Essuula 1 · eddakiika 9 ez’okusoma · eddakiika 11 ez’okuwuliriza
Okuzaalibwa n'Olulyo
EBIBINJA by’Ekkanisa erwana mu nsi yonna tebyali bikulemberwa muduumizi asinga John Wesley. Obuzaaliranwa bw’eby’olutalo bwali bwa maanyi mu buli kitundu ky’amagezi ge ag’obwangu n’omubiri gwe omutono naye ogw’amaanyi, era obusobozi bwe obw’okutegeka oboolyawo bwe bwasinga nnyo enjigiriza yonna gye yayigiriza okukuuma eggye ly’Abametodisiti nga litambula n’amaanyi mu nteekateeka ennungi okumala emyaka kikumi mu ataano egiyise. Ate era yalina ekirabo ky’okwogera okusikiriza ennyo, okwasikanga abantu ne bamugoberera ng’ebibiina by’abantu bwe byagoberera Peter the Hermit, era okwawalirizanga abantu okwewaayo nga bwe kyali mu kuyigiriza kwa Ignatius Loyola. Yazaalibwa nga mukulembeze w’abantu, eyagenderanga butereevu ku nsonga ye, n’agituukiriza olw’obukulu bwe bwe yasinga abalala. Muganda we Charles yamufuula omumyuka we omulungi ennyo; Charles oyo, singa teyaliko John, oboolyawo yandibadde n’obulamu obw’emirembe era obw’okutya Katonda, n’aba omusumba w’ekigo omunyiikivu era ow’empisa ennungi, ng’alina akatono ku magezi g’abasomi, nga kitaawe bwe yali. Abantu nga John tebazaalibwa buli mulembe, era bwe balabika, batera kuba bava mu lulyo olwalaga ebitone mu bantu abamu kinnoomu, naye nga terunnaba kukung’aanya maanyi gaalwo gonna mu muzzukulu omu.
Mu byafaayo by’olulyo ng’olwo temubula bubonero obulaga nnabbi, kabona oba omulabi ajja, era olw’ensonga eyo obulamu bw’abajjajjaabe bulimu ebisikiriza ennyo. Abalenzi batera okwoleka bulungi ennyo empisa za bannyaabwe, n’olwekyo mu Susanna Wesley mwe tusaanidde okunoonyeza ensulo enkweke ez’amaanyi agataggwaawo n’okutegeera okw’amaanyi ebyaleetera mutabani we okweyoleka ennyo ng’omuntu ow’ettutumu mu banne. Singa teyaliko ye, kirabika ekijjukizo kye kyandibuze; kubanga mu maaso g’abantu ab’ebweru, yali mukyala bukyala ow’omusumba omwavu ow’omu kyalo eyali alwanagana n’obulamu, ng’alina “ensawo ejjudde obusaale” ey’abaana nga bwe kyogerwa, ensimbi entono, n’okwekuuma ekitiibwa okutaggwaawo, okuyitibwa “amalala amalungi.” Ye yali omwana ow’amakumi abiri mu ataano era asembayo obuto owa kitaawe, Dr. Samuel Annesley, gwe yazaala ne mukyala we ow’okubiri, era yazaalibwa mu Spital Yard nga 20 Janwali 1669. Ku ludda lwa kitaawe ne ku lwa nnyina yali wa lulyo lwa kitiibwa. Kitaawe wa nnyina, John White, eyazaalibwa e Higlan mu Pembrokeshire, nga bangi ku Bawelisi abalala bwe baakola, yatikkirwa mu Jesus College, Oxford; oluvannyuma yasomera mu Middle Temple n’afuuka bencher, omu ku bakulu b’ekibiina ky’abawolereza. Kirabika yali munnamateeka omulungi era omuntu eyagaggawala, kubanga tusanga nga yalina bakasitoma bangi nnyo ab’Abapuritaani, era mu 1640 yalondebwa okuba omubaka wa Paalamenti (M.P.) owa Southwark. Mu Paalamenti yamanyibwa ng’omubaka omunyiikivu era asiikuula ensonga mu kibiina ekyali kiwakanya Kabaka, Charles I., era kirabika yalina omugabo ogw’enkukunala mu bintu ebyaviirako okufa kwa kabaka oyo ow’ekisiraani. Teyasirika wadde okusirikirira ng’ensonga y’Obulabirizi eteesebwako, era yandyagadde nnyo okulaba ebifo by’abadiikoni, bakabona n’abalabirizi nga biggyibwawo. Yali ssentebe w’Akakiiko k’eby’Eddiini, era mu kifo ekyo yalina okwekenneenya emisango gy’abasumba kikumi abaali beeyisa mu ngeri ey’ensonyi. Emisango egyo yagifulumya mu kitabo ekya quarto eky’empapula ataano mu musanvu, era kopi yaakyo, ng’eriko omutwe The First Century of Scandalous and Malignant Priests, esobola okulabibwa mu British Museum. Ate era Omwami White yali omu ku b’Olukiiko lw’Abayivu b’eby’Eddiini olwa Westminster (Westminster Assembly of Divines); era olw’okwetabula n’obutateredde bw’ebiseera ebyo, obunyiikivu bwe obw’obuzaaliranwa, n’ebbugumu ly’okwawukana kw’ebibiina, yeemalako amaanyi n’afa ku myaka ataano mu ena gyokka, egyali emitono, n’aziikibwa n’emikolo mingi mu Temple Church nga 29 Janwali 1644. Ku ntaana ye ne bateekako ejjinja lya mabaale eriwandiikiddwako bino: — Wano wagalamidde John, ettaala eyayaka era emasamasa, Erinnya lye, obulamu bwe n’ebikolwa bye byonna byali Byeru (White).
Awatali kubuusabuusa, jjajja wa jjajjaawe ku ludda lwa nnyina ono gwe Charles Wesley gwe yayogerako emyaka mingi oluvannyuma, muwala we Sally bwe yagaana okukkiriza nti bakabaka bafuga ku bwa Katonda; n’asunguwalira obujeemu bwe n’agamba nti, “Nkakasa ddala, omusaayi ogw’obujeemu ogwa bajjajjaabe abamu gukulukuta mu misuwa gye!”
Dr. Annesley yennyini yali wa lulyo lwa bakungu, era ekyo kyalabikiranga ku buli kitundu kye. Kitaawe ne Earl wa Anglesey ow’omu biseera ebyo baali baana ba basajja ab’oluganda: bakitaabwe baali booluganda. Samuel Annesley yali mwana omu yekka, era yaweebwa erinnya ery’obubatizo eryasikirwa bazzukulu be bangi nnyo, ku kusaba kwa jjajjaawe omukyala omutukuvu eyayitibwa okuwummula nga tannazaalibwa. Yazaalibwa mu 1620 e Haseley mu Warwickshire, n’asikira obugagga bungi. Yalina ekisiraani eky’okufiirwa kitaawe ng’alina emyaka ena gyokka, n’akuzibwa nnyina, eyalabika okuba omukyala eyatyanga Katonda ennyo. Kijjukirwe nti eddiini ye yali ensonga eyasinga okwokya mu biseera ebyo, era enzikiriza y’Abapuritaani yali ku ntikko yaayo; wadde nga waaliwo abantu bangi abatya Katonda era ab’eby’okulabirako ebirungi mu kibiina ekyali kibawakanya, kye twandiyise kati High Church. Annesley omuvubuka yayingira Queen’s College, Oxford, ng’alina emyaka kkumi n’etaano, n’akola bulungi eyo, era mu kiseera kyayo n’afuna diguli ye eya M.A. Bwe yali wa myaka amakumi abiri mu ena era ng’amaze okusalawo n’obwegendereza okufuula Ekkanisa omulimu gwe, ensonga z’eggwanga zaali zituuse ku kizibu ekinene. Charles I. yali alangiridde olutalo ku Paalamenti, ne kwiini we yali asaabaze okuva e Dover n’amayinja ag’omuwendo ag’engule, ng’asuubira okugatunda, alyoke afunire ebyokulwanyisa omwami we gwe yali ayagala ennyo. Ab’ekibiina kya Kabaka ne bava mu bifo byabwe mu House of Commons, awo ababaka abaasigalawo ne beegatta wamu nnyo, ne bawandiika abasirikale ba militia, ne balonda Earl wa Warwick okuba Omuduumizi w’Eggye ly’oku Mazzi. Ye yennyini, olw’okwagala omuvubuka oyo baali baliraanye mu ssaza, era bwe yafuna ebbaluwa ekakasa okutuuzibwa kwe ng’eteekeddwako emikono gy’abasumba musanvu, ye yamufunira diguli ya LL.D. n’amulonda okuba omusumba w’eggye ku lyato ly’olutalo eryayitibwa Globe. Naye ekifo ekyo tekyamusanyusa Samuel Annesley, era amangu ddala tumusanga ng’akivuddemu, n’akkiriza ekigo kya Cliffe mu Kent, ekyaleetanga pawundi nga ebikumi bina buli mwaka. Ekigo kino kyali kisigadde nga tekiriimu musumba olw’okugobwa kw’omusumba eyasooka olw’obwenzi, n’olwekyo okulondebwa kwe kirabika kwe kulaga nti yali amanyiganye ne John White, muwala we gwe yawasa oluvannyuma. Naye nga tannatuula e Cliffe, yali awasizza omukyala omuto, eyamuzaalira omwana ow’obulenzi, gwe baatuuma Samuel nga kitaawe. Omukyala oyo yafa, n’aziikibwa mu kifo ekitukuvu eky’ekkanisa (chancel) omwami we mwe yaweerezanga, era omwana we omuto yamala emyaka ena gyokka nga maama we afudde, n’aziikibwa eyo mu 1653. Dr. Annesley yawakanyizibwa nnyo bwe yasooka okutuuka e Cliffe, kubanga abantu baali ba mpisa nga ez’omusumba waabwe eyasooka, era omusumba omuggya ne bamwaniriza n’ebisoggo, n’emiti egy’amannyo egikung’aanya omuddo, n’amayinja. Ekyo tekyamutiisa n’akatono; yabakakasa nti ye yali omuntu asembayo okutiisibwa n’adduka mu kifo kye, era nti yandisigadde e Cliffe okutuusa lwe bandibadde nga bategekeddwa okuyita mu ye okufuna obuweereza bw’omuntu omulala asinga. Yakola nga bwe yasuubiza, era n’afuna essanyu ery’okulaba enkyukakyuka ennene mu bo nga tannayitibwa kugenda walala.
Mu 1648 ne balangirira olunaku lw’okusiiba olw’eggwanga lwonna olutukuvu, era Dr. Annesley n’ayitibwa okubuulira mu maaso ga House of Commons. Okubuulira kwe kwamuleetera okuganja ennyo, era ne kukubibwa mu kyapa ku kiragiro; kwalimu ekitundu Paalamenti kye yasiima ennyo mu mbeera gye yalimu mu kiseera ekyo, naye ekyanyiiza ennyo ab’ekibiina kya Kabaka, abaakiraba, mu butuufu, ng’okuvvoola Kabaka, eyali asibiddwa mu kiseera ekyo mu Carisbrooke Castle. Okusinziira ku bigambo by’omusumba oyo omuto yennyini, ebikyasangibwa mu State Paper Office, Kabaka bwe yattibwa mu mwaka ogwaddako, yalangirira mu lwatu nti alaba nga kwali “kutemula kwa ntiisa,” n’ayogera ku Cromwell nti ye “mukuusa asinga bonna eyali atawaanyizza Ekkanisa ya Kristo,” n’ayogera n’ebirala ebitaliimu kitiibwa ku abo abaali bafuga; ebigambo ebyo bwe byatuusibwa eri abalala, ne bimuviirako okuva e Cliffe, oba oboolyawo okugobwayo, ekyanakuwaza ennyo ab’ekigo kye, abaali bayize okumwagala n’okumwesiga.
Abatuuze b’ekigo kya St. John the Evangelist, Friday Street, Cheapside, bonna mu ddoboozi limu ne bamulonda okuba omusumba waabwe mu 1652; era wadde ng’ayogera ku kigo ekyo nti kye kyali kisinga obutono mu London, kyeyoleka nti yamalayo emyaka mukaaga oba musanvu. Kirabika yawasa Miss White amangu ddala nga yaakatuula mu kibuga ekikulu. Nti yandyagadde nnyo okugenda awalala kiweebwa obukakafu olw’okulangirira kwe nti Cromwell emirundi ebiri yagaana okumuwa ekigo ekyaleetanga pawundi ebikumi bina buli mwaka, wadde nga ye yali alondeddwa nnannyini kifo (patron). Kyokka mu Julaayi 1657 Omukuumi w’Eggwanga (Protector) yawa Annesley omulimu gw’okusomesa akawungeezi ku Lunaku lwa Mukama e St. Paul’s, ogwamuleeteranga pawundi kikumi mu abiri buli mwaka; era oluvannyuma lw’emyezi kkumi n’ebiri, olw’ekisa kya Richard Cromwell, n’afuulibwa omusumba wa St. Giles’, Cripplegate, wadde ng’abatuuze abamu tebaakyagala, abo abaasaba Charles II. ku Kuzzibwawo kw’Obwakabaka (Restoration) okumuggyawo. Kyokka kabaka oyo yamukakasa mu kifo kye — oboolyawo kubanga teyayagala kukola nkyukakyuka za bwangu oba ez’amaanyi ennyo.
Dr. Annesley yali muntu wa kitiibwa nnyo mu basumba b’Abapuritaani, ka abe nga yasiima okuttibwa kwa “Kabaka eyafiirira eddiini” oba nedda, kubanga yali omu ku bakulu abaalondebwa mu Tteeka lya Paalamenti okusiima n’okukkiriza abaweereza b’Enjiri mu nkola y’Abapresbyteri. Tewali kubuusabuusa nti yandyagadde okusigala mu kigo kye n’okuganja eri Kabaka, kubanga obuzaaliranwa bwe obw’olulyo bwali bwa kumufuula ow’ekibiina kya Kabaka okusinga ow’ekibiina kya Paalamenti (Roundhead). Naye ensonga bwe yatuuka ku muntu ow’omunda, yanywerera ku misingi gye, era mu 1662, Etteeka ly’Okufaanagana (Act of Uniformity) bwe lyayisibwa, yagaana okulikkiriza, era nga Howe ne Baxter, n’abasumba enkumi bbiri abasinga obulungi n’okumanyika mu biseera ebyo, n’agobwa ku Lunaku lwa St. Bartholomew. Earl wa Anglesey yafuba nnyo okusendasenda muganda we ow’olulyo okugondera, n’amusuubiza okumulinnyisa mu bifo; naye tekyasoboka kumukyusa, era yabuuliranga emirundi mingi mu kyama, wadde nga emyaka kkumi gyayitawo nga Ekirangiriro ky’Obuddembe (Declaration of Indulgence) tekinnamusobozesa mu mirembe okufunira olukusa Ennyumba ey’Okukung’aaniramu mu Little St. Helen’s, mwe yaweerezanga ekibiina ekinene era ekyamwagalanga okutuusa lwe yafa. Yali musajja mulungi nnyo mu ndabika, muwanvu era wa kitiibwa, ng’alina omubiri ogw’amaanyi ennyo, era abaana be abamu baamufaanana mu bulungi bw’endabika. Okugeraageranya ebifaananyi bye n’eby’abantu abalamu abava mu lulyo lwe kulaga nti ennyindo ye eyeewese ng’omumwa gw’empungu, omumwa gwe ogw’okungulu omumpi, enviiri ze eza kitaka ezeewetaweta, n’amaaso ge ag’amaanyi ennyo era agaawangaala, byasikirwa nnyo bazzukulu be. Kyokka bake ku bo be baali abawanvu, wadde ng’abasinga obungi babadde ba maanyi era abagumu.
Yayagalanga nnyo mukyala we, era amaka gaabwe gaayongerangako omwana buli mwaka, n’okusingawo. Waaliwo abalenzi babiri, Samuel eyafiira e Buyindi, ne Benjamin eyali omukwasi w’ebintu (executor) by’endaame ya kitaawe, naye abaana abasinga obungi baali bawala. Judith yali mukyala mulungi nnyo era ow’amagezi amagumu, ekifaananyi kye kyakubibwa Sir Peter Lely; Anne yali wa magezi ag’okusaaga ate nga mulungi, n’afumbirwa omusajja omugagga; Elizabeth, eyafumbirwa Dunton, omutunzi w’ebitabo ow’enjawulo, yali mulungi nnyo mu ndabika, wa mutima mulungi, era oboolyawo yali kumpi n’okutuukirira ng’omuntu yenna ow’omubiri bw’ayinza okuba. Waaliwo ne Sarah n’abalala basatu, be tutamanyiiko kirala kyonna wabula nti baakula ne bafuuka bakazi ne bafumbirwa. Susanna yali mugonvu mu mubiri era mulungi nnyo, era yasigaza obulungi bwe n’enkula y’omubiri ennungi okutuusa mu bukadde, wadde nga yazaala abaana kkumi na mwenda.
Waliwo olugero olumanyiddwa ennyo ku Rev. Thomas Manton, eyabatiza Susanna: mukwano gwe bwe yamubuuza Dr. Annesley “amatabi g’emizeeyituuni” ameka ge yalina, n’addamu nti baali dazeeni bbiri oba ekitundu kimu kya kuna eky’ekikumi. Kyokka kirabika nti mu muwendo guno omunene abamu baafa nga bakyali bawere. Naye era, ensawo yali ejjudde obusaale ddala, wadde nga, kubanga abazadde tebaali baavu n’akatono, bonna abaawonawo baalabirirwa bulungi era ne basomesebwa bulungi mu bujjuvu.