ወላጆቼ

እኔ በ1832 በፔንሲልቬንያ ግዛት፣ በፊላደልፊያ ከተማ ተወለድኩ። ወላጆቼ ጥብቅ ኩዌከሮች ነበሩ፤ በአሥራ ዘጠኝ ዓመቴ እስካገባሁበት ጊዜ ድረስም ከዚህ ሌላ ስለ የትኛውም ሃይማኖት ምንም አላውቅም ነበር። ልጅነቴም ሆነ የኮረዳነት ዘመኔ ፍጹም ደስተኛ ነበር። ዛሬ ወደ ኋላ መለስ ብዬ ስመለከተው እንዲህ ይሰማኛል፤ ከአሥራ ስድስት ዓመቴ ጀምሮ የጻፍኩት የማስታወሻ ደብተሬም በዚያን ጊዜም እንዲሁ ይሰማኝ እንደ ነበር ያሳያል። በ1848 ከጻፍኳቸው የመጀመሪያ ማስታወሻዎች አንዱ እንዲህ የሚል ነበር፦ «ከሕይወቴ አሥራ ስድስት ዓመታት አልፈዋል፤ ወደ ኋላ ተመልሼ የልጅነቴን ብሩህና አስደሳች ቀናት፣ የወጣትነቴንም ጸጥ ያሉ ነገር ግን ይበልጥ ጥልቅ የሆኑ ደስታዎች ስመለከት፣ የደስታዬን ጽዋ ሞልቶ እስኪፈስ ድረስ ለሞላልኝ ቸርና ርኅሩኅ ፈጣሪዬ ልቤ በምስጋና ሊፈነዳ ምንም አይቀረውም። በእውነት ሕይወቴ የፀሐይ ብርሃንና የአበቦች አንድ ተረታዊ ትዕይንት ሆኖልኛል።»

ይህ ስለ ሰው ሕይወት ከልክ በላይ የደመቀ አመለካከት ሊመስል፣ የወጣትነት ግለትና ቅዠት ውጤት ተደርጎም ሊቆጠር ይችላል። ነገር ግን ዛሬ በሰባ ዓመቴ ወደ ኋላ ስመለከት፣ አሁንም ያንኑ ማለት እችላለሁ።

በ10ኛው ወር በ7ኛው ቀን 1849፣ አሥራ ሰባት ዓመት ሲሆነኝ፣ እንዲህ ብዬ ጻፍኩ፦ «ሊገባኝ አልቻለም። ከዚህ ሕይወት ደስታዎች ነቅለው የሚያወጡኝ ፈተናዎችና መከራዎች ካልመጡ በቀር፣ ከፍ ያሉትንና ይበልጥ ቅዱስ የሆኑትን የሰማይ ደስታዎች ከቶ አልፈልግም ብዬ አስቤ ነበር። ነገር ግን በመከራ ፋንታ በረከቶቼ ዕለት ዕለት ይበዛሉ። በዙሪያዬ ያለው ሁሉ ለደስታዬ ይረዳል፤ ዓለም እጅግ ውብ ናት፤ ጓደኞቼ ማንም ሰው ካገኛቸው ጓደኞች ሁሉ እጅግ ተወዳጆችና ደጎች ናቸው፤ በመንገዴም ላይ ደመና የሚያጠላ ፈተና ወይም ብስጭት እምብዛም አይመጣም። ይህ ደስታ፣ የደስታ ዕጣ ፈንታ ልለው እስክችል ድረስ፣ እስከ ትንንሾቹ ሁኔታዎች እንኳ ይደርሳል። እንዲወስንልኝ ለእግዚአብሔር የምተወውን ማንኛውንም ነገር፣ እርሱ ሁልጊዜ ልክ እኔ እንደምፈልገው ይወስናል… «በልቤ ውስጥ የማያቋርጥ ጭብጨባና የደስታ ድምፆች እልልታ አለ፤ እያንዳንዱ እስትንፋሴም በደስታ ፈገግታ የሚያበቃ ያህል ይሰማኛል። እናቴ ከልክ በላይ እስቃለሁ ትላለች፤ ነገር ግን ሳቁ በውስጤ ነው፤ መውጣቱም አይቀርም፤ ላቆመውም አልችልም።»

በዚያው ዓመት፣ በ12ኛው ወር በ29ኛው ቀን፣ እንዲህ ብዬ ጻፍኩ፦ «ቤታችን እንዴት ያለ ደስተኛ፣ ደስተኛ ቤት ነው! ዛሬ በቤተሰባችን ማዕድ ዙሪያ አስደሳች ቀልዶችና ከልብ የመነጩ የደስታ ድምፆች ሲያስተጋቡ ስለዚህ ከማሰብ ልቆጠብ አልቻልኩም። ዛሬ ማታም ቀላል ግን ምቹ በሆነው የእንግዳ መቀበያ ክፍላችን ውስጥ ተሰብስበን ሳለን፣ ይህ ስሜት ፍጹም በሆነ የደስታ ትርታ ወረረኝ። አባቴ በአንዱ የሶፋው ጫፍ ተቀምጦ ራሱን በአንድ እጁ ደግፎ፣ ሌላውን እጁን በእናቴ ጭን ላይ አሳርፎ ነበር፤ እርሷ ከእርሱ ቀጥላ ተቀምጣ ነበር፤ ራሴ በጭኗ ላይ ነበር፤ የቀረውን የሶፋውን ክፍል እኔ ያዝኩት — ያለ ጥርጥር በሚያምርና በሚገባ ሁኔታ። ሳሊ በሶፋው ጫፍ ባለ ወንበር ላይ ተቀምጣ ራሷን በአባቴ ትከሻ ላይ አስደግፋ ነበር፤ ሎፕ-ኖ-ኖዝ (እኅቴ ሜሪ) ደግሞ በሁላችንም እግር ሥር ተቀምጣ አንድ ጊዜ በአንዱ ላይ፣ ሌላ ጊዜ በሌላው ላይ ትደገፍ ነበር።

«ሁላችንም የቻልነውን ያህል አጥብቀን እናወራ ነበር፤ ደስታችንን ሙሉ ለማድረግ የጎደለን ነገር ቢኖር በሩቅ ያለው፣ እጅግ የምንወደው ወንድማችን ጂም ብቻ እንደ ሆነ ይሰማን ነበር። ብዙዎች ምናልባት በእንደዚህ ያሉ ጸጥ ያሉና ራሳቸውን በማያሳዩ ደስታዎች ፈገግ ይሉ ይሆናል፤ እኔ ግን በበኩሌ ከሁሉ ይበልጥ ከልቤና ሙሉ በሙሉ የምደሰትባቸው እንደ እነዚህ ያሉትን ደስታዎች ነው። ፈጽሞ አይሰለቹንም፤ የመጀመሪያ ውበታቸውም እንደ ጠፋ አይሰማንም፤ ይልቁንም እያንዳንዱ ተከታይ ቀን ይበልጥ ጥልቅና ይበልጥ ከልብ የሆኑ ያደርጋቸዋል። ብዙዎች ሊታሰብባቸው እንደማይገባ ነገሮች አድርገው በሚስቁባቸው ነገሮች ይህን ያህል መደሰቴ ምናልባት ደካማና ሞኝ ያደርገኝ ይሆናል። ገና ልጅ እንደ ሆንኩ፣ ልጆችም እንደሚያደርጉት በጣም ትንንሽ በሆኑ ነገሮች እንደምደሰት አውቃለሁ። ቢሆንም ለእኔ ትንንሽ አይደሉም። ጠዋት ላይ የአባቴን ባርኔጣ ወይም ኮት ስቦርሽ የሚናገራቸው ጥቂት አስደሳች ቀልዶች ልቤን ቀኑን ሙሉ በፀሐይ ብርሃን ይሞሉታል። ለእናቴ የምወደውን መጽሐፍ ጮክ ብዬ ባነብላት፣ ወይም ዝም ብዬ ተቀምጬ ባስብ እንኳ ደስተኛ ነኝ። ኦ፣ ቤቴን ከማውቀው ከማንኛውም ስፍራ አብልጬ እወደዋለሁ! ከልክ በላይ እወደው ይሆን ብዬ አስባለሁ። አንዳንድ ጊዜ እንደዚያ እፈራለሁ፤ ለአንድ ሌሊት እንኳ ብለየው፣ ከምናፍቃቸው ሰዎች በቀር ማንም እንዲያውቅብኝ ከምፈልገው በላይ ቤቴን እናፍቃለሁ። ለእግር ጉዞ ብቻ ስወጣ እንኳ፣ ወደ ቤት ለመመለስ ላለቅስ የደረስኩ ያህል ብዙ ጊዜ ይሰማኛል። ይህ እጅግ ሞኝነት ነው፤ ነገር ግን ልገታው አልችልም። የምወደው ሰው ባይኖረኝ፣ ቤት ባይኖረኝ እሞት ነበር!

«ከአንድ ነገር በቀር ፍጹም ደስተኛ በሆንኩ ነበር፤— ልገልጸው ከምችለው እጅግ የሚበልጡ ውድና ክቡር አባትና እናት፤ ወንድምና እኅቶች፣ አጎቶችና አክስቶች፣ የአጎትና የአክስት ልጆችና ጓደኞች፣ ሁሉም የሚወዱኝ፣ ከዚህም በሚበልጥ ሁኔታ ሁሉም የምወዳቸው — እነዚህን በዋጋ የማይተመኑ በረከቶች ይዤ ደስተኛ ከመሆን በቀር ሌላ ልሆን አልችልም። አንድ ነገር፣ እላለሁ፣ ደስታዬን ይከለክለዋል፤ ነገር ግን የሚከለክለው በጣም በጥቂቱ ብቻ ነው። እርሱም ለዘላለም ዝግጁ እንዳልሆንኩ፣ ወደ ፊትም ዝግጁ የመሆኔ ተስፋ ጥቂት እንደ ሆነ ማወቄ ነው። ይህ ነገር ይበልጥ ቢያስጨንቀኝ፣ እርምጃ ለመውሰድም ያለብኝን አስቸኳይ ግዴታ ቢሰማኝ ምኞቴ ነው። ነገር ግን ራሴን እንዲሰማኝ ማስገደድ አልችልም፤ ስለዚህም የነፍሴ ዘላለማዊ መዳን በእኔ ላይ እንዳልተመሠረተ ያህል ግድ የለሽና ደንታ ቢስ ሆኜ እቀጥላለሁ። ይህ እጅግ አደገኛ እንደ ሆነ አውቃለሁ፤ ነገር ግን ራሴን ለማንቃት በእውነት ምንም ማድረግ አልችልም፤ ስለዚህም ይህ ቢኖርም ደስተኛ ነኝ — በራሴ ደስተኛ፣ በቤቴ ደስተኛ — በገዛ ውድ ቤቴ — በወላጆቼ፣ በወንድሜና በእኅቶቼ፣ በጓደኞቼም ደስተኛ፤ በተቀመጥኩባት በዚህች ውብ ዓለም ደስተኛ — በአጭሩ በየትም ስፍራና በሁሉም ነገር ደስተኛ ነኝ፤ እግዚአብሔር ይመስገን!»

በ1850፣ አሥራ ስምንት ዓመት ሲሆነኝ፣ በ4ኛው ወር በ25ኛው ቀን 1850 እንዲህ ብዬ ጻፍኩ፦ «ዛሬ ስለ አሁኑ ሕይወቴ ሳስብ ዋልኩ፤ ደስታውንም የምገልጽበት ቃል ማግኘት አቃተኝ። ዘመዶች፣ ጓደኞችና ሁኔታዎች ሁሉ ፍጹም ለመሆን ምንም አይቀራቸውም። በውጭ በኩል፣ ለመስጠትና አበባ ለመግዛት የሚበቃ ብዙ ገንዘብ ካልሆነ በቀር የምመኘው ነገር የለኝም ማለት ይቻላል።

«በየቀኑ ቀኑን ሙሉ በበረከቶች ዘውድ ተቀዳጅቻለሁ። ኦ፣ እንደ እኔ የተባረከ ማንም ከቶ አልነበረም!… ሁሉ ነገር እጅግ ውብ ነው፤ ሰው ሁሉ እጅግ ተወዳጅ ነው፤ በዚህም ሁሉ እስከ መጨረሻው ልደሰት እችላለሁ፤ እደሰትማለሁ። አንዳንድ ጊዜ እኔ የልብ ፍልቀት የምላቸው ስሜቶች ይመጡብኛል፤ ራሴንም መቆጣጠር ያቅተኛል። እጅግ እወዳቸዋለሁ፤ ቢሆንም ከሁሉም በኋላ ምናልባት ትንሽ ሞኝነት ሳይሆኑ አይቀሩም።

የሚነሡት በጣም ቀላል በሆኑ ነገሮች ነው — በአንዲት የሣር ቅጠል፣ በነፋስ በሚወዛወዝ ቅጠል፣ በአንዲት ደማቅና ደስ በምትል ወርቃማ የሜዳ አበባ፤ ያረጀ በርሜል፣ ወይም የድንጋይ ክምር፣ ወይም የጫማ ሲጢጥታ እንኳ፣ ብዙ ጊዜም የጋሪ ኳኳታ ወይም እንደዚሁ ተራ የሆነ ሌላ ድምፅ ለጊዜው እጅግ የረቀቀ የደስታ ስሜት ይሰጠኛል። ለምን እንደ ሆነ ልናገር አልችልም። የትዕይንቱ ውበት ወይም የድምፁ ስምምነት አይደለም፤ ነገር ግን ልቤ በደስታ እንዲፈልቅ፣ ነፍሴም እንድትሰፋ የሚያደርግ፣ ምን እንደ ሆነ የማላውቀው አንድ ነገር ብቻ ነው። አንዳንድ ጊዜ በአንድ ትዝታ ምክንያት መሆን አለበት ብዬ አስባለሁ፤ ግን ከምን ጋር የተያያዘ ትዝታ? ሲጢጥ የሚሉ ጫማዎችንም ሆነ የሚኳኳቱ ጋሪዎችን አልወድም፤ ቢሆንም ብዙ ጊዜ በመንገድ ላይ ስሄድ በዚያ ሲጢጥታ ወይም ኳኳታ ውስጥ ባለው በዚያ አንድ ነገር ከውስጤ በሚመነጭ ደስታ በግልጽ እስቃለሁ። ሁልጊዜ ግን አይደለም። መቶ ጫማዎች ሲጢጥ ሊሉ፣ መቶ ጋሪዎች ሊኳኳቱ፣ መቶ በርሜሎች ወይም የድንጋይ ክምሮችም በዙሪያዬ ሊኖሩና ጆሮዬንና ዓይኔን በሚያሠቃይ ሁኔታ ሊረብሹ ይችላሉ፤ ነገር ግን አልፎ አልፎ ያ አንዱ ይመጣል፤ ከዚያም የልብ ፍልቀቱ ይመጣል። ዛሬ አንዲት የዝናብ ጠብታ ግንባሬ ላይ ወደቀች፤ ጮክ ብዬ ልስቅ ምንም አልቀረኝም ነበር። ግን ይህ እጅግ የልጅነት ሞኝነት ነበር፤ እኔ ሙሉ በሙሉ ሞኝ ልጅ ነኝ፤ ሁልጊዜም እንደዚሁ እንዳልቀር እፈራለሁ… «ትናንት ከእናቴ ጋር ወደ መጠለያው (የትንንሽ ጥቁር ወላጅ አልባ ሕፃናት ማሳደጊያ) ሄድን። በዚያ ያለው ሁሉ እጅግ የሚስብ ነበር፤ ነገር ግን ትንንሾቹ ጥቁር ልጆች ‹አንጸባርቅ፣ አንጸባርቅ፣ ንጹሕ ውኃ፤ የቆሸሸ እጅ አልታገሥም› ብለው፣ እኔ ራሴ በሕፃናት ትምህርት ቤት ብዙ ጊዜ አደርጋቸው የነበሩትን እነዚያኑ ምልክቶችና እንቅስቃሴዎች እያደረጉ ሲደግሙ ያስደሰተኝን ያህል ምንም ነገር አላስደሰተኝም። ያ እውነተኛና ጥልቅ የልብ ፍልቀት ሰጠኝ። አጭር ቀሚስና ሱሪ፣ ትንሽ ነጭ ሽርጥ ለብሼ፣ ቅልብልብ ጸጉሬንም እናቴ ከልክ በላይ ያጌጠ ነው ብላ በምታስበው፣ በጎኑ ላይ የሚያምር ቋጠሮ ባለው፣ እኛ ግን (እንደምናስበው) አቻ የለውም በምንለው በዚያ ዓይነት መረብ ሸፍኜ፣ በትምህርት ቤቱ ከሁሉ ከፍ ባለው አግዳሚ ወንበር ላይ ተቀምጬ፣ እንደ ንግሥት እየተኮራሁ — ያለ ጥርጥርም እንደዚያ እየመሰልኩ — ራሴን ያየሁ ያህል ተሰማኝ።»

ደግሞም በ7ኛው ወር በ9ኛው ቀን 1850 (ከቤት ርቄ ያደረግኋትን አጭር ጉዞ ደስታ ከገለጽኩ በኋላ) እንዲህ ጻፍኩ፦ «ነገር ግን ከሁሉ ይበልጥ አስደሳች የነበረው ትናንት ማታ ወደ ቤት መመለሴ ነበር። ቤት ቤት ነው፤ እንደ እርሱ ያለ ስፍራ የለም። ዕለት ዕለት ይበልጥ እደሰትበታለሁ፤ ዕለት ዕለትም ይበልጥ ደስተኛ እሆናለሁ። ትናንት ማታ ከልክ በላይ ደስተኛ ሆኖ ተሰማኝ። ከደስታዬ ብዛት የተነሣ ተገለባብጬ ልንከባለል በእውነት ፈልጌ ነበር፤ በደስታም ጮኽሁ። ይህ ሁሉ ደግሞ ያለ አንዳች ልዩ ምክንያት ነበር፤ በዙሪያዬ ያሉት ተጽዕኖዎች እጅግ ውብ ስለ ነበሩና በዚያች ቅጽበት መኖር እጅግ ክቡር መስሎ ስለ ታየኝ ብቻ ነው — መኖር፣ በትዕግሥት መከራ መቀበል፣ በትጋትና በክብር መሥራት፣ በደስታም መታመን፣ ለብዙ ብዙ ዓመታት፣ ክቡሩ ፍጻሜ መጥቶ የሰላምንና የዘላለም ደስታን ዋጋ እስኪያመጣ ድረስ።»

በዚያው ዓመት በኋላ፣ በ7ኛው ወር በ16ኛው ቀን እንዲህ እጽፋለሁ፦ «በሁለት ሳምንት ውስጥ በኒው ኢንግላንድ ግዛቶች በኩል አድርገን ወደ ኒውፖርት ጉዞ እንጀምራለን። ወደ ኒውፖርት የመሄድ ይህ ዕቅድ ድንቅ ነው — በዚህ በጋ ልጎበኘው ልቤን ያሳረፍኩበት ልክ ያ ስፍራ ነው፤ ምንም እንኳ ፈጽሞ ባልጠብቀውም። ነገር ግን እንደ ምንም — እንዴት እንደ ሆነ ልናገር አልችልም — በአንድ ነገር ላይ ልቤን ባሳረፍኩ ቁጥር ምኞቴ ሁልጊዜ ማለት ይቻላል ይፈጸምልኛል። ከልጅነቴ ጀምሮ እንዲሁ ነው። ብዙ ያዘንኩበትን ጊዜ ፈጽሞ አላስታውስም ማለት ይቻላል፤ እስካሁንም ያለው የሕይወቴ እያንዳንዱ እርምጃ በፀሐይ ብርሃንና በአበቦች መካከል እንደ ነበር እርግጠኛ ነኝ። ነገር ግን አያስደንቀኝም። እንደዚህ ያሉ ደግና መልካም ወላጆች እያሉ ሌላ ሊሆን አይችልም። እኛን ደስተኞች ለማድረግ ከሚያደርጉት በላይ በእውነት ሊያደርጉ አይችሉም፤ በዚህም በሚያስደንቅ ሁኔታ ይሳካላቸዋል… ወላጆቻቸው ከእኛ እጅግ የበለጸጉ ብዙ ልጆችን ባውቅም፣ በቤታቸው ውስጥ ይህን ያህል ብዙ ደስታ የተከማቸላቸው ልጆች የማውቅ አይመስለኝም።»

እነዚህን ቅንጭቦች ማለቂያ በሌለው ሁኔታ ማብዛት እችል ነበር፤ እስከ አሥራ ዘጠኝ ዓመቴ ድረስ የጻፍኳቸው ማስታወሻዎቼ፣ ከሃይማኖታዊ ትግሎቼ በቀር (እነርሱም እጅግ አሳዛኝ መስለው ይታዩ ነበር፤ ነገር ግን መንፈሴን ብዙም አልነኩትም)፣ አንድ ረጅም የሐሤትና የደስታ መዝሙር ናቸውና። በአሥራ ዘጠኝ ዓመቴ አገባሁ፤ ለእኔም አዲስ ሕይወት ተጀመረ፤ ይህም የራሱ የሆኑ ይበልጥ የበሰሉ ደስታዎች ነበሩት፤ ነገር ግን የኮረዳነት ዘመን አበቃ፤ እኔ እንደ ጠራሁት ያ ቀላሉ የልጃገረድነት «የደስታ ዕጣ ፈንታ» በሴት ሕይወት ረጋ ያሉ ኃላፊነቶችና ከባድ — ምንም እንኳ አስደሳች ቢሆኑም — ሸክሞች ተለወጠ።

ዛሬ ወደ ኋላ ስመለከት፣ ይህ «የደስታ ዕጣ ፈንታ» በሁለት ምክንያቶች የተፈጠረ እንደ ነበር ማየት እችላለሁ፤ እነርሱም ጤንነቴና ወላጆቼ ናቸው። ጤንነትን በተመለከተ፣ በሕይወቴ የመጀመሪያዎቹ አሥራ ስምንት ዓመታት ሁሉ (አንድ ጊዜ የሐሞት ትኩሳት ከያዘኝ በቀር) መታመም እንኳ ምን እንደ ሆነ አላውቅም ነበር። ራስ ምታት ታምሜ አላውቅም፤ ጀርባ እንዳለኝ እንኳ አላውቅም ነበር፤ ደክሞኝ አያውቅም፤ ምግቤ ፍጹም ይፈጭልኝ ነበር፤ ምንም ነገር የአንድ ሰዓት እንቅልፍ እንኳ አሳጥቶኝ አያውቅም። ከዚህም በላይ በዘመናችን ሰዎች «ላ ዧ ደ ቪቭር» (የመኖር ደስታ) ብለው በሚጠሩት ስጦታ ተባርኬ ነበር፤ በሕይወት መኖር ብቻውንም ብዙ ጊዜ ለእኔ በቂ ደስታ ይመስለኝ ነበር።

ነገር ግን የሕይወቴ ዋነኛው ውበት ከኖሩት ሁሉ እጅግ አስደሳች የሆኑ አባትና እናት የነበሩኝ መሆኑ ነበር። በተወለድኩበት ጠባብ የኩዌከሮች ክበብ ውስጥ በዘመናችን ለወጣቶች ከሚከፈቱት የመዝናኛና የመደሰቻ ዕድሎች ለእኛ ክፍት የነበሩት በጣም ጥቂቶቹ ብቻ ነበሩ፤ ከሕይወት ልናገኘው የምንችለው ጨዋታና ደስታ ሁሉ እጅግ ቀላልና ንጹሕ ዓይነት ነበር። ነገር ግን እንደ እነርሱ ያሉ አባትና እናት እያሉን ከውጭ የሚመጣ ደስታ አያስፈልገንም ነበር። እነርሱ እጅግ አዛኞችና አፍቃሪዎች ነበሩ፤ በማንኛውም ሁኔታ ሙሉ በሙሉ ከጎናችን ይቆሙ ስለ ነበርም፣ እንደ ምቾት የሚነሡና የሚተቹ «ትልልቅ ሰዎች» ሳይሆን፣ እንደ እኛው ዓይነት ዝንባሌና ፍላጎት እንዳላቸው እንደ እኛ ያሉ ልጆች ያህል አድርገን እንቆጥራቸው ነበር። ከምናውቃቸው ከማንኛቸውም እጅግ የሚበልጡ ባልንጀሮች አድርገን እንቆጥራቸው ነበር፤ ዓለም ሊያቀርብልን ከቻለው ጨዋታ ሁሉ፣ ከእናታችን ጋር ከሚደረግ ጸጥ ያለ ጭውውት ወይም ጨዋታ ከሚወደው አባታችን ጋር ከሚደረግ ጥሩ የሩጫና የትግል ጨዋታ ግማሽ ያህል እንኳ የሚማርከን አልነበረም።

ልጆቻቸው ደስተኛ ልጅነትን «ከጃኬታቸው ሥር ሸጉጠው» እንዲይዙ እንደሚፈልጉ ብዙ ጊዜ ይናገሩ ነበር፤ ይህ የተሻልን ወንዶችና ሴቶች እንደሚያደርገን እርግጠኞች ነበሩና፤ ይህንንም በዋጋ የማይተመን ስጦታ እንድናገኝ ተጠነቀቁ። ወደ ኋላ ስመለከት፣ በልጅነቴ ሰማይ ላይ ምንም ደመና ፈጽሞ ያልነበረ ይመስለኛል።

በዘመናችን ካሉት እጅግ ብዙ መዝናኛ ካላቸው ወጣቶች አንዱ በአንድ ወቅት በማዘን ቃና፦ «ወጣት ሳሉ ብዙ መዝናኛ ያልነበረዎት ይመስለኛል» አለኝ። «አያስፈልገንም ነበር» ብዬ ፈጥኜ መለስኩ። «አባታችንና እናታችን ነበሩን፤ እነርሱም የሚያስፈልገን መዝናኛ ሁሉ ነበሩ። ሕይወታችንን ሁሉ የፀሐይ ብርሃን አደረጉት።»

ስለ እነርሱ ቃል ሊገልጸው የማይችል አስደሳችነት ያለኝን ሕያው ሥዕል ለሌሎች ማስተላለፍ ብችል ምኞቴ ነው። በዓለም ሁሉ ፊት ከጎናችን እንደሚቆሙ፣ በማንኛውም የችግር ጊዜም ተሟጋቾቻችን እንደሚሆኑ እስከ ልባችን ጥልቀት ድረስ እናውቅ ነበር። ቤት ካሉት ከእነዚያ ውድ ተሟጋቾች ጋር ሒሳብ ሳያወራርድ ማንም ሊጨቁነን አይችልም ነበር — የጨዋታ ጓደኞቻችንም ሆኑ ባልንጀሮቻችን፣ ጠላቶቻችንም ሆኑ አስተማሪዎቻችን እንኳ (አስተማሪዎች ሁሉ ደመወዝ የሚከፈላቸው የልጆች ጨቋኞች እንደ ሆኑ ይሰማን ነበርና)፣ ወይም በመላው ዓለም ያለ ማንም ቢሆን፤ የዚህም እርግጠኛ እምነት ምንም ነገር ከልክ በላይ ሊያስጨንቀን እስከማይችል ድረስ እንደዚህ ባለ የመከላከያ ሙሉ ትጥቅ ከበበን። «ለአባባ እንነግራለን» ወይም «ለእማማ እንነግራለን» የሚለው በማንኛውም ሐዘን ውስጥ የማይከሽፍ መጠጊያችንና መጽናኛችን ነበር። እንዲያውም ስለ እነርሱ ተሟጋችነት እጅግ እርግጠኛ ስለ ነበርኩ፣ ከጓደኞቼ ወይም ከትምህርት ቤት ባልንጀሮቼ አንዱ ችግር ውስጥ በገባ ጊዜ፣ «ኦ፣ ግድ የለም፣ አትጨነቅ፤ ከእኔ ጋር ወደ ቤት ና፤ ለአባቴና ለእናቴ እንንገራቸው» እል ነበር፤ ያ ውድ አባትና እናት ዕድሉ ብቻ ቢሰጣቸው ዓለምን ሁሉ ሊያቃኑ እንደሚችሉ እርግጠኛ ሆኜ። ብዙ ጊዜም እንደሚሆነው፣ «ኦ፣ ይህ ምንም አይጠቅምም፤ አባትሽና እናትሽ ሁሉን ማድረግ አይችሉም» የሚል መልስ በመጣ ጊዜ፣ ባለማወቃቸው በጥልቅ እያዘንኩ፣ «አይ፣ አባቴንና እናቴን አታውቃቸውም!» እል ነበር።

ከእኅቶቼ አንዷ፣ ገና ስድስት ዓመት ሳይሞላት፣ ከሚያስጨንቅ ረጅም ትምህርት አባታችን ያዳናትን ማዳን በጥልቅ ምስጋና እስከ ዕለተ ሞቷ ድረስ ታስታውስ ነበር። በዚያን ጊዜ መዋዕለ ሕፃናት ገና አልተፈጠሩም ነበር፤ ልጆች ሁሉ በዘመናችን ኢሰብአዊ ሊባል በሚቀርብ መንገድ ረቂቅ ትምህርቶችን እንዲያጠኑ ይገደዱ ነበር። እኅቴ ተስፋ በሚያስቆርጥ የአለመቻል ስሜት፣ እንባዋም በጉንጮቿ ላይ እየወረደ፣ በአንድ የሒሳብ ስሌት ስትጨነቅ ሳለች አባቴ ወደ ክፍሉ ገብቶ፦ «ሆ፣ ላይኒ፣ ምን ተበላሸ?» አለ። እርሷም በቻለችው መጠን ነገረችው፤ እርሱም፦ «ምን ነው፣ በእርግጥ ለትንሿ ሳሊ ዲምፕል ይህ ከብዷታል፤ ግድ የለሽም፣ አስቀምጪው፤ ከአስተማሪሽ ጋር እኔ ሁሉን አስተካክላለሁ» ሲል የተናገረበትን ፍጹም የመረዳትና የርኅራኄ ቃና ፈጽሞ ልትረሳው እንደማትችል ትናገራለች። እኅቴም በዚያች ቅጽበት የአባቷን ተሟጋችነት በተመለከተ እጅግ ጽኑ እምነት ስለ መጣላት፣ የቀረውን የትምህርት ቤት ሕይወቷን ሁሉ ማንኛውም «ከባድ ትምህርት» ዳግመኛ ሊያስጨንቃት በማይችልበት ፍጹም የጥበቃ ስሜት እንዳሳለፈችው ትናገራለች።

አባታችን ወይም እናታችን ልንፈጽመው እንደምንችል የሚያምኑትን ማንኛውንም ግዴታ እንድንሸሽ ያበረታቱን ነበር ማለት አይደለም። ነገር ግን ለእኛ እጅግ ብዙ ርኅራኄ፣ ከእኛም ጋር በሚያደርጉት ግንኙነት እውነተኛ የፍትሕ ስሜት ስለ ነበራቸው፣ የሚቻለውንና የማይቻለውን ሁልጊዜ መለየት፣ ከማይቻለውም ሊጠብቁን፣ የሚቻለውን ለማድረግ የምናደርገውን ጥረት ግን በደስታ ሊያበረታቱ የሚችሉ ይመስሉ ነበር። ብዙ «ትልልቅ ሰዎች» እንደሚያደርጉት፣ ልጆች ስለ ሆንን የግድ ተሳስተናል ብለው ፈጽሞ አልገመቱም፤ ይልቁንም በእያንዳንዱ ጉዳይ ላይ እንደ ራሱ ሁኔታ ይፈርዱ ነበር።

ከማንኛውም ነገር ይልቅ ለእኛ ቋሚ መጽናኛ የሆነን ይህ የፍትሓቸው እርግጠኝነት እንደ ነበር አምናለሁ፤ ይህም የሰማዩ አባቴን ፍጹም ፍትሕ በሌላ መንገድ ልረዳው በማልችለው ሁኔታ እንድረዳ እንደ ረዳኝ እጅግ እርግጠኛ ነኝ።

እንዳልኩት፣ ሁልጊዜ ለማንኛውም ትክክለኛ ጥረት ያነቃቁን ነበር፤ ይህም ግን ፈጽሞ በትእዛዝ ወይም በኃይለኛ ተግሣጽ ሳይሆን፣ ሁልጊዜ በርኅራኄና በማበረታታት ነበር። የእያንዳንዳችንን ግለሰባዊ ማንነት ተገንዝበው ያከብሩት ነበር፤ ብዙ ከባድ ሕግጋትን ከመስጠት ይልቅ የሚመሩን መርሆዎችን ይሰጡን ነበር። በተቻለ መጠን የምግባራችንን ኃላፊነት በራሳችን ላይ ይጥሉ ነበር። ይህ የግል ነጻነት መጠን ነጻነትን ለሚወደው ባሕርዬ የግድ አስፈላጊ ነበር። በሌላ ማንኛውም ሥርዓት ሥር ብሆን ኖሮ፣ ጠውልጌ በደረቅሁ ነበር፤ አለዚያም — ይህ ይበልጥ ሊሆን የሚችል ይመስለኛል — በግልጽ ባመፅኩ ነበር። ነገር ግን ነገሩ እንደዚያ ስላልሆነ፣ ማንኛውንም ሥራ ምንም ያህል ብጠላ፣ ወይም በማንኛውም ችግር ምንም ያህል ተስፋ ብቆርጥ፣ አባቴ ከቤት ውስጥ ምሳሌያዊ አነጋገሮቹ አንዱን፦ «በይ፣ በይ፣ ሃን፣ ድርቆሽ ኖረም አልኖረም ከግርግሙ ፊት ቁሚ» ብሎ በደስ የሚል ድምፁ ሲደግም ሁልጊዜ እምቢተኝነቴን ሁሉ ያባርረው ነበር፤ ተስፋ መቁረጦቼም «ወንድ ያደረገውን ወንድ ማድረግ ይችላል» በሚለው ብርታት በሚሰጠው አባባሉ ፊት በፀሐይ ፊት እንዳለ በረዶ ይቀልጡ ነበር፤ (በብልሃትም) «ስለዚህም ሴትም» ብሎ ይጨምር ነበር። እንደዚህ ያለውን የሚያነሣሣ ብርታት ማንም ልጅ ሊቋቋመው አይችልም ነበር።

የአባቴ የገዛ ሕይወት ዘወትር በውስጣችን ሊተክለው ይሞክር የነበረው የዚያ ብርታት ሕያው ምሳሌ ነበር። የአሥራ ስድስት ዓመት ልጅ ሳለ፣ አባቱ በዌስት ኢንዲስ በተደረጉ አንዳንድ ንግዶች ከሀብቱ ትልቁን ክፍል አጣ፤ ወንዶች ልጆቹም ራሳቸውን ለመደገፍ የቻሉትን ሁሉ ለማድረግ ተገደዱ። አባቴ ጀብደኛ መንፈስ ስለ ነበረው ባሕርን መረጠ፤ ከዝቅተኛው ቦታ ጀምሮ እጅግ በፍጥነት ወደ ላይ ከፍ በማለቱ ገና በሃያ አራት ዓመቱ በዚያን ጊዜ በፊላደልፊያ ወደብ ከነበሩት መርከቦች ሁሉ ትልቅ የነበረችው፣ ወደ ምሥራቅ ሕንድ የምትጓዝ የአንዲት የንግድ መርከብ ካፒቴን ሆነ፤ በዚህችም መርከብ ያደረጋቸው ጉዞዎች እጅግ የተሳኩ ነበሩ። ስኬቱንም በጉዳዮቹ ሁሉ በሚታመንበት፣ በማንኛውም የችግር ጊዜም ልዩ ርዳታውን ሁልጊዜ በሚለምነውና — ሁልጊዜም እንደሚቀበል በሚያምነው — በሰማዩ አባቱ ጥበቃና መሪነት ምክንያት እንደ ሆነ ሁልጊዜ ይናገር ነበር።

በሃያ ዘጠኝ ዓመቱ ባሕርን ትቶ በፊላደልፊያ ወደ ንግድ ገባ፤ በዚያም ያው ትጋትና በመለኮታዊ ርዳታ ላይ ያው መታመን እጅግ ስላበለጸገው ለእርጅና ዘመኑ የሚበቃ ምቹ ሀብት ማፍራት ቻለ።

ትንሽ ልጅ ሳለሁ፣ አባቴ በልጅነቱ ምን ዓይነት ልጅ ነበር ብዬ ብዙ ጊዜ እደነቅ እንደ ነበር በደንብ አስታውሳለሁ፤ በጠሩት ግራጫ ዓይኖቹ ጥጎች ያሉትን የጨዋታ ብልጭታዎችና በደግ አፉ ዙሪያ ያሉትን የቀልድ ኩርባዎች ስመለከትም፣ እጅግ ድንቅ ልጅ፣ እኔም የጨዋታ ጓደኛ እንዲሆነኝ የምወደው ዓይነት ልጅ ሳይሆን አይቀርም ብዬ እወስን ነበር። እኛ ልጆች በነበርንበት ጊዜ ወደ ጎልማሳነት እየተቃረበ የነበረ ቢሆንም፣ እኛ ልጆች ካገኘናቸው የጨዋታ ጓደኞች ሁሉ እርሱ እጅግ የሚበልጥ ሆኖ አገኘነው። ልጅ ሳለ የሚያስታውሱት አንዳንድ የቀድሞ ጓደኞቹ፣ በክበባቸው ሁሉ ውስጥ በአንድ ጊዜ ከሁሉ ይበልጥ የሚያበሳጭና ከሁሉ ይበልጥ የሚወደድ ልጅ እንደ ነበር ይነግሩን ነበር። ማንም በእርሱ ላይ ቁጣውን ከአንድ ቅጽበት በላይ ሊይዝ አይችልም ነበር። ተንኮሎቹ የቻሉትን ያህል ቢያበሳጩም — እነርሱ እንደሚሉት ቀኑን ሙሉ በቀልደኛ ተንኮል የተሞላና የተትረፈረፈ ነበርና — ላደረሰው ማንኛውም ችግር የሚያሳየውን እውነተኛና በግልጽ የሚገልጸውን ሐዘን፣ ሁልጊዜም ለማቅረብ ዝግጁ የነበረውን ከልብ የሆነና ለጋስ ካሳ፣ ይቅርታውም ተቀባይነት እንዳገኘ ወዲያውኑ ፈንድቶ የሚወጣውን የደስታ ቀልድ የትኛውም ቁጣ ሊቋቋመው አይችልም ነበር። በማንኛውም የችግር ጉዳይ ለመርዳት ሁልጊዜ የመጀመሪያው ነበር፤ ወዳጅም ሆነ ጠላት ማንም ሰው ሊያደርገው በሚችለው በማንኛውም አገልግሎት በእርሱ ሊተማመን እንደሚችል ያውቅ ነበር። ጓደኞቹ ሁሉ እየገሠጹት እንኳ ይወዱትና ያደንቁት ነበር፤ ከሁሉ ይበልጥ ጥብቅና ኮስታራ ለመሆን ባሰቡበት ቅጽበትም ብዙውን ጊዜ ራሳቸውን ሲስቁ ያገኙ ነበር።

ከልጅነት እስከ እርጅና ድረስ ይህ ፍቅርንና ተቀባይነትን የማትረፍ ኃይል አብሮት ቀጠለ፤ በልጅነቱ የነበረው ቀልድም በመከራ ወደ ተገራ ክርስቲያናዊ ልብ ደግ ደስታ አድጎ ለጎለመሰው ባሕርዩ ስም የማይወጣለት ውበት ሰጠው።

እንዲያውም ከአባታችን የበለጠ ደስታው ወደ ሌሎች የሚጋባ ፍጡር ከቶ እንደ ነበረ አላምንም። በእርሱ መገኘት ምክንያት ማንም የበለጠ ደስተኛ ሳይሆን ሊቀር አይችልም ነበር። የእጅ መጨባበጡ ራሱ ከፍ የሚያደርግ ነበር፤ እንደ ምንም ዓለምን ከቀድሞው ይበልጥ ብሩህ የሚያደርግ፣ አንተንም ከራስህና በዙሪያህ ካሉት ሁሉ ጋር በተሻለ ስሜት ውስጥ የሚያኖር ይመስል ነበር። ብዙ ጓደኞቼ ከሌላ ሰው ውድ ስጦታ ከመቀበል ይልቅ ከእርሱ አንድ የእጅ መጨባበጥ ቢያገኙ እንደሚመርጡ ነግረውኛል፤ ምክንያቱም በዚያ የእጅ መጨባበጥ ውስጥ ልቡ የማጽናናትና የመርዳት ኃይል ይዞ በቀጥታ ወደ ልባቸው የሚሄድ ይመስል ነበርና። የልጅነቴ ሰማይ በአንድ ከባድ የልጅነት መከራ ሙሉ በሙሉ በጨለመ ጊዜ፣ በሞቀ ድምፁ የሚለው ደስ የሚል «እህስ፣ ብሮዲ» ወይም ከሚያፈቅሩት ግራጫ ዓይኖቹ በሚወጣ የጨዋታ ብልጭታ የሚነገር አንድ ትንሽ አላፊ ቀልድ፣ ሰማዬን በቅጽበት እንዴት እንደሚያጠራና ሕይወትን ሁሉ እንደ ገና የፀሐይ ብርሃን እንደሚያደርግ በደንብ አስታውሳለሁ። ትልቅ ከሆንኩም በኋላ እንኳ የማበረታታት ኃይሉ አልቀነሰም፤ በጥልቅ ሐዘን ውስጥ ራሴን ባገኘሁ ቁጥር፣ ወደ ጠንካራና ደስተኛ ፊቱ ለቅጽበት ብቻ መመልከት እንኳ ከዚያ እንደሚያወጣኝ በእርግጠኝነት በማወቅ፣ እርሱ በሚያልፍበት መንገድ ላይ ራሴን ማቆም ልማዴ ነበር። በሌለበት ጊዜ እንኳ የውዱ አሮጌ ካፖርቱ እይታና ዳሰሳ እንደ ምንም ሁሉን ነገር እንደሚያበራና ይበልጥ ደፋርና ብርቱ እንድሆን አበረታትቶ እንደሚልከኝ ትዝ ይለኛል። ከእርሱ ጋር የሚገናኘውን ሰው ሁሉ ሕይወት ይበልጥ ደስተኛ ማድረግ ዓላማውና ተልዕኮው ይመስል ነበር፤ በዚህም እንደ እርሱ የተሳካለት ሰው እምብዛም የለም። አንድ ሰው ከሞተ ከብዙ ዓመታት በኋላ «ጆን ኤም. ዊታል በፊላደልፊያ ከሁሉ ይበልጥ የተወደደ ሰው ነበር» ብሎ ነገረኝ፤ በአንዳንድ ክበቦች ይህ እውነት እንደ ነበር እርግጠኛ ነኝ።

እናታችንም በተመሳሳይ ሁኔታ እጅግ ተወዳጅ ነበረች። እጅግ አስደሳች እናት ነበረች፤ ምናልባት እንደ አባታችን በቀልድ የተሞላች አልነበረችም፤ ነገር ግን በየትም ስፍራና በማንኛውም ጊዜ ለልጆቿ ጉዳይ ለመሟገት ሁልጊዜ ዝግጁ፣ በማንኛውም ድንገተኛ ችግርም የማትከሽፍ የመጠጊያ ዓለት ነበረች። ጣፋጭነትና በጎነት፣ ንጽሕናና እውነት ከሞገሳማ መገኘቷ የሚፈልቁ ይመስሉ ነበር፤ ከእርሷ ጋር ለሚገናኝ ሁሉም ወደ ክቡርና መልካም ነገር ሁሉ የምታነሣሣ ነበረች።

በዘመናችን ሰዎች በእያንዳንዳችን ዙሪያ ስላለ ከባቢ ይናገራሉ፤ ይህም በቅዱሳን ራስ ዙሪያ ሁልጊዜ እንደሚሣለው የብርሃን ክበብ ያለ ነገር ነው። መላውን አካል የሚሸፍን እንደሚመስልና ወደ እርሱ የሚቀርቡትን ሁሉ ለበጎ ወይም ለክፉ እንደሚነካ ይናገራሉ። «ኦራ» ተብሎ ይጠራል፤ የእያንዳንዱም ሰው ባሕርይና ውስጣዊ ማንነት ውጤት ነው። አንዳንድ ኦራዎች፣ እንደሚነገረን፣ ጨለማና ጨፍጋጋ ናቸው፤ የሚያደክምና እንዲያውም ክፉ ተጽዕኖ ያሳድራሉ፤ ሌሎቹ ደግሞ ሮዝ ቀለም፣ ወይም ወርቃማ፣ ወይም የኦፓል፣ ወይም የሰማይ ሰማያዊ ቀለም ያላቸውና በብርሃን የተሞሉ ናቸው፤ ተጽዕኖአቸውም የሚያስደስትና ከፍ የሚያደርግ ነው፤ ይህም ሁሉ ምናልባት በሁለቱም ሁኔታ አንድም ቃል ሳይነገር ነው። ይህ አስተሳሰብ እውነት ከሆነ፣ አባቴና እናቴ በሰማይ የራሱ የፀሐይ ብርሃን የተሞሉ «ኦራዎች» እንደ ነበሯቸው እርግጠኛ ነኝ፤ ልጆቻቸውም ምክንያቱን ሳያውቁ በማያቋርጥ ደስታ ውስጥ ኖሩ።

እንደዚህ የኖረ ልጅነት በማንኛውም ነፍስ የኋላ ታሪክ ላይ ታላቅ ተጽዕኖ ሳያሳድር ሊቀር እንደማይችል ለእኔ የማያከራክር ይመስለኛል፤ በመጨረሻ የሰማዩ አባቴን አጥጋቢ በሆነ ሁኔታ ማግኘቴንም በአብዛኛው ስለ ምድራዊ ወላጆቼ በጎነት ካወቅሁት የመነጨ እንደ ሆነ እቆጥረዋለሁ። ስለ ሃይማኖት ብዙ አይናገሩም ነበር፤ በነፍስና በፈጣሪዋ መካከል ጣልቃ መግባትን የሚፈራው የኩዌከሮች ፍርሃት በቀላሉ ሊሰበር የማይችል የዝምታ ልማድ ፈጥሮ ነበርና፤ ነገር ግን ሕይወታቸው ሁልጊዜ በሚገኝ አምላክ ላይ ባለ ጥልቅ እምነት ክልል ውስጥ እንደሚኖር በግልጽ ያሳዩ ነበር።

እርሱ ለእነርሱ ከእውነታዎች ሁሉ በላይ የሆነ እውነታ እንደ ነበረ ከማየት ልንቆጠብ አንችልም ነበር። ሃይማኖታዊ ትምህርት ጥቂት ብቻ ነበረን፤ የሃይማኖታዊ ምሳሌና ተጽዕኖ ግን የማያልቅ አቅርቦት ነበረን።

በልጅነት ልባችን ላይ ስሜቶች የታተሙት በንግግር ሳይሆን በዕለት ዕለት ኑሮ ነበር።

ቢሆንም አባቴ ከልቡ ሙላት የተናገረበትንና የተናገረውም በእኔ ላይ ጥልቅና ዘላቂ ስሜት ያሳደረበትን አንድ ጊዜ አስታውሳለሁ። እጅግ ምናባዊ ልጅ ነበርኩ፤ በዚህም ምክንያት ጨለማን እጅግ እፈራ ነበር፤ ጨለማውንም ከአልጋ ሥር ወይም ከበር ጀርባ ተደብቀው በማንኛውም ቅጽበት ዘለው ወጥተው ሊውጡኝ በተዘጋጁ በሁሉም ዓይነት አስፈሪ ጭራቆች እሞላው ነበር። በእርግጥ በልጅነት ጥልቅ ዝምታ ስለዚህ ነገር ከቶ አልተናገርኩም፤ ነገር ግን አባቴ እንደ ምንም በመጨረሻ ጨለማን እንደምፈራ ደረሰበት፤ ፍርሃቴንም ከማሾፍ ወይም እኔን ከመገሠጽ ይልቅ — በምስኪን፣ ሞኝ ትንሽ ልቤ እንደዚያ ያለ ሁከት በማስነሣቴ ይህ የሚገባኝ እንደ ሆነ ይሰማኝ ነበርና — በፍቅር ወስዶ በጉልበቱ ላይ አስቀመጠኝ፤ ውድና ብርቱ ክንዱንም በዙሪያዬ አድርጎ እጅግ ጥልቅ በሆነ የእርግጠኝነት ቃና፦ «ምነው፣ ሃን፣ ምንም የሚያስፈራ ነገር ፈጽሞ እንደሌለ አታውቂም ነበር? የሰማዩ አባትሽ ሁልጊዜ ከአንቺ ጋር እንደ ሆነ፣ በእርግጥም ሁልጊዜ እንደሚጠብቅሽ አታውቂም ነበር?» አለኝ። እኔም አሁንም እየተንቀጠቀጥኩና እየተርበተበትኩ ስለ ነበር፣ ይህን የማያውቅ ሰው በዓለም ላይ ሊኖር መቻሉ ያስደነቀው ይመስል፦ «ልጄ፣ ይህን በእርግጥ ታውቂያለሽ ብዬ አስቤ ነበር» ብሎ ጨመረ።

ይህ በእኔ ላይ ያሳደረውን ጥልቅ ስሜት፣ የሰጠኝንም ፈጣንና ዘላቂ ከፍርሃት መገላገል ፈጽሞ አልረሳውም፤ ለአባቴ የሕይወቱ እጅግ ታላቅ እውነታ የነበረው የዚህ አንድ እውነት መገለጽ፣ ለረጅም ጊዜ ዕድል ፈንታዬ ከሆነው አጥጋቢ የእግዚአብሔር መገኘት ስሜት ጋር ከማንኛውም ነገር ይበልጥ ግንኙነት እንዳለው ሁልጊዜ እርግጠኛ ነኝ። አባቴ በዚያ በማይረሳ አጋጣሚ የተናገረው ሃይማኖታዊ ቀኖና አልነበረም፤ ይልቁንም እኔ አለማወቄ ያስደነቀው ቀላልና የማያከራክር እውነት ነበር፤ የእውነት መግለጫም በመሆኑ ምንም ያህል ስብከት ወይም ክርክር ሊሆን ከሚችለው እጅግ ይበልጥ የሚያጽናና ነበር።

እግዚአብሔር ከእኔ ጋር ነበር፤ ያም በቂ ነበር፤ ከእኔ ጋር በመሆኑ በእርግጥ እንደ ተፈጥሮው ይጠብቀኝ ነበርና።

አባቴ ከጭኑ ላይ አውርዶኝ ሄጄ እንድጫወትና ከእንግዲህ እንዳልፈራ በደስታ ሲነግረኝ፣ የጨለማን ተደብቀው የሚጠብቁ ጭራቆች ሁሉ ላሾፍባቸውና የቁጣ ኮሽታቸውንም ሳልደነግጥ ልሰማ በምችልበት በማይታይ ምሽግ ውስጥ እንደ ምንም በደህና እንዳለሁ እየተሰማኝ በክብር ዓይነት አካሄድ ሄድኩ።

ከወላጆቻችን ቀጥተኛ ሃይማኖታዊ ትምህርት እምብዛም አለመገኘቱ የተናገሩባቸውን ጥቂት አጋጣሚዎች ይበልጥ ልብ የሚነኩ እንዲሆኑ ሳይረዳ አይቀርም፤ ነገር ግን ይህ ምንም ቢሆን፣ ምንም እንኳ ለጊዜው ብዙ ጊዜ ቢሸፈኑም፣ የዚያ አጋጣሚ እምነቶች በመሠረቱ ሁልጊዜ ከእኔ ጋር እንደ ነበሩ፣ ከዚያም ወዲህ በሕይወቴ በሺህ የሚቆጠሩ ጊዜያት የአባቴ የዚያን ጊዜ ቃላት ርዳታ እንዳመጡልኝ በእውነት መናገር እችላለሁ።