Ekisenge Ekitono Bye Kisobola Okubeeramu

Teyawandiika kintu

Simeon Nsibambi yafa mu 1978, ng’akaddiye, mu nnyumba gye yali kumpi tavangamu okumala emyaka amakumi asatu mu musanvu.

Teyaleka bitabo. Teyaleka bubaka bwa kubuulira obwatiikirivu, wadde ebbaluwa ezaakuŋŋaanyizibwa, wadde ekitabo ky’ebyafaayo bye ekitutuuseeko. Kumpi buli sentensi gye bagamba nti yagyogera mu kitabo kino etutuukako okuyita mu balala, abaamuwulira oba abaamuwandiikako oluvannyuma. Ne kibuuzo kyennyini ekyakyusa obulamu bwe — waliwo ekibulamu mu nze ne mu kkanisa, oyinza okuŋŋamba kye ki — kituuse mu bigambo ebyawukanako katono okusinziira ku oyo akinyumya.

Mu ngeri kumpi zonna ze tutera okupimamu, ebyo biwandiiko bitono. Naye okuzuukuka okwava mu nnaku ezo ez’enkomerero ya wiiki ku lusozi kwamala ekitundu ekisinga obunene eky’ekyasa kyonna mu nsi ttaano, era tekunnakoma.

Ebyasigalawo ddala

Kirungi okutegeera bulungi ekyo ekyagenda mu maaso, kubanga tebyali bintu bye tutera okugezaako okuzimba.

Si kibiina. Nsibambi teyaddukanya kuzuukuka; tewali kitongole kye yatandikawo kye tusobola okulaga nti kikye. Si njigiriza ewandiikiddwa — teyawandiika yonna. Si nkola, si kabonero ka linnya, si kibinja kye yakulembera. Yalekulira ekifo kye kyokka eky’obukulu ekitongole, era oluvannyuma, okumala emyaka mingi egyasigalawo, teyasobola kuva mu nnyumba ye.

Ekyasigalawo zaali mpisa mu bantu abalala. Yatula ekibi kyo mu lwatu. Mutambulire mu musana buli omu ne munne. Buuza abantu ku mmeeme zaabwe. Subira Katonda okukujjuza era tokkiriza kitono ku ekyo. Ebintu ebyo byabuna okuva ku muntu okudda ku muntu, nga eno nkola ya mpola etaliiko kyewuunyisa, era ate y’emu yokka etavunda omutandisi bw’alekera awo okujja.

Kivengere yali nazo. Luwum yali nazo, era zaamuviirako okufiirwa obulamu bwe. Tewali n’omu ku bo yaziyiga mu kitabo kya Nsibambi, kubanga tekyaliwo.

Okugeraageranya okutali kwangu

Teeka ekyo ku mabbali g’ekyo abasinga ku ffe kye tusuubira mu kasirise okuleka emabega, era enjawulo tetuweesa kitiibwa.

Twandyagadde okujjukirwa. Twandyagadde wabeewo ekintu ekiriko erinnya lyaffe — omulimu, ekifo, erinnya eddungi, ebibala bingi ebikakasa nti emyaka tegyagenda bwereere. Okwegomba kuno si kwa bubi, naye kunafu, era obulamu bwa Nsibambi kukusoomooza okw’olwatu eri ekyo. Talina by’ayinza kulaga. Alina bazzukulu mu kukkiriza.

Era weetegereze nti teyandisobodde kukitegeka ne bwe yandigezezzaako. Buli kimu ekyamuwa amaanyi mu balala, mu ndaba ye, kyali kufiirwa oba kuswala: yalekulira ekifo kye, baliraanwa be ne bamulowooza nti mulalu, era oluvannyuma n’aggibwa ddala mu bantu olw’obulwadde obutaasobola na kutuumibwa linnya. Singa yabuuzibwa ekiseera kyonna okunnyonnyola enteekateeka ye, teyandibadde na kya kwogera.

Kino kye kikusaba

Si nti olekulira ekintu kyonna. Si nti onoonya obutamanyibwa, kubanga ekyo nakyo kwemanya kwa ngeri yaakwo bw’okinoonya.

Kino kyokka: olekere awo okupima obulamu bwo n’ebyo ebirirabika oluvannyuma, otandike okubupima n’ebyo ebituufu ku ggwe kaakano. Olumwa enjala? Oli mwesimbu eri omuntu yenna? Osaba nga tewali abala? Waliwo omuntu yenna eyakyuka olw’ebyo by’omugambye ku Katonda?

Ebibuuzo ebyo tebirina kakwate na bunene, era bye byokka olugero luno bye lusiima. Omusajja yabyebuuza mu 1929 nga talina ky’amanyi ku bigenda kuddirira, era amazima gali nti teyalaba ddala ebyaddirira — yali mu nnyumba okumala ebisinga ku byo.

Omuliro ogwekwese

Ekifaananyi olugero lwonna kye lukomawo okulaga gwe muliro, era kirungi okutwala ekifaananyi ekyo nga kikulu akaseera katono, kubanga omuliro kyakulabirako kibi eky’ebyo byonna bye tutera okutegeeza nga twogera ku kukwata ku bantu.

Omuliro tegubuna lwa kutegeka. Gubuna lwa kukwatagana. Tegwetaaga lulimi lw’omuliro olusooka kusigala nga lwaka gusobole okugenda mu maaso; gwetaaga ekintu ekiguliraanye ekinaakwata. Omuliro ogubunye tegujjukira kaliro ki akaagutandika, era tegwetaaga kujjukira.

Omuliro gwa Nsibambi gwakoleezebwa ku lusozi e Kampala mu nnaku bbiri, era okumala ekitundu eky’enkomerero eky’obulamu bwe gwali gukwekeddwa mu nnyumba nga kumpi tewali agulaba nga gwaka. Gwasigala nga muliro ekiseera kyonna.

Kyonna Katonda ky’anaakola n’obulamu bwo, tekisuubirwa nti ajja kukwebuuzaako ku nkula yaabwo. Teyeebuuza ku Nsibambi. Kye yasabibwa kye kimu ekyo ky’osabibwa: beera n’enjala ya ddala, beera mwesimbu eri omuntu, toziyiza kintu kyonna, era weeyongere okusaba ekitundu ekirabika eky’omugaso gwo bwe kiba kiggiddwawo.

Ekyo kye kyonna. Si nteekateeka. Tekyetaaganga kubeera bwe kityo.

Essaala

Kitaffe, njagala okujjukirwa, era sikakasa nti kwegomba kutukuvu. Kitwale, ompe mu kifo kyakwo kye wamuwa: enjala ya ddala, mukwano omwesimbu, obutaziyiza kintu, n’okwagala okwaka nga tewali alaba. Leka wabeewo ekintu ekiriwangaala okunsinga ekitaliiko linnya lyange. Amiina.