Susanna Wesley
Obuvubuka n'Obufumbo

Essuula 2 · eddakiika 7 ez’okusoma · eddakiika 9 ez’okuwuliriza

Obuvubuka n'Obufumbo

Ne bwe kiba nti Susanna Annesley yali abulwa ebimu ku bigezo by’abawala ab’omu kiseera ekyo, Olungereza olutuufu olutaliiko kamogo yali alumanyi bulungi ddala; yalina ebigambo ebimukulukutira mangu, amagezi ag’obuzaaliranwa mangi, era n’ekirabo eky’okuwandiika ebbaluwa — ekirabo ekiteeberezebwa nti kyabula mu nsi bwe waatandikibwawo Penny Post (okuweereza ebbaluwa ku peni emu). Kirabika yali amanyiiko Olufalansa ekimala okusoma ebitabo by’abawandiisi ebyangu; naye mu myaka omuwala ow’emyaka gye era ow’obusobozi bwe we yandibadde asoma ebitabo eby’amagezi n’eby’olulimi, kirabika yali ayiga ebibuuzo by’eddiini ebyali bikubaganyizibwako ebirowoozo mu kiseera ekyo. Kya mazima nti bye byali bisinga okubeera mu birowoozo by’abantu bonna; naye era kya mazima nti kitaawe, Dr. Annesley, yali yalekayo enkaayana, era teyayongera wadde akatabo kamu ku ggye eddene ery’obutabo obw’enkaayana obwajjula ensi mu biseera ebyo. Yali muntu wa mutima mugazi era ow’endowooza engazi, era tewali bujulizi businga kino: muwala we asembayo obuto, nga tannaweza myaka kkumi n’esatu, yaweebwa eddembe lingi bwe lityo ery’okugoberera omwoyo gwe, n’alondawo mu bugenderevu okwegatta ku Kkanisa ya Bungereza mu kifo ky’okusigala mu Bakontanya, kitaawe be yali yeegattako.

Oboolyawo yakkiriziganya naye mu mutima; ka kibe ki, teyamunenya wadde okumuziyiza. Okutuusa ku nkomerero y’obulamu bwe, Susanna ye yasigala omwana we gwe yasinga okwagala, era ye gwe yakwasa ebiwandiiko by’amaka, ebyo, eky’ennaku, ebyayokebwa mu muliro ogwazikiriza ennyumba y’omusumba e Epworth emyaka mingi oluvannyuma. Mu bagenyi abangi abaakyalanga mu nnyumba eyo ey’okusembeza abagenyi mu Spital Yard mwalimu Samuel Wesley, ow’olunyiriri oluwanvu olw’” abakungu n’abayivu,” nga bwe baayitibwa omu ku bazzukulu be. Yali abeera era ng’asomera mu ssomero lya Rev. Edward Veal ery’Abakontanya e Stepney, era yali muyizi ateekeddwako essuubi, ng’alina ekkalaamu ewandiika amangu. Olunyiriri lw’ennyumba ye lwali lusobola okulondoolwa okutuuka mu biseera bya Athelstan, bwe baali abantu abassibwamu ekitiibwa, oboolyawo nga be bakyasigaddewo ku kika ekirungi eky’edda ekyali kiweddemu amaanyi. Baali bakwatagana n’amasaza ga Devon ne Somerset, bulijjo nga bawasa era nga bafumbirwa mu maka agasinga ekitiibwa; abamu ku bo baalwanira mu Ireland ne bafunayo ebintu. Kimala okwongerako nti Lord Mornington, Duke wa Wellington, Sir Robert Ker Porter ne bannyina, abawandiisi b’engero abaatutumuka, baali mu b’ekika kyabwe n’ab’oluganda lwabwe, okulaga nti ebitone bingi era eby’enjawulo, n’amaanyi amangi ennyo, byali birabo bye baasikira. Samuel Wesley yali mutabani wa Rev. John Wesley, eyali omusumba (vicar) w’e Winterborn, Whitchurch, mu Dorsetshire, omu ku basumba abaagobwa mu bifo byabwe, era yali muzzukulu wa Rev. Bartholomew Wesley, eyawasa Ann Colley ow’e Castle Carbery, Ireland, era eyali mutabani owookusatu owa Sir Herbert Wesley gwe yazaala mu mukazi we, era kizibwe we, Elizabeth Wesley ow’e Daugan Castle, Ireland. Ebintu bino ebitono kirabika bijja kutangaaza eri abasinga obungi ensonga enkulu ezikwata ku b’oluganda lw’ennyumba eno n’ebyo bye baali batera okwagala.

Samuel Wesley okuva mu buto bwe yali mukozi munyiikivu, era olw’okuba nti okusoma kwe okumala emyaka mingi tekwakwata kkubo lye yali ayagala, yeesalira amagezi ne yeefunira yekka okusomera mu yunivasite, okwetaagisa ennyo eri omuyivu. Omusingi gw’okusoma okugazi gwateekebwa mu Free School e Dorchester, gye yasigala okutuusa lwe yali kumpi okuweza emyaka kkumi na mukaaga, kitaawe bwe yafa, n’aleka nnamwandu n’abaana mu bwavu bungi. Awo mikwano gy’abazadde bombi Abakontanya ne bajja ne bafunira mutabani waabwe omukulu ateekeddwako essuubi sikaala (exhibition) ya pawundi asatu buli mwaka, ze baakuŋŋaanya bokka, ne bamusindika e London, ewa Omwami Veal e Stepney, gye yamala emyaka ng’ebiri.

Waliwo ebintu bibiri ebitatera kwawukana ku muntu alina akatono ku musaayi gw’Abairisi — naddala mu bantu ab’eddaala erya waggulu n’abayivu — obwangu obw’ekitalo obw’okuwandiikawandiika, n’okwagala okw’omuliro okw’okwenyigira mu nkaayana entono. Byombi byalabikira mangu mu Samuel Wesley, kubanga amangu ddala yatandika okwetaba mu kuyiiya ebitontome n’okwenyigira mu bibiina eby’enkaayana, era n’asanyusa nnyo abaali bamuyamba ne bakuba mu kyapa bingi ku bitontome bye eby’amagezi n’okusaaga (jeux d’esprit). Dr. Owen yamuwa ebigambo eby’amagezi, oboolyawo ng’atya nti essanyu ery’okulaba ebiwandiiko bye mu kyapa liyinza okumutamiiza n’alagajjalira okusoma okw’amaanyi okusingawo. Yabuulirira omuvubuka oyo yeemalire ku kuyiga okw’ekikugu okw’okwekenneenya ebiwandiiko, era eddagala eryo erikaawa n’aliwoomesa ekirabo kya pawundi kkumi buli mwaka ng’empeera y’empisa ennungi n’okukulaakulana mu kusoma. Olw’okuvunaanibwa obutasalako mu mbuga z’abalamuzi, Omwami Veal yawalirizibwa okuggala essomero lye, era omuyizi we omuto omugezi n’atwalibwa mu ly’Omwami Charles Morton, M.A., ow’e Newington Green, eryali mu kiseera ekyo lisinga amalala gonna mu masomero g’Abakontanya. Kirabika nnyina wa Samuel Wesley ne ssenga we atafumbirwangako baasengukira e London, era n’abeeranga nabo. Emirimu gy’okuwandiika n’empeera yaagyo ne bimuggulirwawo, kubanga yakwasibwa omulimu gw’okuvvuunula ebimu ku biwandiiko bya John Biddle, eyali atwalibwa nga kitaawe w’Abayunitaliyani mu Bungereza; naye kigambibwa nti olw’okuba nti mu mwoyo gwe teyasobola kusiima ndowooza ebiwandiiko ebyo gye byali bitwala, yaguvaako.

Kyokka okwagala okuwandiika ebitontome ebiduulira abalala kwasigala kwa maanyi, era ne kwongera okukoleezebwa bwe yasisinkana mu maka ga Dr. Annesley John Dunton, omusuubuzi w’ebitabo, eyali mu kiseera ekyo asaba Elizabeth Annesley amufumbirwe. Bombi baafuuka ba mukwano nnyo, nga bwe kitera okubaawo omukubi w’ebitabo omugagga bw’asisinkana omuvubuka alina ekitone ky’okuwandiika, ng’ekitone kye eky’enjawulo kitambulira wamu n’ebyo abantu b’omu kiseera ekyo bye baali baagala. Okuva olwo ensimbi ze yafunanga mu kuwandiika zaamuyambanga nnyo okwebeezaawo, era yali azeetaaga, kubanga yali atandise okwemulugunya ku Bakontanya n’okusanga ensobi mu njigiriza zaabwe. Dr. Owen yayagala ye n’abalala abamu bafune diguli mu emu ku yunivasite za Bungereza, ng’alowooza nti embeera eyinza okukyuka mangu, Abakontanya ne bakkirizibwa okufuna diguli eza bulijjo; naye ekirowoozo nti omu ku bo ayinza okuvaako ku misingi gy’Obukontanya kirabika tekyayingira mu mutwe gw’omusajja oyo omulungi. Era kirabika nti " omusumba ow’ekitiibwa era omulungi " ow’omu nnyumba ya Wesley yava ewala nnyo n’ajja e London, n’ayogera n’owooluganda lwe omuto mu bugumu ng’amulabula ku " kwawukana kw’Abakontanya " ; kale kirabika ebintu bingi byegatta okuleetera Samuel, ng’aweza emyaka abiri mu gumu, okuleka mikwano gye Abakontanya ne yeegatta ku Kkanisa ya Bungereza. Ate era yali amaliridde okugenda e Oxford, era ng’omuvubuka alina omwoyo ogw’amaanyi, mazima teyandyagadde kuziyizibwa n’okulemesebwa mu kusoma kwe mu yunivasite ng’ayingira mu kifo ekyo eky’okuyigiramu nga si wa Kkanisa ya Bungereza. Kino kyali kyekyusa okuva mu ndowooza gye yalimu bwe yawandiika ebitontome ebiduulira n’okusekerera abaali ku ludda olulala olw’ensonga eyo; era enkovu z’okuyigganyizibwa n’enkaayana zaali zikyali mpya nnyo, ne kiba nti mikwano gye abaali bagoberera obulamu bwe okutuusa olwo tebaasobola kulowooza nti " enkola zaffe entono zirina olunaku lwazo” era nti oluvannyuma “ziggwaawo.”

Emitima gy’abantu gye gimu mu mirembe gyonna, era bw’olowooza nti Susanna Wesley yali muto emyaka egiwerako ku bba gwe yali agenda okufumbirwa, tosobola kwewala kulowooza nti Cupid (akabonero k’omukwano mu ngero ez’edda) yalina ky’akola ku nkyukakyuka y’endowooza gye yalangirira ng’akyali mu myaka gye egy’obuvubuka egisooka ddala, era nti kitaawe ow’ekisa era ow’omutima omugabi yalina ky’ateebereza ku mazima ago, era nga takiwakanya.

Samuel Wesley teyayagala kusisinkana kuwakanyizibwa okuva eka; n’olwekyo, yazuukuka obudde nga tebunnakya ku makya agamu mu Agusito 1683, n’atambula n’ebigere okutuuka e Oxford ng’alina siringi amakumi ana mu ttaano mu nsawo ye, eyo gye yeewandiisa ng’omuyizi omuweereza (servitor) mu Exeter College. Eyo yeebeezaawo ng’asomesa, ng’awandiikira abayizi abagagga emirimu gy’essomero n’ebirala abaali abagayaavu okugikola bokka (empisa gye yali tasaanidde kuwagira), ng’akola buli mulimu gw’okuwandiika Dunton gwe yasobola okumukwasa, era ng’akuŋŋaanya n’okukuba mu kyapa ebitontome bye n’ennyimba ze ebyali byasaasaana, mu kitabo kimu, ekirabika nga kyaleeta ensimbi ezisinga katono ezaakisaasaanyizibwako. Yayita bulungi ebigezo bye eby’enjawulo, era mu Juuni 1688 n’afuna diguli ye eya B.A. Okuba nti ye yekka mu bayizi ba Exeter eyafuna ekitiibwa ekyo ekitali kinene nnyo mu mwaka ogwo, tekyoleka nnyo busobozi wadde bunyiikivu bwa banne bonna awamu.

Samuel Wesley yava e Oxford mu kiseera kyennyini Kabaka James II. bwe yali afulumizza Ekirangiriro kye ekipya eky’Okugumiikiriza (Declaration of Indulgence), abasumba abasinga obungi kye baagaana okusoma mu makanisa gaabwe, ate Ssaabalabirizi Sancroft n’abalabirizi be omukaaga ne bawakanya, era olw’ekyo ne basibibwa mu Tower. Bwe kityo bwe kyajja okubaawo nti, Omulabirizi wa London bwe yali tali mu kifo kye olw’okuwalirizibwa, Samuel Wesley n’atikkirwa obwadiyakoni okuva mu mikono gya Dr. Sprat, Omulabirizi wa Rochester. Ekifo ky’omuyambi w’omusumba ekyamuweesa obuyinza obwo kyali kya pawundi abiri mu munaana zokka buli mwaka; naye teyakimalamu kusukka myezi kkumi n’ebiri, n’oluvannyuma n’atikkirwa obwakabona (priest) Dr. Compton, Omulabirizi wa London, mu St. Andrew’s, Holborn, nga 24 Febwali 1689, nga wayise ennaku kkumi n’ebbiri zennyini bukya William ne Mary balangirirwa okuba abafuzi ba Great Britain. Kigambibwa nti ye yawandiika era n’akuba mu kyapa akatabo akasooka akaafuluma okuwagira gavumenti empya. Kiyinzika okuba nti kino kye kyamufunira okulondebwa okuba omusumba (chaplain) ku lyato ly’olutalo, gye yali omugagga ku kigero ng’afuna pawundi nsanvu buli mwaka, era ng’alina ebiseera bingi eby’okuwandiika, ebisinga obungi bye yakozesa okuyiiya ekitontome eky’ekyewuunyo ku Bulamu bwa Kristo.

Kirabika yali ayagala nnyo okubeera e London, kubanga mangu yalekulira obusumba obwo ku lyato, n’addamu okuba omuyambi w’omusumba mu kibuga ekikulu, ng’afuna pawundi asatu, ze yakubisaamu emirundi ebiri olw’ekkalaamu ye. Mu biseera ebyo ensimbi zaali za muwendo munene okusinga leero, naye era kyali tekiri kya magezi kuwasa ku nsimbi ntono bwe zityo; kyokka abaagalana beesigagana nnyo, ne kiba nti ye ne Susanna Annesley kirabika tebaalina kubuusabuusa kwonna, naye ne beeyama okufumbiriganwa mu biseera eby’omusana ebisooka mu mwaka (spring) mu 1689. Tekimanyiddwa mu kkanisa ki mwe baagattirwa, wadde ani eyabagatta, naye kiteeberezebwa nti amaka amapya ag’omugole gaali mu bisenge ebipangisibwa okumpi ne Holborn.

Ekyayita Ekiddako