Amaanyi Bwe Gaggwaawo

Emyaka amakumi asatu mu musanvu mu nnyumba

Mu 1941 obulamu bwa Nsibambi ne bwonooneka. Joe Church, eyali amumanyi obulungi, yannyonnyola obulwadde obwo nga obunafu bwokka; tewali kuzuula kusingako ku ekyo okututuuseeko. Okuva olwo okutuusa lwe yafa mu 1978, yawangaala ng’asinga kubeera mu nnyumba ye okumpi ne Lutikko y’e Namirembe, ng’omulwadde.

Bala omuwendo, kubanga kyangu okugusomera ku bbali. Yali wa myaka nga amakumi ana mu ena bwe yalwala. Yali wa myaka kinaana mu gumu bwe yafa. Omusajja ajjukirwa ng’omu ku bakitaawe b’Okuzuukuka kw’Afirika ey’Obuvanjuba yamala emyaka nga amakumi asatu mu musanvu — ekitundu ekisinga obunene eky’obulamu bwe ng’omuntu omukulu, era okusinga wala — nga tasobola kukola kintu kye yali alekedde buli kimu.

Teyalekera awo kubuulira mu nguudo kubanga yali amaze. Yalekera awo kubanga omubiri gwe tegwasobola kumutwala kuva mu nnyumba.

Ebyali bibeerawo ebweru w’ennyumba

Era okuzuukuka tekwamulindirira.

Mu myaka gya 1940 ne 1950 okuzuukuka kwagenda mu maaso nga kubuna mu makanisa ag’Abangalikani n’ag’Abapulotesitanti mu Uganda, Rwanda, Kenya, Tanzania ne Burundi. Obubonero bwakwo bwe bwe bumu obwateekebwa ku lusozi luli: okwenenya, okwatula ebibi mu lwatu, ekyo abalokole kye baayitanga okutambulira mu musana — obwesimbu obw’olwatu mu maaso ga Katonda ne mu maaso ga bannaabwe — n’okuyimba Tukutendereza Yesu buli gye baakuŋŋaananga. Kwasala ku mawanga ne ku lukomera wakati w’omuminsani n’Omufirika, ekintu ekitaali kitono okusala mu Afirika ey’Obuvanjuba ey’omu biseera by’amatwale.

Kwazaala abantu. Erica Sabiti, eyali agenda okufuuka ssaabalabirizi wa Uganda eyasooka Omufirika. Festo Kivengere, omubuulizi w’enjiri eyali agenda okubuulira wamu ne Billy Graham, era oluvannyuma lwa Idi Amin okutta ssaabalabirizi we, n’awandiika ekitabo ekiyitibwa I Love Idi Amin. Ne Janani Luwum yennyini, eyattibwa mu 1977 olw’okuyimirira okuwakanya gavumenti eyo.

Mu kiseera ekyo kyonna Nsibambi yali mu kisenge, ng’afukamidde, ng’ayaniriza buli eyalinnyanga olusozi okumulaba. Yawangaala okusinga Luwum omwaka gumu.

Okugaana engeri ennyonjo ey’okukinyumya

Waliwo engeri y’okunyumya kino egifuula ekiwummuza, era kirungi okugyogerako tusobole okugigaana. Engeri eyo ennyangu egamba nti: Katonda yamuggya mu mulimu ogw’olwatu asobole okusaba, era okusaba bwe bwali obuweereza obusinga obukulu, kale tewali kyafiirwa.

Ekitundu eky’okubiri eky’ebyo kya mazima. Ekitundu ekisooka kuteebereza, era ekigambo ekisembayo si kya mazima n’akatono.

Waliwo ekyafiirwa. Omusajja eyayagalanga okuyimiriza abantu ku kkubo teyasobola kufuluma kugenda ku kkubo. Omusajja eyalina ekirabo ekinene eky’okwogera n’abantu b’atamanyi maaso ku maaso yasigala n’abo bokka abaasobolanga okulinnya olusozi okumulaba. Tetusaanye kukibikkirira. Bayibuli tekibikkirira; ejjudde abantu abaayagala okukola okusinga kye baakkirizibwa okukola, era si bulijjo nti ennyonnyola ensonga.

Kye tusobola okwogerako bye yakola nakyo, era ekyo kye kitundu kyokka mu bino kye tulina okukoppa, ne bwe kiba kityo.

Kye yakola nakyo

Yasaba, era n’ayaniriza buli eyajjanga.

Eyo sentensi nnyimpi ku myaka amakumi asatu mu musanvu, era kirungi okugiteeka ku mabbali g’ebitundu ebiri waggulu. Buli kimu ekirimu — ensi ettaano, bassaabalabirizi, oluyimba nga lusituka mu makanisa g’atalirabako — kyali kibeerawo eri okuzuukuka okwali kulina ekikolo kyakwo mu musajja ali mu kisenge, ng’afukamidde, nga kumpi talaba na kimu ku byo.

Obanga yawulira ku kuttibwa kwa Luwum, era kye yasaba bwe yakiwulira, tewali yakiwandiika. Ekyo kye kika ky’ekintu ekyandifudde essuula eno okukwata ennyo ku mutima, era kye kika kyennyini kye tetulina buyinza kugunjaawo.

Eri buli muntu amaanyi ge agaweddewo

Oyinza okuba ng’osoma kino ng’oli mu mbeera efaananako bw’etyo. Obulwadde obutaawona. Obukadde obwakuggyako omulimu. Ekiseera ky’okulabirira omuntu omulala ekimize buli kimu kye wasobolanga okuwaayo. Waliwo ekiggaddwawo, naye ggwe okyaliwo, era okubala kw’omugaso gwo kukulabikira bubi.

Waliwo ebintu bibiri ebisaanira okwogerwa, era ensengeka yaabyo nkulu.

Ekisooka kiri nti ennaku gy’olina ku nsonga eyo si butakkiriza. Tewali wonna Ebyawandiikibwa we bikwetaagisa okwefuula nti okufiirwa si kufiirwa. Pawulo yasaba Mukama emirundi esatu amuwonye eriggwa; okusaba okwo tekwamubalirwa nga kibi. Emirembe gyonna egisoboka wano si mirembe gya kusalawo nti ekintu ekirala tewakyetaagangako.

Eky’okubiri kiri nti ekisenge si kifo kya kulindiriramu. Kino kye kitundu engeri ennyonjo kye yeekwata obulungi, newankubadde nga etuuka awo mu ngeri ennyangu ennyo. Emyaka amakumi asatu mu musanvu egya Nsibambi tegyali kifundikwa ky’obuweereza bwe. Okusinziira ku bujulizi, gye gyali obuweereza bwe obusinga — emingi okusinga okubuulira mu nguudo, emingi okusinga omulimu gw’eby’obulamu, emingi okusinga byonna ebyagisooka nga bigattiddwa wamu.

Olugero olulimu

Waliwo ekisaanidde mu ngeri gye kyagwamu, era tekyali kya butanwa, so tewali muntu yakitegeka.

Okuzuukuka Nsibambi kwe yakoleeza tekwali ku bituuti n’akatono. Ebikkirizo byakwo byali okwenenya, okwatula, okutambulira mu musana, n’okusaba — tewali na kimu ku byo ekyetaaga ekibiina ky’abantu, era byonna bisobola okukolebwa omusajja ali mu kisenge kimu. Kitaawe w’okuzuukuka okumala emyaka gye egy’enkomerero nga talabika, ng’akola ebintu ebyo ebina byennyini, si kikontana. Bwe bubaka bw’okuzuukuka bwennyini, obulagiddwa omuntu omu eyali asinga okusaanira okubulaga.

Yali amaze okukuwa ekintu kyokka ekyali ekikulu: enjala y’obutukuvu n’empisa y’okusaba. Yasigala ng’abiwaayo byombi ng’ali mu kifo omuntu yenna gye yali tasobola kumulaba ng’akola ekyo.

Bw’oba oli mu kifo bwe kityo, tovudde mu lugero. Oyinza okuba ng’oli kumpi n’amakkati gaalwo okusinga abantu ab’ebweru abalabika nga balina eby’okukola bingi.

Essaala

Mukama, amaanyi gange bwe ganaggwaawo, tondeka kukkiriza nti nange nzigweddewo wamu nago. Njigiriza nti oluggi olugaddwa si nkomerero, era ndeka nkungubage mu bwesimbu nga sisazeewo nti Ggwe omaze nange. Kifuule ekisenge ekitono ekifo eky’okwegayiririra abalala. Amiina.