የእምነት ግርዶሽ

ይህ ጤና የጎደለው ራስን የመመርመር ልማድ፣ ትጋቱ አንዳንዴ እየበረታ አንዳንዴ እየደከመ፣ በአሥራ ዘጠኝ ዓመቴ እስካገባሁበት ጊዜ ድረስ ቀጠለ። ከእርሱ ምንም ፍሬ አልተገኘም፤ በነገሩ ባሕርይም ምንም ሊገኝ አይችልም ነበር። ከማንኛውም መለኮታዊ እውነታ ጋር አንዳች ግንኙነት የሌለው፣ በራሱ ዙሪያ የሚሽከረከር ሃይማኖት ነበር። አሁን እንደማየው፣ ትዳሬና የገባሁበት አዲሱ ሕይወት፣ እንዲሁም ሰፋ ያሉ አዳዲስ ጉዳዮች ትኩረቴን በተወሰነ መጠን ወደ ሌላ አቅጣጫ መመለሳቸውና ሃይማኖታዊ ስሜቶቼና ትኩሳቶቼ ለጊዜው ወደ ኋላ እንዲቀሩ ማድረጋቸው ምሕረት ነበር፤ በዚህም አእምሮዬ በኋላ ጊዜ ስለ ሃይማኖታዊ ሕይወት ፈጽሞ የተለየ አመለካከት ለመያዝ ነጻ ሆነ።

ይሁን እንጂ በእነዚያ ዓመታት ያሳለፍኩት ልምድ በአንድ መንገድ ጠቃሚ ሆኖልኛል ብዬ አምናለሁ፤ ይኸውም በማውቃቸው ወጣቶች ዘንድ በራስ ውስጥ የተዋጠን ማንኛውንም ዓይነት ውስጣዊ ሕይወት ከቶ እንዳላበረታታ አስተምሮኛል። በራስ መዋጥ ሁልጊዜ ለወጣቶች ፈተና ነው፤ ሃይማኖታቸውም ይህን በራስ መዋጥ የሚያባብስ ዓይነት ከሆነ ከባድ ስሕተት ነው ብዬ አስባለሁ። እኔ ብወስን ኖሮ፣ በሃይማኖታዊ ሕይወት ውስጥ የስሜቶችና የትኩሳቶች ጉዳይ ጨርሶ ቦታ ባልተሰጠው ነበር።

ስሜቶች መኖራቸው አይቀርም፤ ነገር ግን በምንም መንገድ ሊታመንባቸው፣ ወይም የሰው ሃይማኖት መፈተኛ ወይም መለኪያ ተደርገው ሊወሰዱ አይገባም። ከሒሳቡ ሙሉ በሙሉ መውጣት አለባቸው። ደስ ሊልህ ወይም ሊከፋህ ይችላል፤ ነገር ግን ደስ ማለቱም ሆነ መከፋቱ እውነተኛውን ነገር አይነካውም። በነገሩ የምታገኘውን መጽናናት ሊነካ ይችል ይሆናል፤ ከነገሩ እውነተኛነት ጋር ግን ምንም ግንኙነት የለውም። እግዚአብሔር የሚወድህ ከሆነ፣ እንደሚወድህ ቢሰማህም ባይሰማህም እውነታውን በተመለከተ ምንም ለውጥ የለውም፤ እንዳልኩት ግን በመጽናናትህ ላይ ትልቅ ተጽዕኖ አለው። እንደሚወድህ በእውነት የምታምን ከሆነ ደስ ከማለት ልትቆጠብ እንደማትችል የታወቀ ነው፤ ነገር ግን እምነትህን በደስታ ስሜትህ ላይ ጥገኛ ካደረግኸው የእግዚአብሔርን ሥርዓት እጅግ ተስፋ ቢስ በሆነ መንገድ ትገለብጠዋለህ።

ዲያብሎስ ሉተርን፦ «ሉተር ሆይ፣ የእግዚአብሔር ልጅ እንደ ሆንክ ይሰማሃልን?» ባለው ጊዜ፣ ሉተር፦ «አይደለም፤ ጨርሶ አይሰማኝም፤ ነገር ግን አውቀዋለሁ። ወደ ኋላዬ ሂድ፥ አንተ ሰይጣን» ብሎ የመለሰበትን ታሪክ እጅግ እወደዋለሁ።

ከስሜቶቼ ጋር እታገል በነበርኩባቸው ዓመታት ሁሉ፣ ሊሆኑ ይገባቸዋል ብዬ ያሰብኩትን ያህል ላደርጋቸው ከቶ አልቻልኩም፤ በዚህም ምክንያት የሕይወቴ ሃይማኖታዊ ክፍል ሥቃይ ሆኖብኝ ነበር። ነገር ግን የሃይማኖት እውነታዎች ስለ እነዚያ እውነታዎች ከሚሰሙኝ ስሜቶች እጅግ እንደሚበልጡ ከተማርኩ በኋላ፣ በዚህም ምክንያት ስሜቶቼን መመልከት ትቼ እውነታዎቹን ብቻ ለማግኘት ከፈለግሁ በኋላ፣ በሃይማኖታዊ ሕይወቴ ሁልጊዜ ደስተኛ ሆንኩ፤ ቀደም ሲል በከንቱ ለማስነሣት የደከምኩባቸውን ለእግዚአብሔር ያሉ የፍቅር ስሜቶች፣ በነፍሴም ውስጥ ዕረፍትን፣ ሰላምንና ደስታን ያለ ምንም ጥረት አገኘሁ። ይህ ነጥብ በእኔ ግምት ምን ያህል ወሳኝ እንደ ሆነ፣ ለራሴም ካወቅሁት ወዲህ ሌላው ሰው ሁሉ እንዲያየው ምን ያህል እንደ ናፈቅሁ ምንም ቃል ሊገልጸው አይችልም።

ነገሩ ሁሉ ግልጽ ከሆነልኝ ከብዙ ዓመታት በኋላ፣ ከልጆቼ አንዷ በግልጽ በታላቅ ግራ መጋባት ውስጥ ሆና ወደ እኔ መጥታ፦ «እማዬ፣ ባለጌ ስትሆን እግዚአብሔር ይቅር ሊልህ ምን ያህል ጊዜ ይወስድበታል?» አለችኝ።

«አንድ ደቂቃም አይወስድበትም» ብዬ መለስኩላት።

«ኧረ» አለች፤ «ይህን ላምን አልችልም። መጀመሪያ ለብዙ ቀናት ማዘን አለብህ፤ ቀጥሎ በጣም በሚያምርና በሚያስደስት መንገድ መለመን አለብህ፤ ከዚያ ምናልባት ይቅር ሊልህ ይችል ይሆናል።»

«ነገር ግን» አልኳት፤ «ልጄ፣ መጽሐፍ ቅዱስ በኃጢአታችን ብንናዘዝ ኃጢአታችንን ይቅር ሊለን የታመነና ጻድቅ ነው ይላል፤ ያውም ወዲያውኑ።»

«እንግዲያውስ» አለች፤ «ሃምሳ መጽሐፍ ቅዱስ ቢለውም አላምንም፤ ምክንያቱም ለረጅም ጊዜ ማዘን እንዳለብህ፣ ከዚያም እግዚአብሔርን በጣም በሚያምር መንገድ መለመን እንዳለብህ፣ ከዚያም ይቅር ለማለት እስኪዘጋጅ ድረስ መጠበቅ እንዳለብህ አውቃለሁ።»

ጉዳዩ በእርግጥ ከባድ መሆኑን ስላየሁ ልጅቷን ጭኔ ላይ አስቀምጬ መጽሐፍ ቅዱስን ገለጥሁ፤ የጠቀስኩትን ጥቅስ ጮክ ብላ እንድታነብብ አደረግኋት፤ ከዚያም እግዚአብሔር እጅግ ስለ ወደደን ልጁን ስለ እኛ እንዲሞት እንደ ላከው፣ ከፍቅሩም የተነሣ፣ ልጆች ይቅርታ ለማግኘት በፈለጉ ጊዜ እናቶች ወዲያውኑ ይቅር ለማለት ሁልጊዜ ዝግጁ እንደ ሆኑ ሁሉ፣ እርሱም በለመንነው ደቂቃ ይቅር ሊለን ሁልጊዜ ዝግጁ እንደ ሆነ አስረዳኋት።

በመጨረሻ ልጅቷ አመነች፤ ትንንሽ እጆቿንም አጣምራ በአክብሮት በተሞላ ትንሽ ድምፅ፦ «ውድ ጌታ ኢየሱስ ሆይ፣ ስለ ባለጌነቴ ሁሉ አሁኑኑ በዚህች ደቂቃ ይቅር እንድትለኝ እፈልጋለሁ፤ ስለምትወደኝም ይቅር እንደምትለኝ እርግጥ እርግጠኛ ነኝ» አለች። ከዚያም ከጭኔ ዘልላ ወርዳ በሕፃን ደስታ እየጮኸች እየፈነደቀች ሮጣ ሄደች።

ትንሿ ልጄ ደስተኛ የሆነችው አስደሳች እውነታ አግኝታ ስላመነችው ነበር። ነገር ግን መጀመሪያ ነገሩን በተመለከተችበት መንገድ የምትገልጸው የሰውን ልብ ተፈጥሯዊ አስተሳሰብ ብቻ ነበር። ሁላችንም ልክ እንደ እርሷ ወደ እግዚአብሔር መምጣት ያለብን ብዙም ወደማናውቀውና እጅግ ወደምንፈራው አካል እንደምንቀርብ ሆነን በታላቅ ጥርጣሬና ፍርሃት እንደ ሆነ፣ ሞገሱም ሙሉ በሙሉ በስሜቶቻችን ውበትና ተገቢነት፣ በአቀራረባችንም ሥነ ሥርዓታዊ ቅደም ተከተል ላይ የተመሠረተ እንደ ሆነ ይሰማናል።

«ምሕረትን እንድንቀበል በሚያስፈልገንም ጊዜ የሚረዳንን ጸጋ እንድናገኝ ወደ ጸጋው ዙፋን በእምነት» መቅረብ የሚቻለው ከእግዚአብሔር ቸርነት ጋር እውነተኛ ትውውቅ ላላት ነፍስ ብቻ ነው።

ይሁን እንጂ ስለምናገርባቸው ከአሥራ ስድስት እስከ ሃያ ስድስት ዓመቴ ባሉት ዓመታት ሁሉ ከዚህ ምንም አላውቅም ነበር። እግዚአብሔር ለእኔ ሩቅና የማይቀረብ አካል ነበር፤ ምንም ያህል በጉጉትና በሥቃይ ብፈልገውም ፈጽሞ ላገኘው አልቻልኩም። «እግዚአብሔር ፍቅር ነው» የሚለው አገላለጽ ምን ማለት እንደ ሆነ ቅንጣት ታህል ግንዛቤ አልነበረኝም። ስለ እርሱ የነበረኝ ሐሳብ እንዲህ ነበር፦ እርሱ ጨካኝና ራስ ወዳድ አስገባሪ ነው፤ ሰው እርሱን የሚያስደስቱትን ዓይነት ስሜቶችና ምግባር ማግኘት ቢችል ምናልባት ለልጆቹ ፍላጎት ትንሽ ትኩረት እንዲሰጥ ሊገፋፋ ይችል ይሆናል፤ ነገር ግን ባብዛኛው ስለ ራሱ ክብርና ለእርሱ ስለሚገባው አክብሮትና ግምት በማሰብ እጅግ የተዋጠ በመሆኑ፣ ከሰው በላይ በሆነ ፍጽምና ካልሆነ በቀር ትኩረቱን ማግኘት የማይቻል ነው ማለት ይቻላል።

ዕጣ ፈንታዬን በእጁ የያዘ፣ ነገር ግን ለክብሩና ለምስጋናው በምጨምረው መጠን ብቻ ስለ እኔ የሚገደው፣ እጅግ ራስ ወዳድ የሆነ ፈላጭ ቆራጭ ገዥ መሰለኝ።

በኋላ የማገኘውን ያንን ፍቅር የሞላበትንና ውብ የሆነውን ራስ ወዳድ አለመሆኑን በእነዚያ ዓመታት ሁሉ በጭላንጭል እንኳ አላየሁም ነበር። ከዚህም በላይ፣ ይህ የማይቀረብ አምላክ ወደ ልጆቹ ጩኸት ትንሽ እንኳ ጆሮውን ለመስጠት ራሱን ዝቅ እንደሚያደርግ ሰው ሊያውቅበት የሚችል ብቸኛው መንገድ ብዬ የማውቀው፣ ስለዚያ አንድ ዓይነት ውስጣዊ ስሜት እንዲኖረው ነበር። ስለዚህ ሃይማኖተኛ በሆንኩ ቁጥር፣ እንዳልኩት፣ የመንፈሴ ኃይል ሁሉ ይህን አስፈላጊ ውስጣዊ ስሜት በሆነ ምሥጢራዊ መንገድ ለማግኘት በሚደረግ ጥረት ይባክን ነበር።

ከኩዌከር ትምህርቴ የቀሰምኩት ዓይነት ራስን የመመርመር ልማድ እጅግ አስቸጋሪ ወደ ሆነ የማያቋርጥ ራስን መፈተሽ የሚመራ ነበር፤ ምክንያቱም ምርመራው ከሰው ድርጊቶች ይልቅ ስሜቶቹን የሚመለከት ነበርና። ስሜቶቻችን ምን ያህል ተለዋዋጭ እንደ ሆኑ፣ በጤናችን ሁኔታ፣ በአየሩ ሁኔታ ወይም በሌሎች ሰዎች አስተሳሰብ ተጽዕኖ ላይ ምን ያህል እንደሚመሠረቱ ስናስብ፣ በእኔ አስተያየት ከዚህ ዓይነቱ ራስን መመርመር የበለጠ ገዳይ ሥራ ሊኖር አይችልም። የሰውን መንፈሳዊ ሁኔታ ለማወቅ ከራሱ ውስጣዊ ስሜቶች የበለጠ የማይታመን መለኪያ ከቶ ሊገኝ አይችልም።

ነገር ግን ከአሥራ ስድስት እስከ ሃያ ስድስት ዓመቴ ያለው ሃይማኖቴ ለመሰማት የመሞከር ሃይማኖት ብቻ ነበር፤ እኔም በጣም ተፈጥሯዊና ጤናማ ዓይነት ሰው ስለ ነበርኩ፣ ስሜቶቼ ብዙም ልብ የሚያራሩ ወይም መንፈሳዊ ቃና ያላቸው ሊሆኑ አይችሉም ነበር። ወደ ትክክለኛው ሃይማኖታዊ ደረጃ ላደርሳቸው ያደረግኋቸው፣ የገለጽኳቸው፣ በሥቃይ የተሞሉ ከንቱ ጥረቶች ሲታሰቡ እጅግ ያሳዝናሉ።

ነፍሴ እግዚአብሔርን ተራበች፤ ነገር ግን ላገኘው አልቻልኩም። የጸሎት መጽናናት እንኳ ተከልክሎኝ ነበር፤ ምክንያቱም እንዳልኩት፣ የመለኮታዊ ሞገስ ውስጣዊ ስሜት ካልተሰማህ በቀር ተቀባይነት ያለው ጸሎት መጸለይ እንደማትችል፣ ያለዚህ ስሜት የሚቀርብ ጸሎትም በእርግጥ መሳለቂያ፣ ምናልባትም ኃጢአት እንደ ሆነ የሚል ሐሳብ ቀስሜ ነበር። ይህ የእግዚአብሔር ሞገስ ውስጣዊ ስሜት ደግሞ ለማግኘት የምፈልገው ነገር ራሱ ሆኖ ሳለ፣ አስቀድሜ እስካላገኘሁት ድረስ ስለ እርሱ መጸለይ ስለማልችል፣ ረዳት የሌለኝና የተጣልኩ ሆኜ ወደ አስፈሪ ጨለማ የተወረወርኩ መሰለኝ።

መጽሐፍ ቅዱስ ስለ እግዚአብሔር ፍቅር የሚናገረው፣ እኔ ስለዚያ ሊሰማኝ ከሚችለው ጋር ሲነጻጸር ፈጽሞ ሁለተኛ ደረጃ ጉዳይ ነበር፤ እንዲያውም እስከማስታውሰው ድረስ መጽሐፍ ቅዱስን ጨርሶ ከግምት አላስገባሁትም ነበር። «ምን ይሰማኛል?»

— «እግዚአብሔር ምን ይላል?» ሳይሆን ይህ ነበር የዕለት ተዕለት ጩኸቴ። ዳኛው ስለ እርሱ ምን እንደሚሰማው ከመጨነቅ ይልቅ፣ እርሱ ራሱ ስለ ዳኛው ምን እንደሚሰማው ለማየት ጥረቱን ሁሉ እንደሚያባክን በዳኛ ፊት የቆመ ወንጀለኛ ነበርኩ።

ከዚህ የበለጠ የሚያስቅም የሚያሳዝንም የነፍስ አቋም ማሰብ አይቻልም። ሆኖም ስለ ጉዳዩ ካነጋገርኳቸው ሰዎች መካከል ከዚህ የተሻለ የሚያውቅ ማንም አልነበረም፤ እኔም ለዘላለም እኮነናለሁ ብዬ ስለ ፈራሁ መንፈሳዊ ትግሌን መተው ሳልደፍር፣ ነገር ግን ምንም እርዳታ እንዳላመጣልኝ እየተረዳሁ፣ ጩኸቴን ባለመስማቱም እግዚአብሔርን ለመውቀስ ዘወትር እየተፈተንኩ፣ በተስፋ መቁረጥ መንገዳገዴን ቀጠልኩ።

ውጭ ፀሐይ እንደምታበራና መስኮቶቹን መክፈት ብቻ በቂ እንደ ሆነ፣ ብርሃኑም እንደሚጎርፍ ሳያውቅ፣ በጨለማ ክፍል ውስጥ ተንበርክኮ ብርሃን እንዲመጣለት በተስፋ መቁረጥ እንደሚጸልይ ሰው ነበርኩ። በነገሮች ባሕርይ፣ በሥጋዊውም ሆነ በመንፈሳዊው ዓለም፣ ብርሃን ከራሱ ሊፈልቅ አይችልም። ሥራዬን የጀመርኩት ፈጽሞ በተሳሳተ መንገድ ነበር። ከማወቄ በፊት ለመሰማት እሞክር ነበር፤ ስሜቶቼን በእውቀቴ ላይ ከመመሥረት ይልቅ እውቀቴን በስሜቶቼ ላይ ለመመሥረት እፈልግ ነበር።

ልክ አንድ ሰው ወደ አንድ ቦታ ለመጓዝ ፈልጎ፣ መጀመሪያ ያገኘውን የባቡር ጣቢያ ገብቶ፣ ምንም ሳይጠይቅ አጠገቡ ባገኘው የመጀመሪያው የባቡር ፉርጎ ውስጥ ተቀምጦ፣ ከዚያም ዓይኑን ጨፍኖ በትክክለኛው ባቡር ውስጥ መሆን አለመሆኑን ለመሰማት እንደሚሞክር ነበር። ጤናማ አእምሮ ያለው ማንም ሰው እንዲህ ያለ የሞኝነት ሥራ አይሠራም። ሆኖም በሃይማኖታዊ ሕይወቴ እሠራ የነበረው ልክ ይህንኑ ነበር። የሃይማኖትን እውነታዎች ለማወቅ መሞከር ፈጽሞ በአእምሮዬ አልመጣም። የሚገኙ እውነታዎች መኖራቸውን እንኳ አላውቅም ነበር። ከእግዚአብሔር ጋር ያለኝ ግንኙነት ሙሉ በሙሉ እኔ ለእርሱ ያለኝ ስሜት ጉዳይ እንጂ እርሱ ለእኔ ያለው ስሜት ጉዳይ በጭራሽ አይመስለኝም ነበር፤ ስለዚህም ያለኝ ሃይማኖታዊ ብርታት ሁሉ እነዚህን አስፈላጊ ስሜቶች ወደ ማስነሣት ያነጣጠረ ነበር።

በእርግጥ የማይቻል ሥራ ነበር፤ ጊዜው እየገፋ ሲሄድና ያን ሁሉ ብታገልም ትክክለኛ ስሜቶች ሳይመጡ ሲቀሩ፣ ይበልጥ ተስፋ እየቆረጥኩ ሄድኩ። በመጨረሻም ዕድሜዬ በሃያ ሦስትና በሃያ አራት መካከል ሳለ፣ ወደ ፍጹም አለማመን እየተገፋሁ መሆኔን አገኘሁ። በእውነት በየትኛውም ስፍራ እግዚአብሔር ቢኖር ኖሮ ለዚያ ሁሉ የረጅም ጊዜ ልባዊ ትግሌ በእርግጥ አንዳች መልስ ይሰጠኝ ነበር፤ ምንም ምልክት ስላልሰጠም ሊኖር አይችልም ብዬ ተከራከርኩ።

ከዚህም በላይ፣ ዕድሜዬ እየገፋ ሲሄድ በኃጢአት ምክንያት በዓለም ላይ ስላለው አስከፊ ሁኔታ ተጨማሪ ነገር መማር ጀምሬ ነበር፤ በራሴ ሕይወትና በሌሎች ሕይወት ውስጥ ያየሁ የመሰለኝ ፍጹም ያልሆነ ፍጥረት ግልጽ ማስረጃዎች — ውድቀት በአብዛኛው የተለመደ፣ ስኬት ግን አልፎ አልፎ ብቻ የሚታይበት — ቸር ይቅርና ጥበበኛና አስተዋይ ፈጣሪ እንዲኖር ከሚለው ሐሳብ ጋር፣ ማለትም አምን ዘንድ ከተነገረኝ ዓይነት ፈጣሪ ጋር፣ የማይስማሙ መሰሉኝ። ቀስ በቀስም ፍጥረት ለእኔ እጅግ አሳዛኝ ውድቀት መስሎ ስለ ታየኝ፣ እኛን የፈጠረን ክፉ አምላክ መሆን አለበት፤ አለዚያም ፈጽሞ በእግዚአብሔር አልተፈጠርንም፤ ይልቁንም እርሱን በሚቃወም በአንድ ክፉና ተንኮለኛ ኃይል ተፈጠርን ወደሚል መደምደሚያ እንደ ተገፋሁ ተሰማኝ።

በማስታወሻ ደብተሬ በ11ኛው ወር በ5ኛው ቀን 1855 የጻፍኩትን ማስታወሻ በሚከተሉት አስፈሪ ቃላት ርእስ ሰጠሁት፦ «የእምነት ግርዶሽ።» *«ይህ ያለፈው ዓመት በእኔ ውስጥ ታላቅ ለውጥ ታይቶበታል። የተፈጥሮዬ ችሎታ ሁሉ ፈጽሞ ነቅቷል። አእምሮዬ ሲሰፋ ተሰምቶኛል፤ እውነተኛና ፈጣን የአእምሮ እድገትም ተገንዝቤአለሁ። ከአንዱ የልምድ ደረጃ ወደ ሌላው አልፋለሁ፤ አንዱን መቆሚያ ከሌላው ቀጥሎ ወደ ኋላ ትቼ እሄዳለሁ፤ አሁንም ያለሁት — የት ነው! ኦ ክርስቶስ ሆይ፣ የት እንዳለሁ በእውነት ባውቅ!

ስለ ነጻ ፈቃድ የሄድኩበት የማይቀር የምክንያት ሰንሰለት የቆምኩበትን መሠረት ሁሉ አላላው፤ የት እንደማርፍ አላውቅም፤ በእርግጥ ዕረፍት ካለ። ስለ ውጤቱ እኔ ምንም ሳልሰጋ፣ ሐሳቦችና ምክንያቶች ቀስ በቀስ በእምነቴ ዙሪያ እየተሰበሰቡ ይላተሙበት ነበር፤ በመጨረሻም በድንገተኛ ድንጋጤ ወደቀ፤ እኔም ጠፍቻለሁ!

ነገሩ እንዲህ ሆኖ መጣብኝ። ቸርነት በእርግጥ ሁሉን ለሚችል አምላክ አስፈላጊ ባሕርይ ነው። ፍቅሩ ከምድራዊ ወላጅ ፍቅር ከምንገምተው በላይ እጅግ እንደሚበልጥ ተነግሮናል። ነገር ግን የሚፈጥራቸውን ሰዎች ዕጣ ፈንታ አስቀድሞ ያውቃል ብሎ ማሰብ ከዚህ ጋር ፍጹም አይስማማም። ቢያውቅ ኖሮ ቸርነቱ ለዘላለም ደስታ ከተወሰኑት በቀር ሌሎችን እንዲፈጥር አይፈቅድለትም ነበርና። ስለዚህ ሁሉን አዋቂ ሊሆን አይችልም።

ደግሞም እንደ ተነገረን ሁሉን ቻይ ቢሆን ኖሮ፣ ቢያንስ የመዳንን ሥራ ያነሰ አስቸጋሪና እጅግ በተደጋጋሚ የሚፈጸም የሚያደርግ ለውጥ በሰው ተፈጥሮ ላይ ባደረገ ነበር። ስለዚህ ሁሉን የሚወድም ሁሉን የሚችልም በአንድ ላይ ሊሆን አይችልም። ከሁለቱ አንዱ ከጎደለው ደግሞ አምላክ መሆኑ ይቀራል። ወይ ሊቆጣጠረውም ሊያስቆመውም የማይችለውን የፍጥረት ኃይል አንቀሳቅሷል፤ ሥራውንም ከመጀመሪያው እጅግ ጉድለት ባለበትና በዕውርነት ስለ ሠራ ውጤቱ እጅግ አሰቃቂ ሆኗል፤ አለዚያም ከፍጥረት ጋር ምንም ግንኙነት የለውም፤ እኛም በሌላ ክፉ ኃይል ተፈጥረናል።

ሌላም መደምደሚያ በላዬ ይጫንብኛል። ፍትሕ ለቸር አምላክ ሌላው አስፈላጊ ባሕርይ ነው። ነገር ግን የአዳም ውድቀት የሚባል ነገር ከቶ ነበረ ብንል እንኳ፣ እኛ አሁን የእርሱን ውጤት መቀበላችን እጅግ ፍጹም ፍትሕ የጎደለው ነው። ስለዚህ ፍትሐዊ ፈጣሪ ራሳቸውን የቻሉ ፍጡራንን በእርስ በርሳቸው ኃጢአት ለዘላለም እንዲሠቃዩ ያደርጋል ከሚለው ሐሳብ ተገፍተን እንወጣለን። በሌላ በኩል ደግሞ ቸርነት ከተፈጥሮአቸው ክፉ የሆኑ ፍጡራን እንዲፈጠሩ ሊፈቅድ አይችልም፤ ፍትሕም እነርሱን በመቅጣት ሊተባበር አይችልም።

ማምለጫ የለም! ሺህ ጥያቄዎች ከየአቅጣጫው ይጎርፋሉ። ተጠራጣሪ ሆኛለሁ!»*