintu; tobuusabuusa nti Katonda alitufaako.” Kirabika yali amanyiddwa nnyo mu mulembe gwe olw’obulungi n’obukkakkamu bwe obw’obuzaaliranwa — ebintu, eky’ennaku, ebitatera bulijjo kugendera wamu n’okutya Katonda okusinga obwesimbu.
Mukyala Wesley yali asanyuka nnyo olw’omukwano ogw’obooluganda ogwaliwo wakati wa bba ne mwannyina n’Omwami Dunton, era okufiirwa kuno kwamuluma nnyo. Omwami Wesley ye yawandiika ebigambo ebyayolebwa ku ntaana ya Mukyala Dunton mu Bunhill Fields; era wadde nga mu mulembe ogwo kyali kya mpisa okuwa abo abaawandiikirwanga ebigambo ku ntaana buli mpisa ennungi eri wansi w’enjuba, abantu bonna bakkiriza nti buli kigambo mu byo kyali kya mazima : — " Ggwe ensuwa entukuvu! gye tukwasizza Okukuuma omugatte guno omwagalwa ogw’enfuufu eziikiddwa, Manya obuvunaanyizibwa bwo, era gukuume bulungi, Okutuusa omulyango gw’okufa ogw’ekikomo lwe gulisumululwa ;
Okutuusa malayika lw’aligulagira okuzuukira, N’agutwala mu Lusuku lwa Katonda — Omukyala ow’ekisa, omwagazi, ow’amagezi ;
Mukwano eyabudaabudanga era n’abuulirira;
Obulungi obukkakkamu ng’omukka gwa Zephyr, empewo ennyogovu ;
Okutya Katonda okwamwenya ne mu kufa ;
Omukyala bw’atyo era mukwano bw’atyo Bonna bamukaabira era bonna bamutendereza.
Okusinga bonna, oyo anyigirizibwa okweraliikirira okulya omutima, Oyo eyamumanya, era eyamwagala okusinga ;
Oyo eyagabana ku mutima gwe omwesigwa, Oyo eyafugamu nga talina amuvuganya, Era taliwummuza kusinda Okutuusa lw’alifa, abeere naye.
Oba, bw’aba ayagala okubifunza byonna mu bimpi, Wano we waziikibwa Eliza.”
Bannyina bano ababiri baali bafaanagana nnyo mu ndabika ne mu mpisa, n’olwekyo buli kintu ekyawandiikibwa ku Mukyala Dunton kituyamba okutegeera obulungi Mukyala Wesley yennyini bwe yali.
Omwami Wesley yali ku mbaga ya Dunton n’omugole we, era n’abawa " Oluyimba lw’Embaga " olwali lujjudde enjiibwa n’okwagala, ne ba Cupid ne ba Hymen. Kirabika yalina okuteebereza okw’amagezi nti omusuubuzi w’ebitabo ono eyali afiiriddwa mukyala we teyatondebwa kubeera yekka, kubanga mu bbaluwa gye yaweerezaamu ebigambo by’oku ntaana, ayogera mu ngeri ey’akakodyo nti asuubira nti bijja kutuuka ng’Oluyimba lw’Embaga olulala terunnaba kwetaagibwa. Omwami Dunton ddala yawasa omukyala omulala, mu myezi mukaaga gyokka, era Omwami Wesley n’amulekayo omukwano mangu ddala nga Dr. Primrose bwe yandikoze mu mbeera y’emu. Ye kennyini teyagezesebwa mu ngeri eyo, kubanga Mukyala Wesley ye yamusigalako; naye okusinziira ku bye tumanyi ku mpisa ze, kirabika nnyo nti teyandimaze bbanga ddene nga talina mukyala singa yafuna ennaku ey’okufiirwa munne omwesigwa.
Kirabika kyali mu kiseera Mukyala Wesley we yaakatuukira e Epworth lwe yatunuulira ensonga y’okusomesa abaana be. Singa teyakikola, abaana be abawala bandikuze nga tebamanyi kintu, kubanga ensimbi ez’okubaweereza mu masomero tezandifunise n’akatono. Abalenzi bo, kya bulijjo, bandifubiddwako nnyo; kubanga okusoma — era mu ssomero eddene ery’olukale — kitaabwe yakutwalanga ng’ekintu ekitayinza kubulawo (sine qua non), era yandikoze buli kisoboka, n’akyusa eggulu n’ensi, okukibafunira. Mukyala Wesley yali mukyala mukkakkamu ow’ebikolwa, eyali n’emirimu mingi naye n’afuna obudde okukola buli kimu, olw’amaanyi n’obunyiikivu obutaggwaawo, n’endowooza etegeka buli kintu mu nteeko. Kya lwatu, tekyasoboka kusomesa mutabani we omukulu nga tannaba kumanya kwogera; naye amangu ddala nga yaakatandika okwogera, naye n’atandika okumusomesa.
Okusomesa okwo kwagenda mangu era nga kwa ssanyu, kubanga yawandiika nti " yalina okujjukira okw’ekitalo ennyo ne kiba nti sijjukira nga mmugambye ekigambo kye kimu emirundi ebiri. Ekyali eky’ewuunyisa okusingawo, buli kigambo kye yabanga ayize mu ssomo lye yakimanyanga buli we yakirabanga, ka kibe mu Bayibuli ye oba mu kitabo ekirala kyonna; era mu ngeri eyo yamanya mangu nnyo okusoma obulungi ebitabo by’abawandiisi Abangereza.” Okumala emyaka ng’ebiri, Samuel ye yali omuyizi we yekka, era olw’ebyo bye yayigira ku ye, teyagezangako kusomesa mwana we yenna nnukuta za alufaabeti okutuusa nga baweza emyaka etaano, wadde nga omuto ku bonna, Kezia, yamanya ennukuta ze nga tannaweza myaka egyo. Nnyina yanakuwala olw’ekyo, n’agamba nti si ye yakikola, naye kirabika okusoma kwali mu mpewo y’awaka. Omwana wa Mukyala Wesley ow’omwenda yazaalibwa e Epworth mu 1698; naye olw’ebiwandiiko by’ekigo okwokebwa omuliro, tekimanyiddwa oba yali mulenzi oba muwala. Omwana oyo yafa mangu, era omwana eyaddako mu maka yali John, eyaddirirwa omwaka ogwaddako Benjamin; bombi baafa nga bakyali bawere.
Kirabika mu kiseera ekisooka eky’okubeera e Epworth, nnyina w’Omwami Wesley eyali akaddiye yabeeranga naye, era oboolyawo yali muyambi wa muwendo eri omukyala omuto, eyabanga bulijjo n’olubuto, era emirundi mingi n’asigala mu kisenge kye ne ku kitanda okumala emyezi mukaaga omulundi gumu; wadde nga bwe kityo, olw’okuba nga emirundi mingi yabanga n’omukozi omukazi omu yekka ow’emirimu gyonna, ateekwa okuba nga yalabiriranga abaana ne mu biseera bye eby’obunafu obusingayo; era okunyigirizibwa kuno okw’omutima n’omubiri okutakoma kwe kwayongera nnyo ku bunafu bwe.
Nga 16 Maayi 1701, omwami n’omukyala ne bateesa wamu. Ensimbi zaali ntono nnyo, era amanda gaali geetaagibwa; kubanga wadde nga obudde obw’ebbugumu bwali bunaatera okutuuka, tekyandibadde kirungi okubeera awatali muliro ng’omwana omulala asuubirwa buli kaseera. Buli kapeesa ne kakuŋŋaanyizibwa, naye bombi baasobola okukuŋŋaanya siringi mukaaga zokka. Amanda ne gatumibwa, naye ensawo ne zisigala nga njereere. Ku Lwakuna ku makya ne wabaawo ekyewuunyo eky’essanyu. Ssaabalabirizi Sharpe ow’ekisa, eyali amanyi obwavu bwe bwanyigiriza ab’omu maka g’e Epworth, n’ebikwata ku mabanja byonna, n’engeri omusumba gye yakolanga ennyo nga yeefuba okuggya mu bwongo bwe ennyiriri z’ebitontome n’ebiwandiiko ebya bulijjo olw’abafulumya ebitabo ab’e London, yayogera ku ye eri abakungu abawerako, era n’atuuka n’okusaba Olukiiko lwa House of Lords ku lulwe. Countess wa Northampton, bwe yakwatibwako olw’ebyo bye yawulira ku bwetaavu bwabwe, n’awaayo pawundi amakumi abiri eri abo Ssaabalabirizi be yali ayambako; kkumi ku zo, nga Omwami Wesley bwe yayagala, zaalekebwa mu mikono gya Ssaabalabirizi olwa Mukyala Wesley omukadde, ate kkumi endala ne ziweerezebwa n’omubaka eri omusumba, ne zituuka ku makya ago ge yali talina na kapeesa. Ensimbi ezo tezaalwa wadde essaawa emu, kubanga akawungeezi ako kennyini ne bazaalibwa abalongo, omulenzi n’omuwala. Bwe yali ategeeza Ssaabalabirizi ebyo, Omwami Wesley yawandiika : — " Ekiro ekyayise mukyala wange anzaalidde abaana abatonotono. Kati bali babiri bokka, omulenzi n’omuwala, era ndowooza bwe bali bonna kati ; tufunye bana mu myaka ebiri n’olunaku lumu, ku bo basatu be balamu.”
Abalongo abo wadde omulenzi eyabasookawo tewali n’omu eyawangaala emyezi mingi; era mu 1702 Anne n’azaalibwa. Nnyina olw’okuba kati, eky’ewuunyisa, yalina omwana omuwere omu yekka mu mikono, ate nga Mehetabel omuto, oba Hetty nga bwe baamuyitanga, yali atuuse ku myaka egy’ekitiibwa egy’etaano, Mukyala Wesley n’atandika okukuba essomero erya bulijjo n’abaana be okumala essaawa mukaaga buli lunaku, era n’agenda mu maaso nalyo okumala emyaka amakumi abiri, nga liyimirira ebiseera bitono byokka ebitaali bya kwewalika, olw’okuzaala okwaddiriŋŋananga n’omuliro ogwakwata ennyumba y’omusumba.
Obugumiikiriza bwe yasomesangamu bweyolekera ku lunaku lumu bba bwe yayagala okumanya n’atuula awo n’abala ng’addiŋŋana ekintu kye kimu eri omwana omu emirundi egisukka mu amakumi abiri. " Nneewuunya obugumiikiriza bwo,” bwe yagamba; " omwana oyo omubuulidde ekintu ekyo kye kimu emirundi amakumi abiri.” " Singa nneematira nga nkyogedde emirundi kkumi n’omwenda gyokka,” bwe yamuddamu, " nandibadde nfiiriddwa okufuba kwange kwonna. Omulundi ogw’amakumi abiri gwe gwakituukiriza.”
Mukyala Wesley tekirabika nti yatwala nkola ye ey’okusomesa nga ya kitalo, naye teyasobola kuleka baana be kutaayaaya nga tebalina abalabirira, era teyalina nsimbi za kusasula basomesa ba waka, abayigiriza ab’enjawulo, wadde amasomero. Engeri yokka ey’okubasomesa yali ya kukikola yekka; era nga bakuŋŋaanye mpola okumwetooloola nga bakola emirimu gyabwe, ye yatunganga n’empiso ye, n’akwata ebitabo by’ensimbi z’ettaka ly’ekkanisa, n’awandiika ebbaluwa ze, n’alabirira omwana we omuwere, mu mirembe n’obweyagaze bungi nnyo okusinga bwe yandibadde ng’ekibinja ekyo ekitono kiddukadduka buli wamu nga kikola effujjo ery’oluyoogaano. Yali mutabani we John, bwe yali ng’aweza emyaka amakumi asatu, era oboolyawo ng’alowooza ku bulamu bw’amaka ge ye kennyini bwe yandibadde nabwo, eyamusaba okuwandiika mu bujjuvu engeri gye yakuzaamu n’okusomesa abaana be; era ebyo bye yawandiika bisinga kuweebwa mu bigambo bye ye kennyini.