“Olokose?”

Ekibuuzo kye yabuuzanga buli muntu

Bwe yamala okulekulira omulimu gwe, Nsibambi yamanyibwa olw’empisa emu okusinga endala zonna. Yayimirizanga abantu — ku kkubo, mu katale, ku mulyango — n’ababuuza obanga balokose.

Si bonna abaasanyuka. Ekisinga okujjukirwa kye kyayogerwa omuminsani eyali anyiize, eyeemulugunyiza Joe Church ku ekyo mukwano gwe kye yali atandise: agudde eddalu, era atambula buli wantu ng’abuuza abantu obanga balokose. Yaakava ku mulimi wange.

Ekigambo ekyo kiwangadde kumpi ekyasa kyonna kubanga kisesa, era kubanga omuntu eyakyogera yali mukyamu ddala.

Mu kiseera ekyo kyonna ekintu kino kyali kibuna nga kimuyitako. Blasio Kigozi, muganda we gwe yali aleese mu kukkiriza, yayawulibwa okuba dikoni n’atumibwa e Gahini, n’afuuka omubuulizi w’enjiri ayaka ng’omuliro ku lulwe — ng’asabira omulimu gw’obuminsani, ng’abuulira abantu bakkirize ebibi byabwe, ng’akalambira ku kibuuzo kye kimu Nsibambi kye yabuuzanga abantu b’atamanyi e Kampala. Mu Janwali 1936 Kigozi yayitibwa okudda e Uganda okwanjulira Sinodi y’ekkanisa e Kampala ensonga y’okuzuukuka. Obubaka bwe yabutuusa. Yali akwatiddwa omusujja gw’enkwa mu lugendo, era mu nnaku ntono n’afa, ng’akyali mu myaka amakumi abiri.

Nsibambi ye yamuziika. Okuziika kwali ku lusozi lwa Lutikko e Namirembe, abantu nga bangi nnyo, era muganda omukulu ye yakulembera okusaba ku ntaana y’omuto. Ekigambo Blasio kye yali atutte mu Sinodi kyayolebwa ku jjinja ly’entaana ye.

Era okufa kw’omuvubuka oyo, nga kuddiridde butereevu okwegayirira kwe, kwakubiriza ekkanisa ya Uganda ku nsonga y’okuzuukuka okusinga okwegayirira kwokka bwe kwali kukoze. Okuzuukuka ne kweyongera okukula, era kwakula nga kuyita mu ntaana Simeon Nsibambi gye yayimirira ku mabbali gaayo.

Ekinyiiza ekirimu

Kirungi okwogera amazima ku nsonga lwaki kino kituleetera okwekunya, kubanga kituleetera ddala, era okwefuula nga tekituleetera tekulina we kututwala.

Okubuuza omuntu gw’otomanyi ku mmeeme ye kumenya etteeka kumpi buli ggwanga lye likkiriziganyaako: nti obulamu bw’omuntu obw’omunda nsonga ye ku bubwe, okuggyako nga ye yennyini abwanjudde. Okubuuza kwe kwetwalira — kwe kulaga nti omanyi ekintu ku mbeera ye ky’atakugambye, era nti kya mangu nnyo okusukka empisa ez’ekitiibwa eza bulijjo wakati w’abantu abatamanyiganye.

Era okwemulugunya ku mulimi kulimu okufumita okulala. Kwali kwemulugunya ku madaala g’abantu. Omuminsani teyali awakanya nti Nsibambi yayogera n’omuntu; yali awakanya nti Nsibambi yayita mu maka ge n’ayogera n’abakozi. Okuzuukuka okwava mu bino byonna kwandimaze emyaka amakumi ataano egyaddirira nga kumenya ddala bbugwe ng’abo — wakati w’amawanga, wakati w’abaddugavu n’abazungu, wakati w’abantu ab’ekitiibwa n’abalala bonna. Kwatandikira ku musajja ataafaayo ku bbugwe abo.

Kye kitwala nga kya mazima

Ggyawo obuswavu obwo otunuulire ekikkirizo ekiri wansi waakwo, kubanga empisa eno terina bulungi businga bwa kukkiriza okugivuga.

Okubuuza omuntu gw’otomanyi obanga alokose, olina okulowooza nti ebintu bisatu bya mazima omulundi gumu. Nti ekibuuzo kirina eky’okuddamu. Nti eky’okuddamu kikulu okusinga obuswavu bw’okubuuza. Era nti omuntu ono — omulimi, omusuubuzi, omuntu gw’otogenda kuddamu kulaba — asaanira ggwe okusasula omuwendo gw’obuswavu obwo.

Abasinga ku ffe tukkiriza byonna ebisatu, naye ne tweyisa ng’abatakkiriza na kimu. Twandigambye nti ekibuuzo kikulu emirembe n’emirembe, ate ne tugaana okukibuuza kubanga ekiseera tekyali kituufu, oba omukwano tegwali gwa buziba bumala, oba kyandirabise ng’okukaka. Tufunye engeri y’okukwata ekikkirizo nga tekitusasuza kintu kyonna n’akatono.

Baliraanwa ba Nsibambi baalowooza nti agudde eddalu. Kye baali balaba ddala yali musajja nga empisa ze zituuse ku bukakafu bwe. Ekyo tekitera kubaawo, era kiyinza okufaanana ng’eddalu.

Si lukusa

Kino tekitegeeza nti okunenya tekwalina musingi mu buli mbeera, era kyandibadde bulimba okwefuula nti bwe kityo.

Waliwo engeri y’okubuuza ddala egendera ku oyo abuuza — etwala omuntu ng’ekintu eky’okumalirizibwa, ekaka omuntu okwogera ebigambo ebimu, etwala okwogera ekintu nga kwe kwagala omuntu. Ekibuuzo kiyinza okuba ekyokulwanyisa. Kiyinza okukozesebwa okuswaza, okweraga nti osinga, okutuukiriza obuvunaanyizibwa olyoke olekere awo okulowooza ku muntu oyo.

Ekyafuula engeri ya Nsibambi ey’enjawulo tekyawandiikibwa mu kiwandiiko kyonna, naye kirabika mu bivaamu. Abantu baasigala nga bajja gy’ali. Okumala emyaka mingi oluvannyuma, bwe yali takyasobola kufuluma n’akatono, bajjanga mu nnyumba ye. Tewali anoonya musajja eyali amufudde omutono. Baamunoonyanga kubanga kyonna ekyali mu kibuuzo, tekyali kunyooma.

Engeri entono gy’osobola ddala okukola

Oboolyawo tojja kutandika kuyimiriza bantu b’otomanyi mu luguudo, era essuula eno tegenda kukugamba nti olina okukikola.

Naye waliwo engeri entono, era nzibu okwewala. Waliwo abantu b’omanyi edda — ku mulimu, mu maka go, ku luguudo lwo — b’oyogedde nabo emirundi kikumi naye tewali n’olumu lw’ozimbudde ensonga yokka gy’ogamba nti y’esembayo obukulu. Si lwa kubanga ekiseera tekyajja. Wabula kubanga buli mulundi wasalawo nti tekisaanira kweraliikirira okwo.

Tandikira awo. Omuntu omu. Si nkola, si bigambo ebiwandiikiddwa, si kuteega: wabula ekibuuzo ekya ddala, ekibuuzibwa kubanga ddala oyagala okumanya eky’okuddamu, nga kibuuzibwa omuntu eyeefudde ow’okwesigibwa ekimala okusobola okukibuuza.

Era weetegeke okulowoozebwa ng’omuntu ow’ekyewuunyo. Nsibambi bwe yalowoozebwa. Baliraanwa be baasalawo nti agudde eddalu; ebyafaayo bisazeewo nti yali kitaawe w’okuzuukuka. Enjuyi zombi zaali zitunuulira musajja y’omu ng’akola kintu kye kimu.

Essaala

Kitaffe, njogedde emirundi kikumi n’abantu be ŋŋamba nti njagala, naye sizimbudde n’olumu ensonga yokka gye mpita esembayo obukulu. Nsonyiwa obuti bwe mbadde mpita obwegendereza. Mpa omuntu omu wiiki eno, n’ebigambo ebyangu eby’okubuuza, n’omutima ogutaliimu kunyooma. Amiina.