ወዳጆች በልብ ወለድ፣ በሙዚቃና በሥነ ጥበብ ላይ የነበራቸው ምስክርነት

በዚሁ በሦስተኛው ጥያቄ ውስጥ የተነሣ ሌላ ነጥብ ጥቂት ያልሆነ ችግር አስከትሎብን ነበር፤ ይኸውም ወዳጆች ልጆቻቸውን «ቅዱሳት መጻሕፍትን አዘውትረው በማንበብ» ለማሳደግና «ጎጂ ከሆኑ መጻሕፍት ንባብ ለመከልከል» ይጠነቀቁ እንደ ሆነ የሚለው ጥያቄ ነበር። በዚያ ዘመን የነበሩት ወዳጆች ማንኛውንም ዓይነት ልብ ወለድ ሁሉ «ጎጂ» አድርገው ይቆጥሩ ነበር። በዚህ ነጥብ እናታችን እጅግ ጥብቅ ነበረች፤ እጅግ ንጹሕና በጥንቃቄ የተመረጡ የሰንበት ትምህርት ቤት ታሪኮችን እንኳ እንድናነብ አይፈቀድልንም ነበር። ስለ ልብ ወለድ መጻሕፍት ደግሞ ቃሉ ራሱ እንደ ክፉ ይቆጠር ነበር፤ እስከ ዛሬም ድረስ ሆን ብዬ ስሕተት እንደምሠራ ያህል ለቅጽበት በደመ ነፍስ የሕግ ተላላፊነት ስሜት ሳይሰማኝ ያንን ቃል ፈጽሞ አልጠቀምበትም።

እያደግን ስንሄድ መስመሩ በተፈጥሮ እየላላ መጣ፤ የሕይወታችንን አመራር ትንሽ ይበልጥ በእጃችን ለመያዝ የሚያስችል ዕድሜ ላይ በደረስን ጊዜም፣ ከትምህርት ቤት ጓደኞቻችን ከአንዷ ከተዋስነው የታሪክ መጽሐፍ አንዳንድ ጊዜ የሚያስፈራ ደስታ እንነጥቅ ነበር። እጅግ ግልጽ ሆነው ከሚታወሱኝ ትዝታዎቼ አንዱ እንዲህ ያለው አጋጣሚ ነው፤ ይበልጥ ግልጽ የሆነውም ከተከለከለው ፍሬ በግልጽና በድፍረት ለመካፈል የደፈርሁት ለመጀመሪያ ጊዜ ስለ ነበር ነው።

ብዙም የሚሆን ነገር ያልነበረበት የመጀመሪያው ቀን ከሰዓት በኋላ ነበር። መጽሐፉ «ግሩም» እንደ ሆነ ከነገረችኝ ከአንዲት የትምህርት ቤት ጓደኛዬ አንድ መጽሐፍ ተውሼ ነበር፤ መጽሐፉን — ከአንድ ሳሕን ፖምና የዝንጅብል ኬክ ጋር — ይዤ እንደ ፈለግሁ እያነበብሁና እየበላሁ ለመዝናናት በአልጋዬ ልብስ ላይ ተዘረጋሁ።

በዚያ ቀን በእንዲህ ያለ አስደሳች ሁኔታ ያነበብሁት ታሪክ ከዚያ በፊት ከቀመስሁት ሁሉ ይልቅ ወደ ፍጹም ደስታ የቀረበውን የሰጠኝ መሰለኝ፤ በሕይወቴም ከነበሩት እጅግ አስደሳች ቀናት እንደ አንዱ በትዝታዬ ይኖራል። መጽሐፉ በግሬስ አጊላር የተጻፈው «የመስፍኑ ልጅ» ነበር። ለወጣቱ የአሜሪካዊት ኩዌከር አእምሮዬ መስፍን ከተራ ሰው ይልቅ የመላእክት አለቃ የሚመስል ነገር ነበር፤ የመስፍን ልጅ መሆን ደግሞ የሰማይ ልጅ ከመሆን ጋር የሚቀራረብ ነበር። እስከ ዛሬም ድረስ — ሕይወት ስለ መሳፍንትና ስለ ሴቶች ልጆቻቸው ያመጣብኝ ብስጭት ሁሉ ቢኖርም — በዚያ ከረጅም ጊዜ በፊት በነበረው የመጀመሪያው ቀን ከሰዓት በኋላ ነፍሴን በፍርሃትና በአክብሮት የሞላው ያ የቀድሞ የታላቅነት ስሜት መሳፍንት ወይም የመሳፍንት ሚስቶች በፊቴ በተጠቀሱ ቁጥር ለቅጽበት ሁልጊዜ ይመለሳል።

ነገር ግን ይህንንና ሌሎች ታሪኮችን እጅግ ብደሰትባቸውም ሁልጊዜ ሕሊናዬ እየወቀሰኝ ነበር፤ ልብ ወለድ የሆነን ማንኛውንም ነገር ማንበብ ኃጢአት ነው ከሚለው ስሜት ራሴን ለማላቀቅም አምሳ ዓመት ፈጅቶብኛል።

የማስታወሻ ደብተሬ በዚህ ምክንያት ባሳለፍኋቸው ትግሎች የተሞላ ነው፤ አሁን መለስ ብዬ ሳነብባቸውም ፍጹም ንጹሕ የሆነን መዝናኛ ወደ ግብረ ገባዊ በደል የመለወጥ የማያቋርጥ ዝንባሌ እጅግ ላሠቃያት ለዚያች የተራበችና አላዋቂ ወጣት ነፍስ ጥልቅ ርኅራኄ ከመሰማት ራሴን መግታት አልችልም።

በመጨረሻ ነፃ ያወጣኝ ጌታችን ራሱ ትምህርቱን ለማብራራትና ለማጽናት ምሳሌዎችን — እነርሱም ታሪኮች ብቻ ናቸው — ዘወትር ይጠቀም እንደ ነበር በድንገት መገንዘቤ ነው። ስለዚህ ልብ ወለድ ሁልጊዜ እንደማስበው በራሱ የኃጢአት ተመሳሳይ ቃል አልነበረም። ግብረ ገባዊ ባሕርዩ ሙሉ በሙሉ በልብ ወለዱ ዓይነት ላይ የተመሠረተ ነበር፤ ብዙ ጊዜም ልብ ወለድ ለበጎነት ዋጋው የማይተመን ረዳት ሆኖ ሊገኝ ይችላል።

ነገር ግን በዚህ ጉዳይ እስከ እርጅና ዘመናቸው ድረስ በሕሊና ጥርጣሬዎች የተሠቃዩ ብዙ ወዳጆችን አውቃለሁ።

በእኔ ዘመን የነበሩት ወዳጆች እጅግ ጠንካራ ምስክርነት የነበራቸው ሌላው ጉዳይ ሙዚቃ ነበር። በ1873 በወጣ የፊላደልፊያ የሥርዓት መመሪያ ውስጥ ስለ እርሱ የሚናገርና የኩዌከሮችን አመለካከት በግልጽ የሚገልጽ የሚከተለውን ክፍል አገኘሁ፦ «አባሎቻችንን ሁሉ በሙዚቃ ከመጠመድ ወይም በቤታቸው የሙዚቃ መሣሪያዎችን ከማኖር እንደ ገና እናስጠነቅቃለን፤ ይህ ልማድ ቀላልና ከንቱ አእምሮን እንደሚያበረታታ፣ ወደ መጨረሻ ሒሳቡ ለሚቸኩል ተጠያቂ ፍጡር የሚገባውን ቁም ነገረኛ አስተዋይነትም እንደሚያሳጣ እናምናለንና።… የሥርዓት መመሪያው መንፈስና ቃል ቅዱስ ለሚባለው እንኳ ምንም ልዩነት ሳያደርግ ወዳጆች ሙዚቃን እንዳይጠቀሙ ይከለክላል።… በሙዚቃ የሚጠመዱ ወይም በቤታቸው የሙዚቃ መሣሪያዎች ያሏቸው አባላት ራሳቸውን በዚህ በሁለተኛው የሥርዓት መመሪያው አንቀጽ ሥር ያስገባሉ።… በተጨማሪ ድካምም ተመልሰው ስሕተታቸውን ስብሰባውን በሚያረካ ሁኔታ ካልኮነኑ፣ ስብሰባው ከእነርሱ ጋር አንድነት እንደሌለን ሊመሰክር ይገባዋል።»

የሥርዓት መመሪያው በዚህ ረገድ እጅግ በጥብቅ ይጠበቅ ስለ ነበር፣ በወጣትነቴ ዘመን በእኛ በተመረጠው ክበብ ውስጥ ማንኛውንም ዓይነት የሙዚቃ መሣሪያ — ከሁሉ በላይ ደግሞ «ከቅንጡዎች ሁሉ ይበልጥ ቅንጡ» ተደርጎ የሚቆጠረውን ፒያኖ — የያዘ አንድም ሰው አላስታውስም። ፒያኖ ባለበት ክፍል ውስጥ ራሴን ባገኘሁ ቁጥር የሲኦልን ዳርቻ እንደምረግጥ ሆኖ ይሰማኝ ነበር።

ሴት ከሆንሁ በኋላ ለብዙ ዓመታት በየትኛውም ስፍራ ሙዚቃ በሰማሁ ቁጥር የተከለከለ ፍሬ እንደምቀምስ ያለ ምሥጢራዊ፣ ግማሽ ጣፋጭ ስሜት ሳይሰማኝ አላልፍም ነበር። መዘመርም ሆነ በፉጨት ማፏጨት እንኳ በክፉ ዓይን ይታይ ነበር። በአንድ ወቅት የወጣት ወዳጆች ቡድን በኒውፖርት የበጋ ዕረፍትን አብረን ስናሳልፍ፣ አንድ ውድ ሽማግሌ ወዳጅ ወደ ክፍሉ ጠርቶን፣ ትናንትና ከእኛ አንዳንዶቻችን በአትክልት ቦታው ውስጥ ስናፏጭ ሰምቶ እጅግ እንዳዘነና ዳግመኛ እንዲህ ያለውን የወዳጆች ምስክርነት መተላለፍ እንደማንፈጽም ተስፋ እንደሚያደርግ በቁም ነገር እንደ ነገረን አስታውሳለሁ።

የሥርዓት መመሪያው በዚህ ጉዳይ በወረቀት ላይ ብቻ የቀረ ቃል እንዳልነበረ የሚያረጋግጠው፣ እኔ ባደግሁበትና ይህ ምስክርነት እምብዛም «ሸክም» በሌላቸው አባላት ላይ የነበረውን ኃይል ማጣት በጀመረበት ጊዜ፣ በሌላው ነገር ሁሉ አርአያ የሆኑ ወዳጆች በቤታቸው ፒያኖ ስላላቸው ብቻ ከአባልነት የተሰረዙባቸውን በርካታ አጋጣሚዎች ማወቄ ነው።

እስከ 1865 እንኳ ልጃችን ፍራንክን ትንሽ የቤት ኦርጋን በሸለምነው ጊዜ (ኦርጋን በሆነ መንገድ «ይበልጥ ቀላል» እንደ ሆነ ተሰምቶን ፒያኖ ልንሰጠው አልደፈርንም ነበር)፣ የኩዌከር ዘመዶቻችንን ስሜት ላለመጉዳት በቤቱ የላይኛው ክፍሎች በአንዱ ውስጥ ለመደበቅ ተገደድን።

የሙዚቃ መሣሪያዎች በመጽሐፍ ቅዱስ ውስጥ የተፈቀዱ ብቻ ሳይሆኑ እንድንጠቀምባቸው እንደ ታዘዝን ለመጀመሪያ ጊዜ በተገነዘብሁ ጊዜ የተሰማኝን መደነቅ ፈጽሞ አልረሳውም። አንድ ቀን መዝሙረ ዳዊትን ሳነብ መዝሙር 150 ላይ ስደርስ ዓይኖቼን ማመን አቃተኝ፦ «ሃሌ ሉያ። … በመለከት ድምፅ አመስግኑት፤ በበገናና በመሰንቆ አመስግኑት። በከበሮና በዘፈን አመስግኑት፤ በአውታርና በእምቢልታ አመስግኑት።» አንድም ወዳጅ ይህን ቸል ማለታቸውን እንዴት እንዳጸደቁ ሲያስረዳ ሰምቼ አላውቅም።

በእኔ ዘመን «ቀላልነት» ከመጻሕፍት በቀር በየትኛውም ስፍራ ሥዕሎችን ያገልል ነበር። ማንም የተከበረ ኩዌከር ሥዕሎችን በግድግዳ ላይ አይሰቅልም፤ ምስላቸውንም ለማስነሣት ነፃነት አይሰማቸውም ነበር። የዳጌሮታይፕ ፎቶግራፎች እንኳ ለመጀመሪያ ጊዜ ሲመጡ በእውነት «ጤናማ» በሆኑ ወዳጆች ሁሉ ዘንድ «ቅንጡ» ተደርገው ተቆጠሩ። ሐሳቡ፣ እኔ እንደማምነው፣ የራስን ምስል መያዝ ከንቱ ትምክሕትን ሊያበረታታ ይችላል የሚል ነበር። ግልጽ ባልሆነ ምክንያትም ሥዕሎችና ቅርጻ ቅርጾች በመንፈሳዊ ሁኔታ አደገኛ — ወደ ጣዖት አምልኮ የሚመሩ ፈተናዎች — እንደ ሆኑ ይሰማቸው ነበር። የሥዕል ማሳያ አዳራሽን መጎብኘት ወይም ቅርጽን መመልከት ክፉ እንደ ሆነ አጥብቄ እያመንሁ አደግሁ።

አሥራ ሰባት ዓመት ገደማ ሲሆነኝ የአስተዳደጌን ወጎች ሁሉ ጥሼ — ልቤ በአንድ አደገኛ ክፉ ጀብዱ ላይ እንዳለሁ ያህል እየመታ — በፊላደልፊያ ወደሚገኘው የሥነ ጥበብ አካዳሚ እንደ ገባሁ በግልጽ አስታውሳለሁ። በዚያ የሄሮና የሊያንደር የእብነ በረድ ቅርጽ ቆሞ ነበር፤ ሊያንደርም ብዙም ልብስ አልለበሰም ነበር። ልቤ ወደ ጉሮሮዬ ወጥቶ በፊቱ ቆሜ በውስጤ፦ «ለዚህ ነገር በቀጥታ ወደ ሲኦል እንደምሄድ እገምታለሁ፤ ነገር ግን ልቋቋመው አልችልም። መሄድ ካለብኝ እሄዳለሁ — ይህን ቅርጽ ግን እመለከተዋለሁ» ስል ራሴን አሁንም አያለሁ። ራሴን ምን ያህል ደፋር ኃጢአተኛ አድርጌ እንደ ቆጠርሁ ምንም ቃል ሊገልጸው አይችልም። ከዚያም በኋላ የተቆጣ ፈጣሪ ፈጣን ፍርድ ሳይደርስብኝ ምንም ጉዳት ሳያገኘኝ በብሮድ ጎዳና ላይ በሰላም ቆሜ ራሴን ሳገኘው የተሰማኝን መደነቅ በግልጽ አስታውሳለሁ።

ያንን የእብነ በረድ ቅርጽ አሁንም በግልጽ አየዋለሁ፤ ከዚያ ወዲህ ካየኋቸው ቅርጻ ቅርጾች ሁሉ ይበልጥ በግልጽ።

አሁን እንደ ታላቅ ሥነ ጥበብ ይቆጠራል ብዬ ብጠራጠርም፣ በትዝታዬ ውስጥ የሥነ ጥበብ ሁሉ ጫፍ ሆኖ ኖሯል፤ ፈጽሞ ወደማላውቀው ዓለም ነፃ መውጣቴን ያመለክት ነበርና። ምንም አስፈሪ ነገር አልደረሰብኝም፤ ቀስ በቀስም ለተጨማሪ ነገር ድፍረት አገኘሁ፤ በመጨረሻም የሥነ ጥበብ ስጦታ ልክ እንደ ሒሳብ ስጦታ በእውነት መለኮታዊ ስጦታ እንደ ሆነ፣ ስለዚህም እርሱን ማዳበር ስሕተት ሊሆን እንደማይችል ተማርሁ። ወዳጆችም ቀስ በቀስ ይህን ተማሩ፤ በሥነ ጥበብና በሙዚቃ ላይ የነበሩት የቀድሞ የሕሊና ጥርጣሬዎች ከሞላ ጎደል ፈጽመው ጠፍተዋል።

በወጣትነቴ «በአለባበስ ቀላልነት» ሥር የተካተተ ሌላው ምስክርነት ጢምን የሚቃወመው ነበር።

የወዳጆች ልማዶች መጀመሪያ በጸኑበት ጊዜ ጢም የሌለው ፊት በሁሉ ዘንድ የተለመደው ፋሽን ነበር። ስለዚህ ተለዋዋጭ የዓለም ፋሽኖችን ያለመከተል መርሕን በመጠበቅ፣ ጢም ተወዳጅ በሆነ ጊዜ ኩዌከሮች የተላጨውን ፊት አጥብቀው ያዙ። የጢም ፋሽን እየገፋ በሄደ መጠን የኩዌከሮች ተቃውሞም እየጸና ሄደ፤ በመጨረሻም — ቀስ በቀስ፣ እኔ የሰማሁት አንዳች እውነተኛ ምክንያት ሳይኖር — «ሃይማኖታዊ ምስክርነት» ሆነ። እኔ በተወለድኩበት ጊዜ ከሁሉ ጥብቅ ከሆኑት አንዱ ነበር።

ጢም ያለው «ሰባኪ» ለመጀመሪያ ጊዜ ያየሁበትን ጊዜ በግልጽ አስታውሳለሁ። እርሱ ብዙም ጥብቅ ካልነበሩበት ከእንግሊዝ የመጣ ጎብኚ ወዳጅ ነበር። ለእንግሊዝ ወዳጆች ታላቅ አክብሮት ቢኖረኝም፣ ጢሙ ግልጽ የክፉው ምልክት መስሎ ስለ ታየኝ ስብከቱን ማዳመጥ እንኳ ኃጢአት የሚጠጋ መሰለኝ። በበርካታ «ጥብቅ» ስብሰባዎች ውስጥ በጢሙ ምክንያት ወደ መድረኩ እንዳይገባ ተከለከለ፤ የፊላደልፊያ ሽማግሌዎችም ስለዚህ «በለንደን ዓመታዊ ስብሰባ ውስጥ ቀስ በቀስ እየገባ ያለው የዓለማዊ መንፈስ ወረራ» አሳዛኝ ማስረጃ የገለጡትን ከባድ ጭንቀት በሚገባ አስታውሳለሁ።

ይህ ጢምን የመቃወም ምስክርነት፣ እኔ እንደማምነው፣ ምናልባት በተለያዩ ምክንያቶች ቢሆንም የሮማ ካቶሊክ ካህናትና የእንግሊዝ ቤተ ክርስቲያን የከፍተኛው ቤተ ክርስቲያን ወገን ቀሳውስት ይጋሩታል። ወዳጆች ግን ከልጅነቴ ዘመን ብዙ ጥብቅ ምስክርነቶች ጋር ከረጅም ጊዜ በፊት ትተውታል። አሁንም በአለባበስና በአነጋገር፣ በቤታቸው ዕቃዎችና በሕይወታቸው አመራር ልከኝነትን ይለማመዳሉ፤ ነገር ግን ለመለኮታዊ ሞገስ የተለየ የልብስ ቅድ ወይም በሥነ ጽሑፍ፣ በሥነ ጥበብ ወይም በሙዚቃ ያሉትን የተፈጥሮ ስጦታዎች ማፈን አስፈላጊ ነው የሚለውን ሐሳብ በአብዛኛው ትተዋል።

ሆኖም ያሁኑ ለእኛ የተሳሳተ ቢመስልም፣ እነዚያ ውድ የቀድሞ ቅዱሳን ሃይማኖታዊ ግዴታ ነው ብለው በቅንነት ያመኑትን በጽናት መከተላቸውን ከማድነቅ መቆጠብ አይቻልም።