ሁሉን አቀፍ መንፈስ

«ከዚያም በሄደ ጊዜ ሊገናኘው የመጣውን የሬካብን ልጅ ኢዮናዳብን አገኘው፤ ሰላምታም ሰጠውና፦ ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን? አለው። ኢዮናዳብም፦ ቅን ነው ብሎ መለሰ። እንዲህስ ከሆነ እጅህን ስጠኝ።»

1. ይህን ታላቅ ዕዳ የማይከፍሉት እንኳ ፍቅር ለሰው ልጆች ሁሉ የሚገባ መሆኑን ይቀበላሉ፤ «ባልንጀራህን እንደ ራስህ ውደድ» የሚለው የንጉሥ ሕግ ለሚሰሙት ሁሉ የገዛ ራሱን ማስረጃ ይዞ ይመጣልና። ይህም የጥንት ዘመን ቀናተኞች በእርሱ ላይ እንደ ሰጡት ምስኪን ትርጓሜ አይደለም፤ እነርሱ «ባልንጀራህን ውደድ»—ዘመድህን፣ የምታውቀውን፣ ወዳጅህን—«ጠላትህንም ጥላ» ይሉ ነበር፤ እንዲህ አይደለም። ጌታችን፦ «እኔ ግን እላችኋለሁ፥ ጠላቶቻችሁን ውደዱ፥ የሚረግሙአችሁን መርቁ፥ ለሚጠሉአችሁ መልካም አድርጉ፥ ስለሚበድሉአችሁና ስለሚያሳድዱአችሁ ጸልዩ፤ ይህም በሰማያት ላለው አባታችሁ ልጆች ትሆኑ ዘንድ ነው»—ለሰዎች ሁሉ እንዲሁ ሆናችሁ ትታዩ ዘንድ—«እርሱ ፀሐዩን በክፉዎችና በበጎዎች ላይ ያወጣልና፥ ዝናቡንም በጻድቃንና በዓመፀኞች ላይ ያዘንባልና» ብሎአል።

2. ነገር ግን እግዚአብሔርን ለሚወዱት የምንከፍለው የተለየ ፍቅር እንዳለ የተረጋገጠ ነው። ዳዊት እንዲህ ይላል፦ «ደስታዬ ሁሉ በምድር ባሉ ቅዱሳንና በበጎነት በሚበልጡት ላይ ነው።» ከእርሱ የሚበልጠውም እንዲሁ ይላል፦ «እርስ በርሳችሁ ትዋደዱ ዘንድ፥ እንደ ወደድኋችሁ እናንተ ደግሞ እርስ በርሳችሁ ትዋደዱ ዘንድ አዲስ ትእዛዝ እሰጣችኋለሁ። እርስ በርሳችሁ ፍቅር ቢኖራችሁ፥ ደቀ መዛሙርቴ እንደ ሆናችሁ ሰዎች ሁሉ በዚህ ያውቃሉ» (ዮሐንስ 13:34, 35)። ሐዋርያው ዮሐንስ እጅግ ደጋግሞና አጽንቶ የሚናገርለት ፍቅር ይህ ነው፦ «ከመጀመሪያ የሰማችኋት መልእክት። እርስ በርሳችን እንዋደድ የምትል ይህች ናትና» ይላል (1ኛ ዮሐንስ 3:11)። «እርሱ ስለ እኛ ነፍሱን አሳልፎ ሰጥቶአልና በዚህ ፍቅርን አውቀናል፤ እኛም»—ፍቅር ወደዚያ ቢጠራን—«ስለ ወንድሞቻችን ነፍሳችንን አሳልፈን እንድንሰጥ ይገባናል» (ቁጥር 16)። ደግሞም፦ «ወዳጆች ሆይ፥ ፍቅር ከእግዚአብሔር ስለ ሆነ፥ … እርስ በርሳችን እንዋደድ። ፍቅር የሌለው እግዚአብሔርን አያውቅም፥ እግዚአብሔር ፍቅር ነውና» (4:7, 8)። «እግዚአብሔር እርሱ ራሱ እንደ ወደደን ስለ ኃጢአታችንም ማስተስሪያ ይሆን ዘንድ ልጁን እንደ ላከ እንጂ እኛ እግዚአብሔርን እንደ ወደድነው አይደለም። ወዳጆች ሆይ፥ እግዚአብሔር እንዲህ አድርጎ ከወደደን እኛ ደግሞ እርስ በርሳችን ልንዋደድ ይገባናል» (ቁጥር 10, 11)።

3. ሰዎች ሁሉ ይህን ይቀበላሉ፤ ነገር ግን ሰዎች ሁሉ ይፈጽሙታልን? የዕለት ተዕለት ልምድ የዚህን ተቃራኒ ያሳያል። «ትእዛዝንም እንደ ሰጠን እርስ በርሳችን እንዋደድ» የሚለውን የሚፈጽሙ ክርስቲያኖች እንኳ ወዴት አሉ? በመንገዱ ላይ ስንት እንቅፋቶች ተጋርጠዋል! ሁለቱ ታላላቅና አጠቃላይ እንቅፋቶች እነዚህ ናቸው፦ አንደኛ፣ ሁሉም አንድ ዓይነት ሊያስቡ አይችሉም፤ በዚህም ምክንያት፣ ሁለተኛ፣ ሁሉም አንድ ዓይነት ሊመላለሱ አይችሉም፤ ነገር ግን በብዙ ጥቃቅን ነጥቦች አሳባቸው በሚለያየው መጠን አካሄዳቸውም ሊለያይ ግድ ነው።

4. ነገር ግን የአሳብ ወይም የአምልኮ ሥርዓት ልዩነት ፍጹም የሆነ ውጫዊ አንድነትን ሊከለክል ቢችልም፣ በፍቅር ያለንን አንድነት ሊከለክል ግድ ነውን? አንድ ዓይነት ማሰብ ባንችልም፣ አንድ ዓይነት መዋደድ አንችልምን? አንድ አሳብ ባንሆንም፣ አንድ ልብ መሆን አንችልምን? ያለ ጥርጥር እንችላለን። እነዚህ ጥቃቅን ልዩነቶች ቢኖሩም፣ የእግዚአብሔር ልጆች ሁሉ በዚህ ሊተባበሩ ይችላሉ። እነዚህ ልዩነቶች እንዳሉ ሆነው፣ በፍቅርና በበጎ ሥራ እርስ በርሳቸው ሊተጋገዙ ይችላሉ።

5. በእርግጥ በዚህ ረገድ የኢዩ ራሱ ምሳሌ—ምንም እንኳ እርሱ ጠባዩ የተደባለቀ ሰው ቢሆንም—ልባም ክርስቲያን ሁሉ ሊያስተውለውና ሊከተለው የሚገባ ነው። «ከዚያም በሄደ ጊዜ ሊገናኘው የመጣውን የሬካብን ልጅ ኢዮናዳብን አገኘው፤ ሰላምታም ሰጠውና፦ ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን? አለው። ኢዮናዳብም፦ ቅን ነው ብሎ መለሰ። እንዲህስ ከሆነ እጅህን ስጠኝ።»

ጽሑፉ በተፈጥሮው ለሁለት ክፍል ይከፈላል፦ —በመጀመሪያ፣ ኢዩ ለኢዮናዳብ ያቀረበው ጥያቄ፦ «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን?» ሁለተኛ፣ ኢዮናዳብ «ቅን ነው» ብሎ በመለሰ ጊዜ የቀረበለት ጥሪ፦ «እንዲህስ ከሆነ እጅህን ስጠኝ።»

I. 1. እንግዲህ፣ በመጀመሪያ፣ ኢዩ ለኢዮናዳብ ያቀረበውን «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን?» የሚለውን ጥያቄ እንመልከት።

በእነዚህ ቃላት ውስጥ ልናስተውለው የምንችለው የመጀመሪያው ነገር፣ እዚህ ስለ ኢዮናዳብ አሳቦች ምንም ጥያቄ አለመቅረቡ ነው። ሆኖም እጅግ ያልተለመዱ፣ እንዲያውም ለራሱ ብቻ የተለዩ አንዳንድ አሳቦችን እንደ ያዘ የተረጋገጠ ነው፤ አንዳንዶቹም በአካሄዱ ላይ የቅርብ ተጽዕኖ የነበራቸው ናቸው፤ በእነዚህም ላይ እጅግ ታላቅ ክብደት ከመስጠቱ የተነሣ እስከ መጨረሻው ትውልዳቸው ድረስ ለልጆቹ ልጆች አወረሳቸው። ይህም ከሞተ ከብዙ ዓመታት በኋላ ኤርምያስ ከሰጠው ዘገባ ግልጽ ነው፦ «ያእዛንያንና ወንድሞቹን ልጆቹንም ሁሉ፥ የሬካባውያንንም ቤት ሁሉ ወሰድሁ፤ . . . በፊታቸውም የወይን ጠጅ የሞላባቸውን ማድጋዎችና ጽዋዎችን አኖርሁ፥ እነርሱንም፦ የወይን ጠጅ ጠጡ አልኋቸው። እነርሱ ግን፦ የወይን ጠጅ አንጠጣም፤ ዮናዳብ»፣ ወይም ኢዮናዳብ፣ «የሬካብ ልጅ፣ አባታችን» (ቃላቱ እንዲህ ቢቀመጡ ኖሮ አሻሚነታቸው ባነሰ ነበር፦ «ኢዮናዳብ አባታችን፣ የሬካብ ልጅ»፤ ኢዮናዳብ ለሬካብ ካለው ፍቅርና አክብሮት የተነሣ ዘሮቹ በእርሱ ስም እንዲጠሩ ሳይመኝ አይቀርም)፣ «እንዲህ ብሎ አዝዞናልና፦ እናንተና ልጆቻችሁ ለዘላለም የወይን ጠጅ አትጠጡ። ቤትም አትሥሩ፥ ዘርም አትዝሩ፥ ወይንም አትትከሉ፥ አይሁንላችሁም፤ ነገር ግን ዘመናችሁን ሁሉ በድንኳን ተቀመጡ.... እኛም አባታችን ዮናዳብ ያዘዘንን ሁሉ ሰምተን አደረግን» (ኤርምያስ 35:3–10)።

2. ሆኖም ኢዩ (በዓለማዊም ሆነ በሃይማኖታዊ ነገሮች እንደ እብድ መንዳት ልማዱ የነበረ ይመስላል) ከእነዚህ ነገሮች በአንዱም ራሱን ፈጽሞ አያስጨንቅም፤ ይልቁንም ኢዮናዳብ በገዛ አስተያየቱ እንዲጸና ይተወዋል። ከሁለቱም አንዱ ሌላውን ስለ ያዘው አሳብ በጥቂቱ እንኳ ያወከው አይመስልም።

3. በዚህ ዘመንም ብዙ መልካም ሰዎች የተለዩ አሳቦችን ሊይዙ እጅግ ይቻላል፤ ከእነርሱም አንዳንዶቹ በዚህ ረገድ እንደ ኢዮናዳብ እንኳ ልዩ ሊሆኑ ይችላሉ። ከፍለን ብቻ እስከምናውቅ ድረስም ሰዎች ሁሉ ሁሉንም ነገር በአንድ ዓይነት እንደማያዩ የተረጋገጠ ነው። በሃይማኖትም ሆነ በተራ ሕይወት የተለያዩ ሰዎች የተለያየ አሳብ እንዲኖራቸው መሆኑ፣ የሰው ማስተዋል በአሁኑ ጊዜ ካለበት ድካምና ውስንነት የሚመነጭ የማይቀር ውጤት ነው። ከዓለም መጀመሪያ ጀምሮ እንዲሁ ነበር፤ «ነገር ሁሉ እስከሚታደስበት ዘመን ድረስ» እንዲሁ ይሆናል።

4. ይልቁንም፣ እያንዳንዱ ሰው የሚይዘው እያንዳንዱ አሳብ እውነት እንደ ሆነ በግድ ቢያምንም (አንድ አሳብ እውነት እንዳልሆነ ማመን ያን አሳብ አለመያዝ ማለት ነውና)፣ ማንም ሰው ግን የገዛ አሳቦቹ ሁሉ በአንድነት ሲታዩ እውነት እንደ ሆኑ እርግጠኛ ሊሆን አይችልም። እንዲያውም፣ humanum est errare et nescire ስለ ሆነ፣ የሚያስብ ሰው ሁሉ እውነት እንዳልሆኑ እርግጠኛ ነው፦ «ብዙ ነገሮችን አለማወቅና በአንዳንዶቹም መሳሳት የሰው ልጅ የግድ ሁኔታ ነው።» ስለዚህ ይህ የራሱ ሁኔታ እንደ ሆነ ይገነዘባል። በጥቅሉ እርሱ ራሱ እንደሚሳሳት ያውቃል፤ በየትኞቹ ነጥቦች እንደሚሳሳት ግን አያውቅም፤ ምናልባትም ሊያውቅ አይችልም።

5. «ምናልባትም ሊያውቅ አይችልም» እላለሁ፤ የማይሸነፍ አለማወቅ እስከ የት ድረስ ሊዘልቅ እንደሚችል ማን ሊናገር ይችላል? ወይም (ያው ነገር ነው) የማይሸነፍ ጭፍን አመለካከት? —ይህም ብዙ ጊዜ በለጋ አእምሮዎች ውስጥ እጅግ ተተክሎ ስለሚቀር፣ ከዚያ በኋላ ይህን ያህል ሥር የሰደደውን መንቀል የማይቻል ይሆናል። ደግሞም ከስሕተቱ ጋር ተያይዞ ያለውን ሁኔታ ሁሉ ካላወቀ በቀር፣ ማንኛውም ስሕተት ምን ያህል የሚያስወቅስ እንደ ሆነ ማን ሊናገር ይችላል? በደል ሁሉ በተወሰነ መጠን የፈቃድን ተባባሪነት ይጠይቃልና፤ ይህንንም ሊፈርድ የሚችለው ልብን የሚመረምረው እርሱ ብቻ ነው።

6. ስለዚህ ጥበበኛ ሰው ሁሉ ሌሎች ለእርሱ እንዲሰጡት የሚፈልገውን ያንኑ የማሰብ ነጻነት ለሌሎች ይሰጣል፤ እነርሱ የእነርሱን አሳብ እንዲቀበል አጥብቀው እንዲጠይቁት እንደማይወድ ሁሉ፣ እርሱም የእርሱን አሳብ እንዲቀበሉ አጥብቆ አይጠይቃቸውም። ከእርሱ የሚለዩትን ይታገሣቸዋል፤ በፍቅር ሊተባበረው የሚሻውንም ሰው ያችን አንዲት ጥያቄ ብቻ ይጠይቀዋል፦ «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን?»

7. ሁለተኛ፣ እዚህ ስለ ኢዮናዳብ የአምልኮ ሥርዓት ምንም ጥያቄ እንዳልቀረበ ልናስተውል እንችላለን፤ ምንም እንኳ በዚህ ረገድም በመካከላቸው እጅግ ሰፊ ልዩነት የነበረ መሆኑ እጅግ የሚመስል ቢሆንም። ኢዮናዳብ፣ ዘሮቹም ሁሉ እንዲሁ፣ እግዚአብሔርን በኢየሩሳሌም ያመልኩ እንደ ነበረ ልናምን እንችላለን! ኢዩ ግን እንዲህ አላደረገም፤ ከሃይማኖት ይልቅ ለመንግሥት ፖለቲካ ይበልጥ ያስብ ነበር። ስለዚህም የበኣልን አምላኪዎች ገድሎ «በኣልን ከእስራኤል አጠፋ» ቢባልለትም፣ ከኢዮርብዓም ምቹ ኃጢአት፣ ከ«ወርቅ ጥጆች» አምልኮ ግን «አልራቀም» (2ኛ ነገሥት 10:29)።

8. ነገር ግን ቅን ልብ ባላቸው ሰዎች መካከል እንኳ፣ «ነውር የሌለባት ሕሊና» እንዲኖራቸው በሚሹ ሰዎች መካከል እንኳ፣ የተለያዩ አሳቦች እስካሉ ድረስ እግዚአብሔርን የማምለክ የተለያዩ መንገዶች መኖራቸው ግድ ነው፤ የአሳብ ልዩነት የአካሄድን ልዩነት የግድ ያስከትላልና። በዘመናት ሁሉ ሰዎች ስለ ልዑሉ አምላክ ካላቸው አሳብ ይበልጥ በምንም እንዳልተለያዩ ሁሉ፣ እርሱን ከሚያመልኩበት መንገድ ይበልጥም እርስ በርሳቸው በምንም አልተለያዩም። ይህ በአሕዛብ ዓለም ብቻ ቢሆን ኖሮ ፈጽሞ የሚያስደንቅ ባልሆነ ነበር፤ እነዚህ «እግዚአብሔርን በጥበብዋ ስላላወቀች» ዓለም እንደ ሆኑ እናውቃለንና፤ ስለዚህም እርሱን እንዴት እንደሚያመልኩ ሊያውቁ አልቻሉም። ነገር ግን በክርስቲያን ዓለም እንኳ፣ ሁሉም በጥቅሉ «እግዚአብሔር መንፈስ ነው፥ የሚሰግዱለትም በመንፈስና በእውነት ሊሰግዱለት ያስፈልጋቸዋል» በሚለው ቢስማሙም፣ እግዚአብሔርን የማምለክ ዝርዝር መንገዶች በአሕዛብ መካከል እንዳሉት ያህል ማለት ይቻላል የተለያዩ መሆናቸው እንግዳ ነገር አይደለምን?

9. ታዲያ ከዚህ ሁሉ ልዩነት መካከል እንዴት እንምረጥ? ማንም ሰው ለሌላው ሊመርጥለት ወይም ሊደነግግለት አይችልም። ነገር ግን እያንዳንዱ ሰው በየዋህነትና በእግዚአብሔር ቅንነት የገዛ ሕሊናውን ትእዛዝ መከተል አለበት። በገዛ አእምሮው አጥብቆ ሊረዳ፣ ከዚያም ባለው በተሻለው ብርሃን መሠረት ሊሠራ ይገባዋል። ደግሞም ማንም ፍጡር ሌላውን በገዛ ደንቡ እንዲሄድ ለማስገደድ ሥልጣን የለውም። እግዚአብሔር ከሰው ልጆች ለአንዱም እንኳ እንዲህ በወንድሞቹ ሕሊና ላይ እንዲሠለጥን መብት አልሰጠም፤ ነገር ግን እያንዳንዱ ሰው ስለ ራሱ ለእግዚአብሔር መልስ እንደሚሰጥ ሁሉ፣ እያንዳንዱ ሰው ለራሱ መፍረድ አለበት።

10. ስለዚህ እያንዳንዱ የክርስቶስ ተከታይ፣ በክርስትና ሥርዓት ባሕርይ ራሱ ምክንያት፣ የአንዲት የተወሰነች ጉባኤ ወይም የሌላይቱ፣ በተለምዶ እንደሚባለው የአንዲት ቤተ ክርስቲያን አባል እንዲሆን የተገደደ ቢሆንም (ይህም እግዚአብሔርን የማምለክን አንድ የተለየ ሥርዓት ያመለክታል፤ «ሁለት ሰዎች ሳይስማሙ በአንድነት ይሄዳሉን?» ተብሎአልና)፣ ከገዛ ሕሊናው በቀር በምድር ላይ ያለ ማንም ኃይል ይህችን ወይም ያችን ጉባኤ ከሌላይቱ፣ ይህን ወይም ያን የአምልኮ ሥርዓት ከሌላው አስበልጦ እንዲመርጥ ሊያስገድደው አይችልም። ሰው የተወለደበት ስፍራ ሊገባባት የሚገባውን ቤተ ክርስቲያን ይወስናል ተብሎ በብዛት እንደሚታሰብ አውቃለሁ፤ ለምሳሌ በእንግሊዝ የተወለደ ሰው የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን ተብላ የምትጠራው አባል ሊሆን፣ በዚህም ምክንያት ያቺ ቤተ ክርስቲያን በደነገገችው በዚያ የተለየ ሥርዓት እግዚአብሔርን ሊያመልክ ይገባዋል ይባላል። እኔ በአንድ ወቅት የዚህ አሳብ ቀናተኛ ደጋፊ ነበርሁ፤ ነገር ግን ከዚህ ቅንዓት እንድቀንስ የሚያደርጉ ብዙ ምክንያቶችን አግኝቻለሁ። ማንም አስተዋይ ሰው ሊያልፋቸው የማይችላቸው ችግሮች አብረውት እንዳሉ እፈራለሁ። ከእነዚህም ትንሹ ያልሆነው ይህ ነው፤ ይህ ደንብ ተግባራዊ ሆኖ ቢሆን ኖሮ ከጳጳሳዊነት የተደረገ ተሐድሶ ባልኖረ ነበር፤ ያ ተሐድሶ በሙሉ የቆመበትን የግል ማመዛዘንን መብት ፈጽሞ ያጠፋዋልና።

11. ስለዚህ የእኔን የአምልኮ ሥርዓት በማንም ላይ ልጭን አልደፍርም። ሥርዓቱ በእውነት የጥንቲቱና የሐዋርያት እንደ ሆነ አምናለሁ፤ ነገር ግን የእኔ እምነት ለሌላ ሰው ደንብ አይደለም። ስለዚህ በፍቅር ልተባበረው የምሻውን ሰው፦ የእኔ ቤተ ክርስቲያን፣ የእኔ ጉባኤ አባል ነህን? እንደ እኔ ያንኑ የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ሥርዓት ትቀበላለህን? ያንኑስ የቤተ ክርስቲያን አገልጋዮች ትፈቅዳለህን? እኔ እግዚአብሔርን በማመልክበት በዚያው የጸሎት ሥርዓት ትካፈላለህን? ብዬ አልጠይቀውም። የጌታን እራት እኔ በምቀበልበት በዚያው አቋምና አኳኋን ትቀበላለህን? ብዬ አልመረምርም፤ ወይም በጥምቀት አፈጻጸም ለተጠማቂዎች ዋሶችን በመቀበል፣ በአሰጣጡ አኳኋን፣ ወይም ሊጠመቁ በሚገባቸው ሰዎች ዕድሜ ከእኔ ጋር ትስማማለህን? ብዬ አልጠይቅም። ይልቁንም (በገዛ አእምሮዬ እጅግ የተረዳሁ ብሆንም እንኳ) ጥምቀትንና የጌታን እራት ጨርሶ ትቀበላለህን? ብዬ አልጠይቅህም። እነዚህ ነገሮች ሁሉ ለጊዜው ይቆዩ፤ አስፈላጊ ከሆነ በሌላ በተሻለ ጊዜ ስለ እነርሱ እንነጋገራለን፤ አሁን ያለኝ ብቸኛ ጥያቄ ይህ ነው፦ «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነውን?»

12. ነገር ግን በዚህ ጥያቄ ውስጥ በትክክል የሚካተተው ምንድር ነው? ኢዩ በዚህ ምን ማለቱ ነበር? ማለቴ አይደለም፤ ነገር ግን አንድ የክርስቶስ ተከታይ ይህን ጥያቄ ለማንኛውም ወንድሙ ሲያቀርብ በዚህ ምን ሊረዳ ይገባዋል? ማለቴ ነው።

በዚህ ውስጥ የሚካተተው የመጀመሪያው ነገር ይህ ነው፦ ልብህ ከእግዚአብሔር ጋር ቅን ነውን? እርሱ መኖሩንና ፍጽምናዎቹን ታምናለህን? ዘላለማዊነቱን፣ ወሰን የለሽነቱን፣ ጥበቡን፣ ኃይሉን? ፍትሑን፣ ምሕረቱንና እውነቱን? እርሱ አሁን «ሁሉን በስልጣኑ ቃል እየደገፈ» እንደ ሆነ፣ እጅግ ጥቃቅን የሆኑትን፣ እጅግ ጎጂ የሆኑትንም እንኳ፣ ለገዛ ክብሩና ለሚወዱት ሰዎች መልካም እንደሚገዛቸው ታምናለህን? ስለ እግዚአብሔር ነገሮች መለኮታዊ ማስረጃ፣ ከተፈጥሮ በላይ የሆነ ማረጋገጫ አለህን? ጊዜያዊውን ሳይሆን ዘላለማዊውን እየተመለከትህ «በማየት ሳይሆን በእምነት» ትመላለሳለህን?

13. በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ፣ «ከሁሉ በላይ ሆኖ ለዘላለም የተባረከ አምላክ» በሆነው፣ ታምናለህን? እርሱ በነፍስህ ውስጥ ተገልጦአልን? ኢየሱስ ክርስቶስን እርሱንም እንደ ተሰቀለ ታውቃለህን? እርሱ በአንተ ይኖራልን? አንተስ በእርሱ ትኖራለህን? በእምነት በልብህ ውስጥ ተሥሎአልን? የራስህን ሥራዎች ሁሉ፣ የራስህንም ጽድቅ ፈጽሞ ክደህ ለዚያ «በኢየሱስ ክርስቶስ በማመን የሚገኘው የእግዚአብሔር ጽድቅ» ራስህን አስገዝተሃልን? የራስህ ጽድቅ ሳይኖርህ «በእምነት የሚገኘው ጽድቅ» ኖሮህ በእርሱ ተገኝተሃልን? በእርሱስ በኩል «መልካሙን የእምነት ገድል» እየተጋደልህ «የዘላለምን ሕይወት» እየያዝህ ነውን?

14. እምነትህ energoumene di agapes፣ —በፍቅር ብርታት የተሞላች ናትን? እግዚአብሔርን («ከሁሉ ነገር በላይ» አልልም፤ ይህ አባባል ከመጽሐፍ ቅዱስ ውጭ የሆነና አሻሚም ነውና፤ ነገር ግን) «በፍጹም ልብህ በፍጹምም ነፍስህ በፍጹምም አሳብህ በፍጹምም ኃይልህ» ትወደዋለህን? ደስታህን ሁሉ በእርሱ ብቻ ትሻለህን? የምትሻውንስ ታገኛለህን? በውኑ ነፍስህ ዘወትር «ጌታን ታከብረዋለች»፣ መንፈስህም በአምላክህ በመድኃኒትህ «ሐሴት ታደርጋለች»? «በሁሉ አመስግኑ» የሚለውን ተምረህ «ምስጋና ደስ የሚያሰኝ ያማረም ነገር» መሆኑን ታገኛለህን? እግዚአብሔር የነፍስህ ማዕከል፣ የምኞትህም ሁሉ ድምር ነውን? በዚህም መሠረት መዝገብህን በሰማይ እያከማቸህ ሌላውን ሁሉ እንደ ጉድፍና እንደ ዝቃጭ እየቈጠርህ ነውን? የእግዚአብሔር ፍቅር የዓለምን ፍቅር ከነፍስህ አውጥቶ ጥሎአልን? እንግዲያስ አንተ ለዓለም ተሰቅለሃል፤ ለምድራዊው ሁሉ ሞተሃል፤ ሕይወትህም «በእግዚአብሔር ከክርስቶስ ጋር ተሰውሮአል»።

15. የራስህን ፈቃድ ሳይሆን የላከህን ፈቃድ በማድረግ ተጠምደሃልን? —ይኸውም እንድታደርገው የሰጠህን ሥራ ፈጽመህ ወደ አባትህ ቤት እስክትመለስ ድረስ፣ ለጥቂት ጊዜ በዚህ በእንግድነት እንድትቀመጥና በባዕድ አገር ጥቂት ቀናትን እንድታሳልፍ ወደዚህ የላከህን የእርሱን ፈቃድ? «በሰማያት ያለውን» የአባትህን ፈቃድ ማድረግ መብልህና መጠጥህ ነውን? ዓይንህ በሁሉ ነገር ጤናማ ናትን? ሁልጊዜ በእርሱ ላይ የተተከለች? ሁልጊዜ ወደ ኢየሱስ የምትመለከት? በምታደርገው ሁሉ እርሱን ታልማለህን? በድካምህ፣ በሥራህ፣ በአካሄድህ ሁሉ? «በቃል ቢሆን ወይም በሥራ» የምታደርገውን ሁሉ «በጌታ በኢየሱስ ስም» እያደረግህ፣ «እግዚአብሔር አብን በእርሱ» እያመሰገንህ፣ በሁሉ የእግዚአብሔርን ክብር ብቻ ትሻለህን?

16. የእግዚአብሔር ፍቅር በፍርሃት እንድታገለግለውና በፊቱ በረዓድ ደስ እንዲልህ ግድ ይልሃልን? ከሞትም ሆነ ከገሃነም ይልቅ እግዚአብሔርን ማሳዘንን ትፈራለህን? የክብሩን ዓይኖች የማስከፋት አሳብ ያህል የሚያስፈራህ አንዳች ነገር የለምን? በዚህም ምክንያት «የክፋትን መንገድ ሁሉ»፣ ማለትም የቅዱሱንና የፍጹሙን ሕጉን መተላለፍ ሁሉ ትጠላለህን? በዚህስ «በእግዚአብሔርና በሰው ፊት» «ነውር የሌለባት ሕሊና» ትኖርህ ዘንድ ትተጋለህን?

17. ልብህ በባልንጀራህ ዘንድ ቅን ነውን? የሰውን ዘር ሁሉ ያለ አንዳች ልዩነት እንደ ራስህ ትወዳለህን? «የሚወዱአችሁንማ ብትወዱ፥ ምን ምስጋና አላችሁ?» «ጠላቶቻችሁን ውደዱ» የተባለውን ትፈጽማላችሁን? ነፍሳችሁ ለእነርሱ በበጎ ፈቃድና በርኅራኄ ፍቅር የተሞላች ናትን? የእግዚአብሔርን ጠላቶች፣ የማያመሰግኑትንና ቅድስና የሌላቸውን እንኳ ትወዳላችሁን? አንጀታችሁ ስለ እነርሱ ይላወሳልን? ስለ እነርሱ ብላችሁ በዚህ ምድራዊ ኑሮ ራሳችሁ የተረገማችሁ እንድትሆኑ ልትመኙ ትችላላችሁን? ይህንስ «የሚረግሙአችሁን» በመመረቅ፣ «ስለሚበድሉአችሁ»ና ስለሚያሳድዱአችሁም በመጸለይ ታሳያላችሁን?

18. ፍቅራችሁን በሥራችሁ ታሳያላችሁን? ጊዜ ሳላችሁ፣ አጋጣሚም ባገኛችሁ መጠን ባልንጀሮችም ሆኑ እንግዶች፣ ወዳጆችም ሆኑ ጠላቶች፣ ደጎችም ሆኑ ክፉዎች፣ በእርግጥ «ለሰው ሁሉ» መልካም ታደርጋላችሁን? የምትችሉትን መልካም ሁሉ ታደርጉላቸዋላችሁን? የጎደላቸውን ሁሉ ለመሙላት እየጣራችሁ፣ እስከ አቅማችሁ ጥግ ድረስ በሥጋቸውም በነፍሳቸውም እየረዳችኋቸው? —እንዲህ ያለ አሳብ ካለህ፣ ማንኛውም ክርስቲያን ሊል ይችላል፣ አዎን፣ ይህን በቅንነት የምትመኘውና እስክትደርስበት ድረስ የምትከተለው ብቻ እንኳ ብትሆን፣ እንግዲያስ «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ነው»።

II. 1. «ከሆነስ እጅህን ስጠኝ»። «በእኔ አሳብ ሁኑ» ማለቴ አይደለም። ይህ አያስፈልጋችሁም፤ እኔም አልጠብቀውም፣ አልመኘውምም። ደግሞም «እኔ በእናንተ አሳብ እሆናለሁ» ማለቴ አይደለም። ይህን ማድረግ አልችልም፤ በእኔ ምርጫ ላይ የተመሠረተ አይደለምና፤ እንደ ፈቀድሁ ማየትና መስማት እንደማልችል ሁሉ እንደ ፈቀድሁም ማሰብ አልችልም። እናንተ አሳባችሁን ያዙ፤ እኔም የእኔን፤ ደግሞም እንደ ቀድሞው አጽንተን እንያዘው። ወደ እኔ ለመምጣት ወይም እኔን ወደ እናንተ ለማምጣት እንኳ መጣር አያስፈልጋችሁም። በእነዚያ ነጥቦች ላይ እንድትከራከሩ፣ ወይም ስለ እነርሱ አንዲት ቃል እንድትሰሙ ወይም እንድትናገሩ አልሻም። አሳቦች ሁሉ በዚህም በዚያም ወገን ለብቻቸው ይቆዩ፤ ብቻ «እጅህን ስጠኝ»።

2. «የአምልኮ ሥርዓቴን ተቀበል» ወይም «እኔ የአንተን እቀበላለሁ» ማለቴ አይደለም። ይህም ደግሞ በአንተ ምርጫም ሆነ በእኔ ምርጫ ላይ የሚመሠረት ነገር አይደለም። ሁለታችንም እያንዳንዳችን በገዛ አእምሮአችን አጥብቀን እንደ ተረዳን እንሥራ። አንተ በእግዚአብሔር ዘንድ እጅግ ተቀባይነት ያለው ነው ብለህ የምታምነውን አጥብቀህ ያዝ፤ እኔም እንዲሁ አደርጋለሁ። እኔ የኤጲስ ቆጶሳዊው የቤተ ክርስቲያን አስተዳደር ሥርዓት መጽሐፍ ቅዱሳዊና ሐዋርያዊ እንደ ሆነ አምናለሁ። አንተ የፕሬስቢቴሪያን ወይም የኢንዲፔንደንት ሥርዓት የተሻለ እንደ ሆነ ብታስብ፣ እንዲሁ ማሰብህን ቀጥል፤ በዚያም መሠረት አድርግ። እኔ ሕፃናት መጠመቅ እንደሚገባቸው፣ ይህም በማጥለቅም ሆነ በመርጨት ሊፈጸም እንደሚችል አምናለሁ። አንተ በሌላ አሳብ ከተረዳህ፣ እንዲሁ ሁን፤ የገዛ መረዳትህንም ተከተል። የጸሎት ሥርዓቶች፣ በተለይም በታላቁ ጉባኤ፣ እጅግ ጠቃሚዎች እንደ ሆኑ ይታየኛል። አንተ ሳይዘጋጁ በድንገት የሚጸለይ ጸሎት የበለጠ ጠቃሚ እንደ ሆነ ብትፈርድ፣ እንደ ገዛ ፍርድህ አድርግ። የእኔ አሳብ፣ ሰዎች የሚጠመቁበትን ውኃ ልከለክል እንደማይገባኝ፣ ለሞተው ለጌታዬም መታሰቢያ እንጀራ ልበላና ወይን ልጠጣ እንደሚገባኝ ነው፤ ነገር ግን በዚህ ካልተረዳህ ባለህ ብርሃን መሠረት አድርግ። ከላይ በተጠቀሱት ርእሶች በአንዱም ላይ ቢሆን ከአንተ ጋር ለአንድ አፍታ እንኳ ለመከራከር ፍላጎት የለኝም። እነዚህ ሁሉ ጥቃቅን ነጥቦች ወደ ጎን ይቁሙ። ከቶም ወደ ዓይን አይምጡ። «ልብህ እንደ ልቤ ከሆነ»፣ እግዚአብሔርንና የሰውን ልጅ ሁሉ የምትወድ ከሆንህ፣ ከዚህ በላይ አልጠይቅም፦ «እጅህን ስጠኝ።»

3. ማለቴ በመጀመሪያ፣ ውደደኝ፤ ይህም የሰውን ልጅ ሁሉ እንደምትወድ ብቻ አይደለም፤ ጠላቶችህን ወይም የእግዚአብሔርን ጠላቶች፣ የሚጠሉህን፣ «የሚበድሉህንና የሚያሳድዱህን» እንደምትወድ ብቻ አይደለም፤ እንደ እንግዳ፣ መልካምም ሆነ ክፉ ነገር እንደማታውቅለት ሰው ብቻ አይደለም፣ —በዚህ አልረካም፣ —አይደለም፤ «ልቤ ከልብህ ጋር እንደ ሆነ ልብህ ቅን ከሆነ»፣ እንግዲያስ ከወንድም ይልቅ እንደሚጠጋ ወዳጅ፣ በክርስቶስ እንደ ወንድም፣ እንደ አዲሲቱ ኢየሩሳሌም አብሮ ዜጋ፣ በአንዱ የመዳናችን ራስ ሥር በአንድ ዓይነት ጦርነት እንደ ተሰለፈ የጦር ጓድ አድርገህ እጅግ ርኅሩኅ በሆነ ፍቅር ውደደኝ። በኢየሱስ መንግሥትና ትዕግሥት እንደ ተካፋይ ባልንጀራ፣ የክብሩም አብሮ ወራሽ አድርገህ ውደደኝ።

4. (ነገር ግን ብዙውን የሰው ልጅ ከምትወድበት በላቀ መጠን) በሚታገሥና ቸርነትን በሚያደርግ ፍቅር ውደደኝ፤ ይኸውም ታጋሽ በሆነ፣ —ባላውቅ ወይም ከመንገድ ብወጣ ሸክሜን የሚሸከም እንጂ የማያከብድ፣ አሁንም ርኅሩኅ፣ ለዘብተኛና አዛኝ በሆነ፣ እግዚአብሔርም በሥራው ከአንተ ይልቅ እንኳ እኔን ሊያከናውንልኝ በማናቸውም ጊዜ ቢወድድ በማይቀና ፍቅር። በሞኝነቴም ሆነ በድካሜ፣ ወይም ደግሞ (አንዳንድ ጊዜ እንዲህ ሆኖ ቢታይህ) እንደ እግዚአብሔር ፈቃድ ባለማድረጌ እንኳ በማይበሳጭ ፍቅር ውደደኝ። በደል እንዳትቆጥርብኝ፣ ቅናትንና ክፉ ጥርጣሬን ሁሉ እንድታስወግድ አድርገህ ውደደኝ። ሁሉን በሚሸፍን ፍቅር ውደደኝ፤ ስሕተቶቼንም ሆነ ድካሞቼን ከቶ በማይገልጥ፣ —ሁሉን በሚያምን፣ ሁልጊዜ መልካሙን ለማሰብ፣ ቃሎቼንና ሥራዎቼን ሁሉ በመልካም ለመተርጎም ፈቃደኛ በሆነ፣ —ሁሉን ተስፋ በሚያደርግ ፍቅር፤ ይኸውም የተወራው ነገር ከቶ እንዳልተደረገ፣ ወይም እንደ ተወራው ሁኔታ እንዳልተደረገ፣ ወይም ቢያንስ በመልካም አሳብ ወይም በድንገተኛ የፈተና ጭንቅ እንደ ተደረገ ተስፋ በሚያደርግ ፍቅር። እስከ መጨረሻም ድረስ ያልተስተካከለው ሁሉ በእግዚአብሔር ጸጋ እንደሚታረም፣ የጎደለውም ሁሉ በክርስቶስ ኢየሱስ ባለው በምሕረቱ ባለ ጠግነት እንደሚሟላ ተስፋ አድርግ።

5. ማለቴ ሁለተኛ፣ በጸሎትህ ሁሉ ለእግዚአብሔር አደራ ስጠኝ፤ በእኔ ውስጥ ያልተስተካከለ ሆኖ የሚያየውን ፈጥኖ እንዲያርም፣ የጎደለኝንም እንዲሞላ ስለ እኔ ከእርሱ ጋር ታገል። ወደ ጸጋው ዙፋን እጅግ በምትቀርብበት ጊዜ፣ ያን ጊዜ ከአንተ ጋር እጅግ ቅርብ ሆኖ ያለውን ለምነው፤ ልቤ ይበልጥ እንደ ልብህ እንዲሆን፣ በእግዚአብሔርም ሆነ በሰው ዘንድ ይበልጥ ቅን እንዲሆን፤ ስለማይታዩ ነገሮች የበለጠ የተሟላ መረዳት፣ በክርስቶስ ኢየሱስ ስላለው የእግዚአብሔር ፍቅርም የበረታ እይታ እንዲኖረኝ፤ በማየት ሳይሆን በእምነት ይበልጥ ጸንቼ እንድመላለስ፤ የዘላለምንም ሕይወት ይበልጥ አጥብቄ እንድይዝ። የእግዚአብሔርና የሰው ልጅ ሁሉ ፍቅር ይበልጥ በብዛት በልቤ ውስጥ እንዲፈስስ ጸልይ፤ በሰማያት ያለውን የአባቴን ፈቃድ በማድረግ ይበልጥ የምቃጠልና ትጉ እንድሆን፣ ለመልካም ሥራ ይበልጥ እንድቀና፣ ከማናቸውም ዓይነት ክፉ ነገርም ለመራቅ ይበልጥ እንድጠነቀቅ ጸልይ።

6. ማለቴ ሦስተኛ፣ ለፍቅርና ለመልካም ሥራ አነቃቃኝ። አጋጣሚ ባገኘህ ጊዜ ለነፍሴ ጤንነት ይጠቅማል ብለህ የምታምነውን ሁሉ በፍቅር በመናገር ጸሎትህን አጠናክር። እግዚአብሔር እንዳደርገው በሰጠኝ ሥራ አትጋኝ፤ ይበልጥ ፍጹም በሆነ መንገድ እንዴት እንደማደርገውም አስተምረኝ። አዎን፣ ከላከኝ ከእርሱ ፈቃድ ይልቅ የራሴን ፈቃድ እያደረግሁ መስዬ በምታይበት በማናቸውም ነገር «በወዳጅነት ምታኝ፥ ገሥጸኝም»። ስሕተቶቼን ለማረም፣ ድካሜን ለማበርታት፣ በፍቅር ለማነጽ፣ ወይም በማናቸውም ረገድ ለጌታ አገልግሎት ይበልጥ የተገባሁ ለማድረግ ይጠቅማል ብለህ የምታምነውን ሁሉ፣ ኦ፣ ተናገር፤ አትቆጥብ።

7. ማለቴ በመጨረሻ፣ በሥራና በእውነት እንጂ በቃል ብቻ አትውደደኝ። በኅሊናህ እስከምትችለው ድረስ (አሁንም የገዛ አሳቦችህንና እግዚአብሔርን የምታመልክበትን የገዛ ሥርዓትህን እንደ ያዝህ)፣ በእግዚአብሔር ሥራ ከእኔ ጋር ተባበር፤ እጅ ለእጅም ተያይዘን እንቀጥል። እስከዚህ ድረስ መሄድ እንደምትችል የተረጋገጠ ነው። ባለህበት ስፍራ ሁሉ፣ እግዚአብሔር በማንም በኩል ቢሠራ፣ ስለ እግዚአብሔር ሥራ በክብር፣ ስለ መልእክተኞቹም በደግነት ተናገር። በአቅምህም ከሆነ፣ በማናቸውም ችግር ወይም ጭንቀት ውስጥ ሲሆኑ ከእነርሱ ጋር መራራት ብቻ ሳይሆን፣ ስለ አንተ እግዚአብሔርን ያከብሩ ዘንድ በደስታ የሚሰጥና ውጤታማ የሆነ እርዳታ ስጣቸው።

8. በዚህ በመጨረሻው ርእስ ሥር ስለ ተነገረው ነገር ሁለት ነገሮች ሊታወቁ ይገባል፤ አንደኛው፣ ልቤ ከልቡ ጋር እንደ ሆነ ልቡ ቅን ከሆነው ሰው የምጠይቀውን ማናቸውንም ፍቅር፣ ማናቸውንም የፍቅር አገልግሎት፣ ማናቸውንም መንፈሳዊ ወይም ሥጋዊ እርዳታ፣ እኔም በእግዚአብሔር ጸጋ እንደ መጠኔ ያንኑ ልሰጠው ዝግጁ መሆኔ ነው፤ ሌላው፣ ይህን ጥያቄ ያቀረብሁት ስለ ራሴ ብቻ ሳይሆን ልባቸው በእግዚአብሔርና በሰው ዘንድ ቅን ስለ ሆነ ሁሉ መሆኑ ነው፤ ይኸውም ክርስቶስ እንደ ወደደን ሁላችንም እርስ በርሳችን እንድንዋደድ ነው።

III. 1. ከተነገረው ነገር አንድ ድምዳሜ ልናወጣ እንችላለን። ከዚህ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ምን እንደ ሆነ ልንማር እንችላለን።

ከዚህ አባባል ይልቅ እጅግ ክፉኛ የተሳሳተ ትርጉም የተሰጠውና እጅግ በአደገኛ ሁኔታ ያለ ቦታው የዋለ አባባል ከቶ አይገኝም ማለት ይቻላል፤ ነገር ግን ከላይ የቀረቡትን ምልከታዎች በረጋ መንፈስ የሚያስብ ማንም ሰው እንዲህ ያለውን የተሳሳተ መረዳት ማረምና እንዲህ ያለውንም ያለ ቦታው መዋል መከላከል ቀላል ይሆንለታል።

ከዚህ በመጀመሪያ ሁሉን አቀፍ መንፈስ የአስተሳሰብ ልቅነት እንዳልሆነ ልንማር እንችላለን። ለአሳቦች ሁሉ ግድ የለሽ መሆን አይደለም፤ ይህ የሲኦል ፍሬ እንጂ የሰማይ ልጅ አይደለም። ይህ የአሳብ አለመረጋጋት፣ ይህ «በትምህርት ነፋስ ሁሉ» መፍገምገምና «ወዲያና ወዲህም» መንሳፈፍ፣ ለእውነተኛ ሁሉን አቀፍነት ታላቅ መርገም እንጂ በረከት፣ የማይታረቅ ጠላት እንጂ ወዳጅ አይደለም። እውነተኛ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያለው ሰው አሁን ሃይማኖቱን የሚፈልግ አይደለም። በክርስትና ትምህርት ዋና ዋና ክፍሎች ላይ ባለው ፍርዱ እንደ ፀሐይ የጸና ነው። እውነት ነው፣ በመርሆቹ ላይ ሊቀርብ የሚችለውን ሁሉ ለመስማትና ለመመዘን ሁልጊዜ ዝግጁ ነው፤ ነገር ግን ይህ በገዛ አእምሮው ውስጥ አንዳች መዋለልን እንደማያሳይ ሁሉ አንዳችም አያስከትልም። በሁለት አሳብ መካከል አያነክስም፤ ሁለቱንም ወደ አንድ ለማዋሐድም በከንቱ አይጥርም። እናንተ ከምን ዓይነት መንፈስ እንደ ሆናችሁ የማታውቁ ሆይ፣ ይህን አስተውሉ፤ ማስተዋላችሁ የደፈረሰ ስለ ሆነ ብቻ፣ አእምሮአችሁ ሁሉ በጭጋግ ውስጥ ስለ ሆነ፣ የጸኑና የተስማሙ መርሆዎች ስለሌሏችሁ፣ ይልቁንም አሳቦችን ሁሉ በአንድነት ለማደባለቅ ስለምትሹ ብቻ ራሳችሁን ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያላችሁ ሰዎች ብላችሁ የምትጠሩ እናንተ። መንገዳችሁን ፈጽማችሁ እንደ ሳታችሁ ተረዱ፤ ያላችሁበትን አታውቁም። ወደ ክርስቶስ መንፈስ በትክክል የገባችሁ ይመስላችኋል፤ በእውነት ግን ለክርስቶስ ተቃዋሚ መንፈስ ትቀርባላችሁ። በመጀመሪያ ሂዱና የክርስቶስን ወንጌል የመጀመሪያ መሠረታውያን ተማሩ፤ ያን ጊዜም እውነተኛ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያላችሁ መሆንን ትማራላችሁ።

2. ከተነገረው ነገር፣ በሁለተኛ ደረጃ፣ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ማናቸውም ዓይነት የተግባር ልቅነት እንዳልሆነ ልንማር እንችላለን። ስለ ሕዝባዊ አምልኮ ወይም ስለሚፈጸምበት ውጫዊ ሥርዓት ግድ የለሽ መሆን አይደለም። ይህም ደግሞ በረከት ሳይሆን መርገም ይሆን ነበር። ለዚያ ረዳት ከመሆን እጅግ የራቀ ሆኖ፣ በቆየበት ዘመን ሁሉ እግዚአብሔርን በመንፈስና በእውነት ለማምለክ የማይነገር እንቅፋት ይሆን ነበር። ነገር ግን እውነተኛ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያለው ሰው ነገርን ሁሉ በመቅደሱ ሚዛን ከመዘነ በኋላ፣ በሚተባበርበት በዚያ የተለየ የአምልኮ ሥርዓት ላይ ምንም ጥርጣሬ፣ ምንም ማመንታት የለበትም። ይህ እግዚአብሔርን የማምለኪያ ሥርዓት መጽሐፍ ቅዱሳዊም ምክንያታዊም እንደ ሆነ በግልጽ ተረድቷል። በዓለም ላይ ከዚህ ይበልጥ መጽሐፍ ቅዱሳዊ የሆነ፣ ከዚህ ይበልጥ ምክንያታዊ የሆነ ሌላ አያውቅም። ስለዚህ ወዲያና ወዲህ ሳይቅበዘበዝ አጥብቆ ይጣበቅበታል፤ ይህን ለማድረግ ስላገኘው ዕድልም እግዚአብሔርን ያመሰግናል።

3. ስለዚህ ሦስተኛ፣ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ለማናቸውም ጉባኤ ግድ የለሽ መሆን እንዳልሆነ እንማራለን። ይህ ሌላ ዓይነት ልቅነት ነው፤ ከቀደመውም ያላነሰ የማይረባና ከመጽሐፍ ቅዱስ ጋር የማይስማማ ነው። ነገር ግን በእውነት ሁሉን አቀፍ መንፈስ ካለው ሰው እጅግ የራቀ ነው። እርሱ በመርሆዎቹ እንደ ጸና ሁሉ በጉባኤውም የጸና ነው። ከአንዱ ጉባኤ ጋር በመንፈስ ብቻ ሳይሆን በክርስቲያናዊ ኅብረት ውጫዊ ማሰሪያዎች ሁሉ የተባበረ ነው። በዚያ በእግዚአብሔር ሥርዓቶች ሁሉ ይካፈላል። በዚያ የጌታን እራት ይቀበላል። በዚያ በሕዝባዊ ጸሎት ነፍሱን ያፈስሳል፤ በሕዝባዊ ውዳሴና ምስጋናም ይተባበራል። በዚያ የማስታረቅን ቃል፣ የእግዚአብሔርን የጸጋ ወንጌል፣ መስማት ደስ ያሰኘዋል። ከእነዚህ ከቅርብ ወንድሞቹ፣ እጅግ ከሚወዳቸው ወንድሞቹ ጋር፣ በተለዩ ጊዜያት እግዚአብሔርን በጾም ይፈልጋል። እነዚህን እነርሱ ነፍሱን እንደሚጠብቁ እርሱም በተለይ በፍቅር ይጠብቃቸዋል፤ እርስ በርሳቸውም እየገሠጹ፣ እየመከሩ፣ እያጽናኑ፣ እየወቀሱና በማናቸውም መንገድ በእምነት እያነጹ ይኖራሉ። እነዚህን እንደ ገዛ ቤተ ሰቡ ይቈጥራቸዋል፤ ስለዚህም እግዚአብሔር በሰጠው አቅም መጠን በተፈጥሮው ይንከባከባቸዋል፤ ለሕይወትና ለእግዚአብሔር መምሰልም የሚያስፈልጋቸው ነገር ሁሉ እንዲኖራቸው ያደርጋል።

4. ነገር ግን በሃይማኖታዊ መርሆዎቹ፣ እውነት በኢየሱስ እንዳለ እውነት ነው ብሎ በሚያምነው ነገር፣ በጽናት የቆመ ቢሆንም፤ በፊቱ እጅግ ተቀባይነት አለው ብሎ የሚገምተውን የእግዚአብሔርን አምልኮ አጥብቆ የያዘ ቢሆንም፤ ከአንድ የተወሰነ ጉባኤም ጋር እጅግ ርኅሩኅና እጅግ የቅርብ በሆኑ ማሰሪያዎች የተባበረ ቢሆንም፣ —ልቡ የሚያውቃቸውንም የማያውቃቸውንም፣ የሰውን ዘር ሁሉ ለመቀበል የሰፋ ነው፤ ጎረቤቶችንና እንግዶችን፣ ወዳጆችንና ጠላቶችን በብርቱና ከልብ በሆነ ፍቅር ይቀበላል። ሁሉን አቀፍ ወይም ዓለም አቀፍ ፍቅር ይህ ነው። ይህም ያለው ሰው ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያለው ነው። ለዚህ መጠሪያ የሚያበቃው ፍቅር ብቻ ነውና፤ ሁሉን አቀፍ ፍቅር ሁሉን አቀፍ መንፈስ ነው።

5. እንግዲህ ይህን ቃል በጥብቅ ትርጉሙ ብንወስደው፣ ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያለው ሰው ከላይ በተጠቀሰው ሁኔታ ልባቸው ከልቡ ጋር ቅን ለሆነ ሁሉ እጁን የሚሰጥ ነው፤ የእግዚአብሔርን ነገሮች ከማወቅ፣ እርሱን ከማምለክ እውነተኛ መጽሐፍ ቅዱሳዊ ሥርዓት፣ ከሁሉም በላይ ደግሞ እግዚአብሔርን ከሚፈራና ጽድቅን ከሚያደርግ ጉባኤ ጋር ካለው አንድነት የተነሣ የሚያገኛቸውን ጥቅሞች ሁሉ ዋጋቸውን የሚያውቅና ስለ እነርሱም እግዚአብሔርን የሚያመሰግን ነው፤ እነዚህን በረከቶች በታላቅ ጥንቃቄ ይዞ እንደ ዓይኑ ብሌን እየጠበቃቸው፣ በዚያው ጊዜ የማናቸውም አስተሳሰብ ወይም አምልኮ ወይም ጉባኤ ይሁኑ፣ በጌታ በኢየሱስ ክርስቶስ የሚያምኑትን፣ እግዚአብሔርንና ሰውን የሚወዱትን፣ እግዚአብሔርን ደስ ለማሰኘት ደስ እያላቸውና እርሱን ለማሳዘን እየፈሩ ከክፉ ለመራቅ የሚጠነቀቁትንና ለመልካም ሥራ የሚቀኑትን ሁሉ—እንደ ወዳጆች፣ በጌታ እንደ ወንድሞች፣ እንደ ክርስቶስ ብልቶችና እንደ እግዚአብሔር ልጆች፣ አሁን ባለው በእግዚአብሔር መንግሥት እንደ ተካፋዮችና የዘላለም መንግሥቱ አብረው ወራሾች አድርጎ—የሚወድ ነው። እነዚህን ሁሉ ዘወትር በልቡ የሚሸከም፣ ለራሳቸው የማይነገር ርኅራኄ ኖሮት ደኅንነታቸውንም እየናፈቀ በሰዎች ፊት ጉዳያቸውን ከመሟገቱ ባሻገር በጸሎት ለእግዚአብሔር አደራ መስጠቱን የማያቋርጥ፣ በሚያጽናና ቃል የሚያነጋግራቸው፣ በቃሉም ሁሉ በእግዚአብሔር እጃቸውን ለማበርታት የሚደክም እርሱ በእውነት ሁሉን አቀፍ መንፈስ ያለው ሰው ነው። በመንፈሳዊውም በሥጋዊውም ነገር ሁሉ እስከ አቅሙ ጥግ ድረስ ይረዳቸዋል። ስለ እነርሱ «ገንዘቤን እከፍላለሁ፥ ራሴን እንኳ እከፍላለሁ» ለማለት የተዘጋጀ ነው፤ አዎን፣ ስለ እነርሱም ሲል ነፍሱን ለመስጠት የተዘጋጀ ነው።

6. አንተ የእግዚአብሔር ሰው ሆይ፣ እነዚህን ነገሮች አስብ! አስቀድመህ በዚህ መንገድ ላይ ካለህ፣ ቀጥል። እስከ አሁን መንገዱን ስተህ ከነበረ፣ የመለሰህን እግዚአብሔርን ባርክ! አሁንም በዓለም አቀፍ ፍቅር ንጉሣዊ መንገድ በፊትህ ያለውን ሩጫ ሩጥ። በፍርድህ እንዳትወላውል ወይም በአንጀትህ እንዳትጠብ ተጠንቀቅ፤ ነገር ግን ለቅዱሳን አንድ ጊዜ ፈጽሞ በተሰጠው እምነት ሥር ሰድደህ፣ በፍቅርም፣ በእውነተኛ ሁሉን አቀፍ ፍቅር፣ ተመሥርተህ፣ ለዘላለም እስከ ዘላለም በፍቅር እስክትዋጥ ድረስ ወጥ በሆነ እርምጃ ገስግስ!