የአነጋገር ቀላልነት

በሦስተኛው ጥያቄ ውስጥ የተጠቀሰው «የአነጋገር ቀላልነት» በዋናነት የሚያመለክተው አንድን ሰው ስናነጋግር በተለመደው የአክብሮት ቃል «እርስዎ» ፈንታ «አንተ» ወይም «አንቺ» ማለትን ነበር። ይህ ምስክርነት ከቀላል አለባበስ ምስክርነት ጋር ሆኖ እኛን እንደ ተለየ ሕዝብ ከሌሎች ከሚለዩን ዋና ዋና ምልክቶች አንዱ ነበር። አንድን ሰው — ወዳጅም ሆነ የውጭ ሰው — «እርስዎ» ማለት የዓለማዊነትና የቅንነት ጉድለት ጫፍ እንደ ሆነ ይቆጠር ነበር። እስካገባሁ ድረስ አንድም ጊዜ ይህን ሥርዓት ለመጣስ አልደፈርሁም።

በተፈጥሮ፣ ይህ ከውጭው ዓለም ጋር መቀላቀልን በጣም አስቸጋሪ አደረገው፤ የእኛ እንግዳ የአነጋገር ዘይቤ የጉጉት አተኩሮ ማየትን ወይም የታፈነ ሳቅን ማስነሣቱ አይቀርም ነበርና።

የዚህ ምስክርነት ሥሩ የቀደምት ወዳጆች ፍጹም ቅንነት ነበር። ለአንድ ግለሰብ ለብዙዎች የሚነገርን ቃል መጠቀም ሐሰት እንደ ሆነ ተሰማቸው (በእንግሊዝኛ ለአንድ ሰው የሚነገረው የአክብሮት ቃል በመሠረቱ የብዙ ቁጥር ቃል ነበርና)። ከዚህም በላይ በእነርሱ ዘመን ከአንድ ሰው የሚበልጥን በ«እርስዎ» ማነጋገር፣ «አንተ»ና «አንቺ»ን ደግሞ ለበታቾች መተው የተለመደ ነበር። ነገር ግን ሰዎች ሁሉ በእግዚአብሔር ፊት እኩል እንደ ሆኑ ያመኑት — ይህንንም በእጅጉ በተግባር ያመኑት — ወዳጆች እንዲህ ያለውን ልዩነት ሊታገሡ አልቻሉም። ስለዚህ ሁሉንም በአንድ ዓይነት ያነጋግሩ ነበር።

እነዚያ ቀደምት ወዳጆች በሁለንተናቸው የሕዝብ አገዛዝ ደጋፊዎች ነበሩ፤ ይህም ከፖለቲካ ንድፈ ሐሳብ ሳይሆን እግዚአብሔር የምድርን አሕዛብ ሁሉ ከአንድ ደም እንደ ፈጠረና ሁሉም እኩል ልጆቹ እንደ ሆኑ ከነበራቸው የማይናወጥ እምነት የመነጨ ነበር። ግብረ ገባዊ ሕንፃቸውን የሚገነቡበት የከበረ መሠረት ነበር፤ ያለዚያ እንግዳ ወይም እንዲያውም ሞኝነት ሊመስሉ የሚችሉ ብዙ ልማዶችንም ለማስረዳት ይረዳል።

ቶማስ ኤልውድ በሕይወት ታሪኩ ውስጥ የኩዌከሮችን መርሆዎች አምኖ ከተቀበለ በኋላ እንዲተዋቸው የተጠራባቸውን ልዩ ልዩ ነገሮች ይተርካል። ስለ ቀላል አነጋገር ሲጽፍ ለአንድ ሰው «እርስዎ» ማለት የዓለማዊውን ከንቱነት ለመሸንገል በ«ኋለኞቹና በተበላሹት ዘመናት» የተወሰደ «የተበላሸና ጤናማ ያልሆነ የአነጋገር ስልት» እንደ ሆነ ገልጿል። እግዚአብሔር ሰዎችን ሁልጊዜ «አንተ» ብሎ ያነጋገረ፣ ሰዎችም እግዚአብሔርን ሁልጊዜ «አንተ» ብለው ያነጋገሩ ስለ ሆነ፣ ኤልውድ ያንን ምሳሌ መከተል ግብረ ገባዊ ግዴታ እንደ ሆነ ቆጠረው። «ንጹሕ የመለኮታዊ ብርሃን ጨረር» ብሎ በጠራው ብርሃን ተገልጦለት፣ በረጅሙ የመንፈሳዊ ጨለማ ሌሊት ወቅት የበቀሉትን እንዲህ ያሉትን ብዙ «ክፉ ልማዶች» እንዲተው ግድ ተሰማው።

በልጅነቴ ይህ ምስክርነት እጅግ የጸና ስለ ነበር አንድን ሰው «እርስዎ» ማለት አስደንጋጭ በሆነ መጠን ዓለማዊ፣ ሐር ወይም ደማቅ ቀይ ልብስ እንደ መልበስ ያህል «ቅንጡ» ይመስል ነበር። ካደግሁና ወደ ዓለም ይበልጥ ከወጣሁ በኋላ እንኳ፣ የተከለከለውን ቃል ያለ አንዳች ማመንታት የሚጠቀሙ መልካምና ትጉ ክርስቲያኖችን ባገኘሁ ጊዜ፣ የኩዌከር ከንፈሮቼን እርሱን እንዲናገሩ ማዘጋጀት ብዙ ጥረት ጠየቀኝ። ቀስ በቀስም ችግሩ ጠፋ። አሁን ከሰባ ዓመት በላይ ከኖርሁ በኋላ «አንተ»ና «አንቺ» ለእኔ የቅርብ ፍቅር ቋንቋ ብቻ ሆነዋል፤ አንድ ሰው በእውነት ወደ ልቤ መንገድ ባገኘ ጊዜ ሁሉ በተፈጥሮ ሾልከው ይወጣሉ። ብዙ ጊዜ በአንድ ሰው ላይ ያለኝን ስሜት በዚህ ፈተና እመዝናለሁ፤ ራሴ «አንተ» ወይም «አንቺ» ስል ስሰማ ያንን ሰው መውደድ እንደ ጀመርሁ አውቃለሁ። ብዙዎቹ ወዳጆቼ — አንዳንዶቹ ከኩዌከሮች ጋር ምንም ግንኙነት የሌላቸው — ልማዱን ከእኔ ወስደው በግል ወዳጅነታችን እነዚያን ውድ የቀድሞ ቃላት ይጠቀማሉ። የምወዳት ወዳጄ ፍራንሲስ ዊላርድ ከእነርሱ አንዷ ነበረች፤ ለብዙ ዓመታት እርስ በርሳችን «አንቺ» እየተባባልን እንነጋገር ነበር።

ቀደም ብዬ የጠቀስሁት ጸሐፊ «የአንድ ልጅ ሃይማኖት» በተሰኘው መጽሐፉ በልጅነቱ ስለ ቀላል አነጋገር ምን ይሰማው እንደ ነበር ይገልጻል።

«ለሁሉም ሰው ‹አንተ›ና ‹ያንተ› እል ነበር» ሲል ጽፏል፤ «ለማንም ሰው ‹እርስዎ› ወይም ‹የእርስዎ› ከማለት የስድብ ቃል መናገርን እመርጥ ነበር። ወደ መንግሥተ ሰማያት የሚገቡት ወዳጆች ብቻ እንደ ሆኑ አስብ ነበር፤ ስለዚህም ‹አንተ›ና ‹ያንተ› ማለት ለመግቢያው ዋና ዋና ፈተናዎች አንዱ እንደ ሆነ እገምት ነበር። ይህን ማንም ነግሮኝ አያውቅም፤ ብጠይቅም ኖሮ እታረም ነበር — ለዓመታት ግን ይህ የጸና እምነቴ ነበር።»

ከዚያም እርሱ እንደሚገምተው ከቶ «የማይገቡትን» ጎረቤቶቹን እንዴት ያዝንላቸው እንደ ነበር፣ ለምንስ በቀላሉ ወደ ስብሰባው ተቀላቅለው በትክክል መናገርን እንደማይማሩ ይገረም እንደ ነበር ይገልጻል። አንድን «አሕዛብ» ትንሽ ወዳጁን እንኳ ቀላሉን አነጋገር አስተምሮት ነበር፤ ልጁም እርሱ እንዳለው በአሥራ ሁለት ዓመቱ አካባቢ የውጭው ዓለም ጫና «በጣም እስኪከብድ» ድረስ ከእርሱ ጋር በታማኝነት ይጠቀምበት ነበር።

ከአነጋገር ቀላልነት ጋር የተያያዘ ሌላው ምስክርነት ማንንም «አቶ»፣ «ወይዘሮ» ወይም «ወይዘሪት» ብሎ መጥራትን የሚከለክለው ነበር። እነዚህ የማዕረግ ስሞች «ሊቃችሁ አንድ እርሱም ክርስቶስ ነውና። ሊቃውንት ተብላችሁ አትጠሩ።» የሚለውን የክርስቶስን ቃል መንፈስ ይጥሳሉ ተብሎ ይታመን ነበር። ማንም ቅን ወዳጅ ለሀብታም ሰው የማዕረግ ስም እየሰጠ ለድሃው ሊከለክለው አይችልም ነበር፤ ስለዚህ ለሁሉም የክርስትና ስሞች ይጠቀሙ ነበር — ቶማስ፣ ሳሙኤል፣ አቢግያ፣ ኤልሳቤጥ፣ ወዘተ። (በዚያ ዘመን ሬጂናልዶች፣ በርትራንዶች፣ ኤቴሎች ወይም ኤቭሊኖች አልነበሩንም!)

ዕድሜ ትንሽ ተጨማሪ አክብሮት በሚጠይቅበት ጊዜ ወጣቶች ሙሉውን ስም እንዲጠቀሙ ይጠበቅባቸው ነበር — ቶማስ ዊስታር፣ አቢግያ ኢቫንስ፣ ሳሙኤል ቤትል፣ ኤልሳቤጥ ፒትፊልድ። ይህ ልማድ ከ«ዓለም ሰዎች» ጋር በሚደረግ ግንኙነት ማብቂያ የሌለው ችግር ፈጠረ፤ ብዙ የሚያሳፍሩ አጣብቂኞችንም አስከተለ።

ውድ አባታችን በዚህ ጉዳይ እጅግ ጥብቅ ነበር፤ ምንም ያህል ቢያስቸግረውም «ቅንጡ» የሆኑትን «አቶ» ወይም «ወይዘሮ» የሚሉትን የማዕረግ ስሞች እንዲጠቀም ፈጽሞ ሊያሳምኑት አይቻልም ነበር። ካደግን በኋላ የአንድን ሰው የመጀመሪያ ስም ሳያውቅ በቀረ ጊዜ ሁሉ ከችግር ለማምለጥ የሚጠቀምባቸውን ብልሃተኛ ዘዴዎች እያየን እንዴት እንደምንዝናና በሚገባ አስታውሳለሁ። በ«አቶ» ወይም በ«ወይዘሮ» ፈንታ «ኩሚሺላሙስ» የሚል ምትክ ቃል ፈጠረ፤ ለምሳሌ፦ «ኩሚሺላሙስ ኮልማን እንዲህ አለ…» ወይም «ኩሚሺላሙስ ኮልማን እንዲህ አደረገ…» ይል ነበር። ነገር ግን ደብዳቤ ላይ አድራሻ መጻፍ ሲኖርበት እንዲህ ያለውን ቃል መጻፍ እንደማይችል ግልጽ ነበር፤ ያን ጊዜም ወደ አንዳችን ዞሮ በውድ ዓይኖቹ የደስታ ብልጭታ እየታየ፦ «ነይ ሃን፣ አንቺ እንዲህ ያለ የሕሊና ማመንታት የለብሽም — በዚህ ደብዳቤ ላይ ‹አቶ›ውን ወይም ‹ወይዘሮ›ውን ልትጽፊ ትችያለሽ» ይል ነበር።

የአነጋገር ቀላልነት ወዳጆቻችንን «እንደምን አደሩ» ወይም «እንደምን አመሹ» ብለን ሰላምታ እንዳንሰጥ፣ ስንለያያቸውም «ደኅና ሁን» የሚለውን የእንግሊዝኛውን «ጉድ ባይ» እንዳንል ይከለክለን ነበር። «ጉድ ባይ» «እግዚአብሔር ካንተ ጋር ይሁን» የሚለው አባባል የተበላሸ መልክ ነው ተብሎ ይታመን ነበር፤ እግዚአብሔር ሁልጊዜ ካንተ ጋር ስለ ሆነ ደግሞ ያንን መመኘት እንደ አለማመን ይቆጠር ነበር። «እንደምን አደሩ» ወይም «እንደምን አመሹ» ማለት — መልካም ጠዋት ወይም ምሽት እንዲሆንልህ መመኘት — ደግሞ በመለኮታዊ አሠራር ሥርዓት ጠዋቶችህና ምሽቶችህ ሁልጊዜ መልካም መሆን እንዳለባቸው ማንኛውም ወዳጅ የሚያውቀውን እውነት መጠራጠርን ያመለክት ነበር።

እነዚህ አባባሎች እጅግ «ቅንጡ»ና ዓለማዊ እንደ ሆኑ፣ ትክክለኛው — ወይም እኛ እንደምንለው ቀላሉ — መንገድ ወዳጆችን «እንዴት ነህ?» ወይም «እንዴት ነሽ?» ብሎ ሰላምታ መስጠትና ስንለያያቸውም «በደኅና ሁን» በሚለው ቀላል ቃል መሰናበት እንደ ሆነ በግልጽ እየተሰማኝ አደግሁ።

«ጉድ ባይ» በእርግጥ «እግዚአብሔር ካንተ ጋር ይሁን» ማለት ቢሆንም እንኳ፣ «በደኅና ሁን» ከ«ጉድ ባይ» ይልቅ ለምን ይበልጥ እውነተኛ እንደ ሆነ ተቆጠረ ፈጽሞ ልረዳው አልቻልሁም።

የሰው ልጆች ሁሉ በእግዚአብሔር ፊት ፍጹም እኩል ናቸው ከሚለው የኩዌከር አስተሳሰብ ጋር ፍጹም በመስማማት፣ የአነጋገር ቀላልነት በሞት ላለፈ ለማንኛውም ክርስቲያን «ቅዱስ» የሚለውን የማዕረግ ስም እንዳንሰጥም ይከለክለን ነበር።

እንደ መነሻ ቅጽል እንኳ እንድንጠቀምበት ፈጽሞ አይፈቀድልንም ነበር። ለምሳሌ ወንጌሎችን «ቅዱስ ማቴዎስ እንደ ጻፈው ወንጌል» ወይም «ቅዱስ ማርቆስ እንደ ጻፈው ወንጌል» ብለን ፈጽሞ አንጠራቸውም ነበር፤ ሁልጊዜ «ማቴዎስ እንደ ጻፈው ወንጌል»፣ ወይም ማርቆስ፣ ሉቃስ ወይም ዮሐንስ እንደ ጻፈው እንል ነበር።

ከአሥራ ሰባተኛው መቶ ክፍለ ዘመን በተገኘ አንድ የቆየ ማስታወሻ ደብተር ውስጥ፣ «ቅዱስ» የሚለውን መነሻ በቦታ ስሞች ውስጥ እንኳ ለመጠቀም «መከልከል» ስለ ተሰማት አንዲት እጅግ ሕሊናዋ ጥንቁቅ የሆነች ወዳጅ የሚተርክ ታሪክ በቅርቡ አየሁ። በአንድ ወቅት ሴንት ሜሪ አክስ የተባለውን ስፍራ ለማግኘት በጣም ተቸግራ ነበር፤ ምክንያቱም «ሴንት» የሚለውን ትታ «ሜሪ አክስ ጎዳና» ብቻ ብላ ጠየቀች፤ ማንም ሊረዳት አልቻለም።

ጣዖት አምልኮን በመቃወም ምስክርነት ደግሞ የዓመቱን ወሮችና የሳምንቱን ቀናት በ«አረማዊ» ስሞቻቸው እንዳንጠራ ተከልክለን ነበር። በቁጥሮች በመጠቀም «የእውነትን ቀላልነት» እንድንከተል ተምረን ነበር፦ «የመጀመሪያው ወር»፣ «ሁለተኛው ወር»፤ ወይም «የመጀመሪያው ቀን»፣ «ሁለተኛው ቀን»፣ ወዘተ። ይህ ልማድ በእኔ ክበብ ውስጥ እጅግ የተስፋፋ ስለ ነበር አረማዊዎቹን ስሞች መጠቀም ፈጽሞ ወደ አእምሮዬ እንኳ መጥቶ አያውቅም።

በ1873 ወደ እንግሊዝ በመጣሁ ጊዜ የእንግሊዝ ወዳጆች ልማዱን ትተው ወደ ቀድሞዎቹ «አረማዊ» ስሞች መመለሳቸውን ሳውቅ እጅግ እንደ ደነገጥሁ አስታውሳለሁ። ለተወሰነ ጊዜ በእርግጥ ወዳጆች ናቸው ብዬ ራሴን ማሳመን እንኳ አቃተኝ። ዛሬም እንኳ ደብዳቤዎቼን በእነዚያ ስሞች ቀን ስጽፍ ወደ «ቅንጡው ዓለም» የተከለከለ ትንሽ ጉዞ እንደማደርግ ሆኖ ይሰማኛል።