ማስተማርና ማሳደግ

ጆን ዌስሊ የእናቱ የማስተማር ሥራ የተጀመረው እርሱ ከመወለዱ በፊት ስለ ነበረ፣ አጀማመሩን ሊያስታውስ እንደማይችል እርግጥ ነው፤ ነገር ግን ጥቅሙን መቅመሱ አይቀርም፤ እርሷ በመሠረታዊ የጥንታውያን ቋንቋዎችና በሒሳብ ትምህርት ከባሏ ጥቂት እርዳታ እያገኘች፣ በአሥራ አንድ ዓመቱ ወደ ቻርተርሃውስ ትምህርት ቤት እንዲገባ አዘጋጀችው፤ ይህም ለእርሱም ለአስተማሪዎቹም ብዙ ክብር ያስገኘ ነበር። በኋለኛው ሕይወቱ ለእርሱ መረጃ እንዲሆን ዝርዝሩን በሙሉ እንድትጽፍለት ደጋግሞ ለመናት፤ እርሷም ይህን ለማድረግ በመጠኑ ያመነታች እንደ ነበረች ግልጽ ነው፤ ፌብሩዋሪ 21 ቀን 1732 በተጻፈ ደብዳቤ መጨረሻ ላይ እንዲህ ትላለችና፦ «ስለ አስተዳደግ ዘዴዬ ማንኛውንም ነገር መጻፍ እጅግ አልወድም። ለብዙ ዓመታት እንዲህ ያለ የተገለለ ሕይወት የኖርኩት እኔ፣ ልጆቼን በማሳደግ ጊዜዬንና ትጋቴን እንዴት እንዳዋልሁ ማወቅ ለማንም ይጠቅማል ብዬ አላስብም። ዓለምን በቃሉ ቀጥተኛ ትርጉም ሳይክድ ማንም ሰው ዘዴዬን ሊከተል አይችልም፤ ያለ ይህን ያህል ድካም ሊድኑ ይችላሉ ብለው የሚያስቡአቸውን የልጆቻቸውን ነፍሳት ለማዳን በማሰብ የሕይወታቸውን ምርጥ ዘመን ከሃያ ዓመታት በላይ ሙሉ በሙሉ የሚሰጡ ቢኖሩ እንኳ ጥቂቶች ናቸው፤ ዋናው ዓላማዬ ይህ ነበርና፤ ምንም እንኳ ያለ ጥበብና ያለ ስኬት የመራሁት ቢሆንም።»

ደግነቱ፣ በመጨረሻ ልመናውን ተቀበለች፤ ለልጇ ለጆንም እንዲህ ብላ ጻፈች፦ «ውድ ልጄ፣ ኤፕወርዝ፣ ጁላይ 24 ቀን 1732።»

«እንደ ፈለግኸው፣ ቤተ ሰቤን ሳሳድግ የጠበቅኋቸውን ዋና ዋና ደንቦች ሰብስቤአለሁ።»

«ልጆቹ ከተወለዱበት ጊዜ ጀምሮ፣ ሊችሉት በሚችሉት ነገር ሁሉ፣ ለምሳሌ በመልበስና በማውለቅ፣ የውስጥ ልብሳቸውን በመቀየርና በመሳሰሉት፣ ሁልጊዜ ሥርዓት ባለው የአኗኗር ዘዴ ውስጥ ይገቡ ነበር። የመጀመሪያው ሩብ ዓመት አብዛኛውን ጊዜ በእንቅልፍ ያልፋል። ከዚያ በኋላ፣ ቢቻል ነቅተው ሳሉ በአልጋቸው ይተኙና እየተወዛወዙ እንዲያንቀላፉ ይደረጉ ነበር፤ የሚነቁበትም ጊዜ እስኪደርስ ድረስ እንደዚሁ ይወዛወዙ ነበር። ይህ የተደረገው መደበኛ የእንቅልፍ ልማድ እንዲይዙ ነበር፤ ይህም በመጀመሪያ ጠዋት ሦስት ሰዓት፣ ከሰዓት በኋላም ሦስት ሰዓት ነበር፤ ከዚያ በኋላ ምንም እስከማያስፈልጋቸው ድረስ ሁለት ሁለት ሰዓት ሆነ። አንድ ዓመት ሲሞላቸው (አንዳንዶቹም ከዚያ በፊት) በትሩን እንዲፈሩና በለሆሳስ እንዲያለቅሱ ተማሩ፤ በዚህም ምክንያት ያለዚያ ሊደርስባቸው ከሚችለው ብዙ ቅጣት አመለጡ፤ ያ እጅግ የሚያስጠላው የሕፃናት ለቅሶ ድምፅም በቤቱ ውስጥ አልፎ አልፎ እንጂ አይሰማም ነበር፤ ቤተ ሰቡም በመካከሉ አንድም ልጅ እንደሌለ ያህል አብዛኛውን ጊዜ በጸጥታ ይኖር ነበር።»

«በደንብ በጠነከሩ ጊዜ በቀን ሦስት ጊዜ ብቻ እንዲበሉ ይወሰን ነበር። በምሳ ሰዓት ትንሿ ጠረጴዛቸውና ወንበሮቻቸው እኛ እንድንከታተላቸው ከእኛው አጠገብ ይቀመጡ ነበር፤ የፈለጉትን ያህል እንዲበሉና (ቀላል ቢራ) እንዲጠጡ ይፈቀድላቸው ነበር፤ ነገር ግን ምንም ነገር እንዲጠይቁ አይፈቀድላቸውም ነበር። አንዳች ነገር ቢፈልጉ የምታገለግላቸውን ሠራተኛ በጆሮዋ ያንሾካሹኩላት ነበር፤ እርሷም መጥታ ትነግረኝ ነበር፤ ቢላዋና ሹካ መያዝ እንደ ቻሉም ወደ እኛ ማዕድ ይቀርቡ ነበር። ምግባቸውን እንዲመርጡ ፈጽሞ አይፈቀድላቸውም ነበር፤ ነገር ግን ለቤተ ሰቡ የተዘጋጀውን ሁልጊዜ እንዲበሉ ይደረግ ነበር። ጠዋት ጠዋት ሁልጊዜ በማንኪያ የሚበላ ለስላሳ ምግብ ይመገቡ ነበር፤ አንዳንድ ጊዜም ማታ። ነገር ግን የሚቀርብላቸው ምንም ይሁን ምን፣ በእነዚያ ማዕዶች ላይ ከአንድ ዓይነት ምግብ በላይ እንዲበሉ ፈጽሞ አይፈቀድላቸውም ነበር፤ ያንንም በልክ። በሕመም ጊዜ ካልሆነ በቀር በማዕድ መካከል መብላትም መጠጣትም ፈጽሞ አይፈቀድም ነበር፤ ሕመምም አልፎ አልፎ ነበር የሚያጋጥማቸው። ሠራተኞቹ በሚመገቡበት ጊዜ ከእነርሱ አንዳች ለመጠየቅ ወደ ማድ ቤት እንዲገቡም አይፈቀድላቸውም ነበር፤ እንዲህ እንዳደረጉ ቢታወቅ በእርግጥ ይገረፉ ነበር፤ ሠራተኞቹም ክፉኛ ይገሠጹ ነበር። ከምሽቱ 12 ሰዓት የቤተ ሰብ ጸሎት እንደ ተፈጸመ እራታቸውን ይበሉ ነበር፤ ከምሽቱ 1 ሰዓት ሠራተኛዋ ታጥባቸው ነበር፤ ከትንሹ ጀምራም ልብሳቸውን እያወለቀች ሁሉንም ከምሽቱ 2 ሰዓት በፊት ታስተኛቸው ነበር፤ በዚያን ጊዜም በየክፍላቸው ነቅተው እንዳሉ ትታቸው ትሄድ ነበር፤ ልጅ እስኪያንቀላፋ ድረስ አጠገቡ መቀመጥ የሚባል ነገር በቤታችን አይፈቀድም ነበርና።»

«የተሰጣቸውን መብላትና መጠጣት በጣም ስለ ለመዱ፣ ከእነርሱ አንዱ በታመመ ጊዜ እጅግ የሚያስጠላውን መድኃኒት እንዲወስዱ ማድረግ ምንም አያስቸግርም ነበር፤ አንዳንዶቹ ወዲያውኑ ቢያስመልሱትም እንኳ እምቢ ለማለት አይደፍሩም ነበርና። ይህን የምጠቅሰው፣ ሰው ምንም ያህል ሆዱ ቢጠላው ማንኛውንም ነገር እንዲወስድ ሊማር እንደሚችል ለማሳየት ነው።»

«የልጆችን አእምሮ ለመቅረጽ መጀመሪያ መደረግ ያለበት ፈቃዳቸውን ማሸነፍና ታዛዥ ጠባይ እንዲኖራቸው ማድረግ ነው። ማስተዋልን ማስተማር ጊዜ የሚወስድ ሥራ ነው፤ በልጆችም ዘንድ ሊሸከሙት በሚችሉት መጠን ቀስ በቀስ መሄድ አለበት፤ ፈቃድን ማስገዛት ግን በአንድ ጊዜ መደረግ ያለበት ነገር ነው፤ በቶሎ በተደረገ ቁጥርም የተሻለ ነው፤ ጊዜውን የጠበቀ ቅጣትን ቸል በማለት ልጆች ከዚያ በኋላ ፈጽሞ የማይሸነፍ እልኸኝነትና ግትርነት ይይዛሉና፤ ቢሸነፍም እንኳ ለልጁ እንደሚያሠቃየው ሁሉ እኔንም የሚያሠቃየኝን ያህል ክብደት ያለው ቅጣት ሳይጠቀሙ አይሆንም። ልጆቻቸው በኋላ መሰበር እንዳለባቸው የሚያውቋቸውን ልማዶች እንዲይዙ የሚፈቅዱ ወላጆች በዓለም ግምት ደጎችና ቸሮች ተብለው ይቆጠራሉ፤ እኔ ግን ጨካኝ ወላጆች እላቸዋለሁ። እንዲያውም አንዳንዶቹ በሞኝ ፍቅራቸው ጥቂት ቆይተው በማድረጋቸው ክፉኛ የሚገርፏቸውን ነገሮች በጨዋታ ልጆቻቸውን ያስተምሯቸዋል። ልጅ በሚቀጣበት ጊዜ መሸነፍ አለበት፤ ከመጠን በላይ በመቀማጠል ግትር ካልሆነም ይህን ማድረግ አስቸጋሪ አይሆንም። የልጅ ፈቃድ ፈጽሞ በተገዛ ጊዜ፣ ወላጆቹንም እንዲያከብርና እንዲፈራ በተደረገ ጊዜ፣ ብዙ የልጅነት ሞኝነቶችና ዘንጊነቶች ሊታለፉ ይችላሉ። አንዳንዶቹ ቸል ሊባሉና ሊተዉ፣ ሌሎቹም በለዘብታ ሊገሠጹ ይገባል፤ ነገር ግን እንደ ጉዳዩ ተፈጥሮና ሁኔታ ጥቂትም ይሁን ብዙ ቅጣት ሳይደርስባቸው ልጆች ሆን ብለው የፈጸሙት በደል ፈጽሞ ሊተውላቸው አይገባም። የልጆችን ፈቃድ በጊዜ ማሸነፍ ላይ አጥብቄ የምናገረው፣ ይህ ብቸኛው ብርቱና ምክንያታዊ የሃይማኖታዊ አስተዳደግ መሠረት ስለ ሆነ ነው፤ ያለ እርሱም ትምህርትም ሆነ አርአያነት ፍሬ ቢስ ይሆናሉ። ይህ ግን በሚገባ በተፈጸመ ጊዜ፣ የራሱ ማስተዋል እስኪበስልና የሃይማኖት መርሆዎች በአእምሮው ውስጥ ሥር እስኪሰድዱ ድረስ ልጁ በወላጆቹ አስተዋይነትና እግዚአብሔርን በመምሰላቸው ሊመራ ይችላል።»

«ይህን ርዕስ ገና ልተወው አልችልም። የራስ ፈቃድ የኃጢአትና የመከራ ሁሉ ሥር እንደ ሆነ፣ እንዲሁ በልጆች ውስጥ ይህን የሚያሳድግ ማንኛውም ነገር የኋላ ጉስቁልናቸውንና ከሃይማኖት መራቃቸውን ያረጋግጣል፤ የሚገታውና የሚገድለው ማንኛውም ነገር ደግሞ የወደፊት ደስታቸውንና እግዚአብሔርን መምሰላቸውን ያሳድጋል። ሃይማኖት የራሳችንን ሳይሆን የእግዚአብሔርን ፈቃድ ከማድረግ በቀር ሌላ ምንም እንዳልሆነ፣ ለጊዜያዊና ለዘላለማዊ ደስታችን ብቸኛው ታላቅ እንቅፋት ይህ የራስ ፈቃድ በመሆኑም ለእርሱ እሺ ማለት ምንም ቀላል ነገር ሊሆን እንደማይችል፣ እርሱን መካድም ምንም ከንቱ እንደማይሆን አብልጠን ብናስብ ይህ ይበልጥ ግልጽ ይሆናል። መንግሥተ ሰማያት ወይም ገሃነም በዚህ ብቻ ላይ የተመሠረቱ ናቸው፤ ስለዚህ በልጁ ውስጥ ይህን ለማስገዛት የሚተጋ ወላጅ ነፍስን በማደስና በማዳን ሥራ ከእግዚአብሔር ጋር አብሮ ይሠራል። እሺ የሚለው ወላጅ ግን የዲያብሎስን ሥራ ይሠራል፤ ሃይማኖትን የማይተገበር፣ መዳንንም የማይደረስበት ያደርጋል፤ ልጁንም በሥጋውም በነፍሱም ለዘላለም ለማስኰነን በእርሱ አቅም ያለውን ሁሉ ያደርጋል።»

«ልጆቻችን መናገር እንደ ጀመሩ የጌታን ጸሎት ይማሩ ነበር፤ ሲነሡና ሲተኙም ሁልጊዜ እንዲደግሙት ይደረግ ነበር፤ እያደጉ ሲሄዱም ለወላጆቻቸው የሚያቀርቡት አጭር ጸሎት፣ ከጸሎት መጽሐፉ አንዳንድ አጫጭር ጸሎቶች፣ አጭር የጥያቄና መልስ የሃይማኖት ትምህርት፣ የማስታወስ ችሎታቸው የሚችለውን ያህልም የመጽሐፍ ቅዱስ ክፍል ይጨመርበት ነበር። በደንብ መናገርና መራመድ ሳይችሉ ገና በጣም በልጅነታቸው ሰንበትን ከሌሎቹ ቀናት እንዲለዩ ይደረጉ ነበር። እንደዚሁም በቶሎ በቤተ ሰብ ጸሎት ጊዜ ጸጥ እንዲሉና ወዲያውኑ ከዚያ በኋላ በረከት እንዲለምኑ ይማሩ ነበር፤ ይህንንም መንበርከክ ወይም መናገር ሳይችሉ በምልክት ያደርጉት ነበር።»

«የሚያለቅሱለትን ማንኛውንም ነገር እንደማያገኙ ቶሎ እንዲገነዘቡ ይደረግ ነበር፤ የሚፈልጉትንም በጨዋነት እንዲጠይቁ ይማሩ ነበር። ‹እባክሽ እንዲህ ያለውን ነገር ስጪኝ› ሳይሉ ከሠራተኞቹ ዝቅተኛዋን እንኳ አንዳች እንዲጠይቁ አይፈቀድላቸውም ነበር፤ ያን ቃል እንዲተዉ ብትፈቅድላቸውም ሠራተኛዋ ትገሠጽ ነበር።»

«የእግዚአብሔርን ስም በከንቱ መጥራት፣ መራገምና መማል፣ ቅዱስ ነገርን ማቃለል፣ ጸያፍ ንግግር፣ ብልግናና ጨዋነት የጎደላቸው የስድብ ስሞች በመካከላቸው ፈጽሞ አይሰሙም ነበር፤ ‹ወንድም› ወይም ‹እኅት› የሚለውን ሳይጨምሩም እርስ በርሳቸው በገዛ ስማቸው እንዲጠራሩ ፈጽሞ አይፈቀድላቸውም ነበር።»

«ጮክ ብሎ መጫወት ወይም መነጋገር የሚባል ነገር አይፈቀድም ነበር፤ ነገር ግን እያንዳንዱ በስድስቱ የትምህርት ሰዓቶች በሥራው ላይ ተወስኖ ይቆይ ነበር። ልጅ መጠነኛ ችሎታና ጤና ብቻ ካለው፣ በብርቱ ትጋት በሦስት ወር ውስጥ ምን ያህል ሊማር እንደሚችል ለማመን እስኪያስቸግር ድረስ ነው። ከኬዚ በቀር፣ ሁሉም በዚያ ጊዜ ውስጥ አብዛኞቹ ሴቶች በሕይወት ዘመናቸው ሁሉ ከሚያነቡት የተሻለ ማንበብ ቻሉ። ያለ በቂ ምክንያት ከስፍራቸው መነሣት ወይም ከክፍሉ መውጣት አይፈቀድም ነበር፤ ያለ ፈቃድ ወደ ግቢው፣ ወደ አትክልቱ ስፍራ ወይም ወደ መንገድ መሮጥም ሁልጊዜ እንደ ከባድ ወንጀል ይቆጠር ነበር።»

«ለተወሰኑ ዓመታት በመልካም ሁኔታ ቀጠልን። ከዚያ የተሻለ ሥርዓት የነበራቸው ልጆች ፈጽሞ አልነበሩም። ከእሳቱ በኋላ በተለያዩ ቤተ ሰቦች ዘንድ ያ አሳዛኝ መበተን እስኪደርስባቸው ድረስ፣ እግዚአብሔርን ለመምሰል ይበልጥ የተዘጋጁ ወይም ለወላጆቻቸው ይበልጥ የሚገዙ ልጆች ፈጽሞ አልነበሩም። በእነዚያ ቤቶች ውስጥ ቀደም ሲል ሁልጊዜ ይከለከሉት የነበረውን ከሠራተኞች ጋር መነጋገርን፣ ክፉም ሆኑ መልካም ከማናቸውም ልጆች ጋር ለመጫወት ወደ ውጭ መሮጥን በሙሉ ነጻነት ተተዉ። ብዙም ሳይቆዩ ሰንበትን በጥብቅ መጠበቅን ቸል ማለት ተማሩ፤ ቀደም ሲል ምንም የማያውቋቸውን አያሌ ዘፈኖችና ክፉ ነገሮችም አወቁ። በቤት ሳሉ ያያቸው ሁሉ እንዲያደንቃቸው ያደረገው ያ የጨዋነት ጠባያቸው በአብዛኛው ጠፋ፤ የባላገር አነጋገርና ብዙ የብልግና ልማዶችንም ተማሩ፤ እነዚህም ያለ አንዳች ችግር አልተስተካከሉም።»

«ቤቱ እንደገና በተሠራና ልጆቹ ሁሉ ወደ ቤት በተመለሱ ጊዜ ጥብቅ ተሐድሶ ጀመርን፤ በዚያን ጊዜም ትምህርት ሲጀመርና ሲያበቃ ጠዋትና ማታ መዝሙረ ዳዊትን የመዘመር ልማድ ተጀመረ። እንዲሁም በዚያን ጊዜ ከቀኑ 11 ሰዓት ላይ ሁሉም ለብቻ የሚገለሉበት ሥርዓት ተጀመረ፤ በዚያም ታላቁ መናገር የሚችለውን ትንሹን፣ ሁለተኛውም የሚቀጥለውን ይወስድና የዕለቱን መዝሙራትና ከአዲስ ኪዳን አንድ ምዕራፍ ያነብላቸው ነበር፤ ጠዋትም እንዲሁ መዝሙራትንና ከብሉይ ኪዳን አንድ ምዕራፍ እንዲያነቡ ይታዘዙ ነበር፤ ከዚያም ቁርሳቸውን ከመብላታቸው ወይም ወደ ቤተ ሰቡ ከመምጣታቸው በፊት ወደ ግል ጸሎታቸው ይሄዱ ነበር።»

«በመካከላችን የተጠበቁ በርካታ ንዑሳን ደንቦች ነበሩ። እዚህ የምጠቅሳቸው ጠቃሚ ናቸው ብዬ ስለማስብ ነው።»

«አንደኛ፣ ፈሪነትና ቅጣትን መፍራት ልጆችን ብዙ ጊዜ ወደ ውሸት እንደሚመሯቸው፣ ሊተዉትም የማይችሉት ልማድ እስኪሆንባቸው ድረስ እንደሚያደርሷቸው ታይቶ ነበር። ይህን ለመከላከል፣ በፈጸመው ጥፋት የተከሰሰ ማንም ቢሆን በቅንነት ቢናዘዝና ሊታረም ቃል ቢገባ እንዳይገረፍ የሚል ሕግ ወጣ። ይህ ደንብ ብዙ ውሸትን ከለከለ፤ በቤተ ሰቡ ውስጥ ያለ አንድ ሰው ቢጠብቀው ኖሮ ደግሞ ከዚህ የበለጠ ባደረገ ነበር። እርሱ ግን ሊያግባቡት አልተቻላቸውም፤ ስለዚህ በደግነት ቢያዙ ኖሮ ከአንዱ በቀር ማንም በማይጠቀምባቸው በሐሰተኛ ሽፋኖችና በአሻሚ ንግግሮች ብዙ ጊዜ ይታለል ነበር፤ አንዳንዶቹም ምንም ቢሆን ሁልጊዜ እውነትን ግልጽ አድርገው ይናገሩ ነበር።»

«ሁለተኛ፣ እንደ ውሸት፣ በቤተ ክርስቲያን ወይም በጌታ ቀን መስረቅ፣ አለመታዘዝ፣ መጣላትና የመሳሰሉት ያለ ማንኛውም የኃጢአት ድርጊት ያለ ቅጣት ፈጽሞ እንዳያልፍ።»

(ወይዘሮ ዌስሊ በዚህ የመጨረሻ ዓረፍተ ነገር ላይ ሳትቋረጥ እንዳልቀረች፣ ወይም ምናልባት ከደብዳቤዋ አንድ ወይም ሁለት መስመሮች ጠፍተው ሊሆን እንደሚችል ይሰማናል (ደብዳቤው ብዙ ጊዜ ታትሟል)፤ አብዛኛውን ጊዜ በምትጽፈው ነገር እጅግ ግልጽ አስተሳሰብ ያላትና ትክክለኛ ነበረችና፤ በማንኛውም ቀንና በማንኛውም ስፍራ መስረቅን ኃጢአት አድርጋ እንደምትቆጥረውም ጥርጥር የለውም።) «ሦስተኛ፣ ማንም ልጅ በአንድ ጥፋት ሁለት ጊዜ እንዳይገሠጽ ወይም እንዳይገረፍ፣ ቢታረሙም ከዚያ በኋላ ፈጽሞ በዚያ እንዳይወቀሱ።»

«አራተኛ፣ ማንኛውም ጉልህ የመታዘዝ ተግባር፣ በተለይም የራሳቸውን ዝንባሌ የሚጻረር ከሆነ፣ ሁልጊዜ እንዲመሰገንና እንደ ጉዳዩ ብቃትም ብዙ ጊዜ እንዲሸለም።»

«አምስተኛ፣ ማንኛውም ልጅ የመታዘዝ ተግባር ቢፈጽም ወይም ደስ ለማሰኘት በማሰብ አንዳች ነገር ቢያደርግ፣ አፈጻጸሙ መልካም ባይሆንም እንኳ መታዘዙና ሐሳቡ በደግነት እንዲቀበል፣ ልጁም ወደፊት እንዴት የተሻለ ማድረግ እንደሚችል በለዘብታ እንዲመራ።»

«ስድስተኛ፣ የባለቤትነት መብት (የንብረት መብቶች) ሁልጊዜ እንዲጠበቅ፣ ማንም በትንሹም ነገር ቢሆን፣ የአንድ ፋርዚንግ (ትንሽ ሳንቲም) ወይም የአንድ ፒን ዋጋ ያለው ቢሆን እንኳ የሌላውን ንብረት እንዲነካ እንዳይፈቀድለት፤ ይህንንም ያለ ባለቤቱ ፈቃድ፣ ይልቁንም ከፈቃዱ ውጭ ሊወስዱ አይገባቸውም ነበር። ይህ ደንብ በልጆች አእምሮ ውስጥ ምንም ያህል ቢሰርጽ አይበዛም፤ ወላጆችና አሳዳጊዎች እንደሚገባቸው ይህን ባለማድረጋቸውም በዓለም ላይ የምናየው ያ አሳፋሪ የፍትሕ ቸልተኝነት ይመነጫል።»

«ሰባተኛ፣ የተገባ ቃል በጥብቅ እንዲጠበቅ፤ አንዴ የተሰጠ ስጦታም፣ መብቱ ከሰጪው ስለ ተላለፈ፣ በቅድመ ሁኔታ ተሰጥቶ ቅድመ ሁኔታው ካልተፈጸመ በቀር ተመልሶ እንዳይወሰድ፣ ነገር ግን ለተሰጠው ሰው ፈቃድ እንዲተው።»

«ስምንተኛ፣ ማንኛዋም ልጃገረድ በደንብ ማንበብ እስክትችል ድረስ የእጅ ሥራ እንዳትማር፤ በንባብ እንደ ተያዘችውም በዚያው ትጋትና ለዚያው ጊዜ በሥራዋ እንድትያዝ። ይህም ደንብ በጣም ሊጠበቅ የሚገባው ነው፤ ልጆች በሚገባ ማንበብ ሳይችሉ መስፋት እንዲማሩ መደረጋቸው፣ ጥቂቶች ሴቶች ብቻ ለመደመጥ በሚበቃ ሁኔታ የሚያነቡበት፣ በሚገባም ሊገባ በሚችል መንገድ ፈጽሞ የማያነቡበት ዋናው ምክንያት ነውና።»

«ሱዛና ዌስሊ።»

በእነዚህ ስምንት ደንቦች ውስጥ ጥበበኛና ለጋስ ተፈጥሮ ተገልጧል፤ የመጨረሻውም ደንብ ከቁስ ይልቅ አእምሮን የምታከብር ሴት እንደ ነበረች ያሳያል። በዛሬው ጊዜ ከአገሯ ወንዶችና ሴቶች ጮክ ብሎ በሚሰማና በሚገባ ሁኔታ የማንበብን ጥበብ የሚያገኙት እጅግ ጥቂቶች ናቸው፤ ይህንንም በቤተ ክርስቲያን በትጋት በመገኘት መመልከት ይቻላል፤ በዚያ አብዛኞቹ ቀሳውስት ሥርዓተ ጸሎቱንም ንባቦቹንም እያጉረመረሙ ያበላሻሉ።

ምናልባት በኤፕወርዝ የተለመዱ የትምህርት መጻሕፍት እጥረት ነበረ ይሆናል — እነርሱን ለመግዛት የሚተርፍ ገንዘብ እንዳልነበረ እርግጥ ነው — ወይም ምናልባት ሆን ተብሎ በመርሕ ይሆናል፤ የወይዘሮ ዌስሊ ልጆች ፊደሎቻቸውንና አጫጭር ቃላትን ጭምር የተማሩት ከዘፍጥረት የመጀመሪያው ምዕራፍ ነበር፤ ወደሚቀጥለው ቁጥር ከመሸጋገራቸውም በፊት እያንዳንዱን ቁጥር አጥርተው እንዲያነቡ ይደረግ ነበር። አምስተኛው የልደት ቀን እንዳለፈ ቤቱ ይዘጋጅ ነበር፤ እናቲቱም የአንድ ሙሉ ቀን ስድስቱን የትምህርት ሰዓታት ለትንሹ ተማሪዋ ፊደሎቹን ለማስተማር ትሰጥ ነበር፤ በምን ያህል ስኬት እንደ ሆነም ራሷ ነግራናለች። ባሏ በቤት በሚኖርበት ጊዜ አብዛኛውን ቀኑን በጥናት ክፍሉ ያሳልፍ ስለ ነበረ፣ በሊንከንሻየር ያሉ የቀሳውስት ወንድሞቹም በኮንቮኬሽን (የቀሳውስት ጉባኤ) እንዲወክላቸው ሦስት ጊዜ ስለ መረጡት፣ ለማስተማር ሥራዋ ብዙ ያልተቋረጠ ጊዜ ሳይኖራት አይቀርም። ይህም ለብዙ ወራት ወደ ለንደን ይወስደው ነበር፤ ጉዞውና በዋና ከተማዪቱ ለረጅም ጊዜ የመቆየቱ ወጪ ኪሱን እጅግ የሚያሟጥጥ ቢሆንም፣ ሥራው ልቡ የሚወደው ነበር፤ በሕዝብ ዓይን ፊትም እንዲታይ ያደርገው ነበር፤ በዚህም የሥነ ጽሑፍ ሥራዎቹ በቶሎ እንዲሸጡ፣ ራሱንም እንዲያስጠራና ከአሳታሚዎች ጋር እንዲገናኝ ዕድል ይሰጠው ነበር። በእነዚህ መቅረቶቹ ጊዜ ወይዘሮ ዌስሊ የደብሩን እርሻ መሬት፣ ደብሩንና ቤተ ሰቡን ሁሉንም በእጇ ትይዝ ነበር፤ የሒሳብ መዛግብቱን ትጠብቅ፣ የእርሻውንም ሥራ የምትችለውን ያህል ትመራ ነበር፤ ምንም እንኳ እንደ ባሏ ወጣትነቷን በለንደን በመጻሕፍት መካከል ያሳለፈች በመሆኗ በእንዲህ ያለው ነገር ብዙም ልምድ ሊኖራት ባይችልም፤ ከቤቷ ጌታና አለቃ ከባሏ ጋር ትጻጻፍ፣ ልጆቿንም በትጋት ታስተምር ነበር።

በ1702 የጸደይ ወራት ከገንዘብ ችግር ትንሽ እፎይታ ለዌስሊዎች የወጣላቸው ይመስላል። የደብሩ ቄስ ያዘጋጀው «የብሉይና የአዲስ ኪዳን ታሪክ፣ በቅኔ የቀረበ፣ በሦስት መቶ ሠላሳ የተቀረጹ ሥዕሎችም ያጌጠ» የሚለው መጽሐፍ ከጥቂት ወራት በፊት ወጥቶ ነበር፤ ብዙ ትርፍ ያስገኛል ተብሎም ያለ ጥርጥር ተጠብቆ ነበር። ይሁን እንጂ ገንዘቡ በጣም በዝግታ ይገባ ነበር፤ አበዳሪዎችም የሚገባቸውን እንዲከፈላቸው ክፉኛ ስለ ጨቀጨቁት፣ አቶ ዌስሊ በማርች እንደገና ፈረሱን ተቀምጦ እርዳታ ለማግኘት ወደ ለንደን ሄደ። ልመናውም ከተለያዩ ወገኖች ምላሽ አገኘ፤ የኤክሰተሩ ዲን አሥር ፓውንድ፣ የካንተርበሪው ሊቀ ጳጳስ አሥር ጊኒ፣ የኖርማንቢው ማርኪስ ሃያ፣ ማርኪሲቷም አምስት ሰጡት። ሌሎች ጥቂት አነስተኛ ገንዘቦች ድምሩን ስድሳ ፓውንድ አደረሱት፤ ደጉ ሰውም ይዞት በደስታ ወደ ቤቱ ተመለሰ፤ አንዳንድ ዕዳዎችን ሙሉ በሙሉ፣ ከሌሎቹም በከፊል ከፈለ፤ መከሩን ለመሰብሰብ ለሚያስፈልገው ወጪም አሥር ፓውንድ በእጁ አቆየ። እነዚህ ገንዘቦች የተሰጡት ለምጽዋት ብቻ ነው ብሎ መገመት የግድ አያስፈልግም፤ ያን ጊዜም እንደ ዛሬው ማሳተም ውድ ነበርና፤ ገንዘብ የሌላቸው ደራሲያንም ሥራቸውን የሚያሳትሙት አስቀድመው በሚሰበስቡት የደንበኝነት ክፍያ ነበር። ማርኪሱ፣ ሊቀ ጳጳሱና ሌሎችም የደንበኝነት ክፍያቸውን ቃል ገብተው ሳይከፍሉ ቀርተው ሊሆን ይችላል፤ ስለዚህ አቶ ዌስሊ የሰበሰበው በትክክል የሚገባውን ገንዘብ ብቻ ሊሆን ይችላል።

ነገር ግን ኪሳራና ድህነት ያሳድዱት ነበር፤ በጋው ሞቃት ሆነ፤ የቄሱ መኖሪያ ቤት የሣር ክዳንም በጣም ደረቀ፤ ምናልባትም የማድ ቤቱ ጭስ ማውጫ መጠረግ ያስፈልገው ነበር። ያም ሆነ ይህ፣ አንዳንድ የእሳት ፍንጣሪዎች በክዳኑ ላይ ወደቁ፤ ቤቱም ፈጽሞ ባይቃጠልም ብዙ ጉዳት ደረሰ። ይህም የሆነው አን ገና የጥቂት ሳምንታት ሕፃን ሳለች ወይም ልክ ከመወለዷ በፊት መሆን አለበት። አቶ ዌስሊ ስለ ሁኔታው ለደጉና ለታማኙ ወዳጁ ለዮርኩ ሊቀ ጳጳስ በጽሑፍ ገለጸ፤ ለእርሱም ጁላይ 25 ቀን ቀኑንና «ጌታዬ» የሚሉትን ቃላት ብቻ ጽፎ ደብዳቤ ጀምሮ ነበር። ይህችው ወረቀት በከፊል ተቃጥላ እሳቱን ባጠፋው ውኃም ረጥባ ነበር፤ ነገር ግን ከሌሎች መጻሕፍትና ወረቀቶች ጋር ስለ ዳነች፣ ደብዳቤው በመጨረሻ በእርሷው ላይ ተጠናቅቆ ለዶክተር ሻርፕ ተላከ።

«ባለ ቅኔ ሆኖ የተወለደ ሰው ደሃ ሆኖ መኖርና መሞት ግድ ይሆንበታል ብዬ እፈራለሁ፤ በጁላይ 1702 የመጨረሻ ቀን፣ በዚህ ደረቅ ወቅት የሣር ክዳኑን በያዙ አንዳንድ ፍንጣሪዎች በቤቴ ውስጥ እሳት ተነሥቶ፣ ሳይጠፋ ከሦስት እጅ ሁለቱን ያህል በላ። እኔ አንድ የታመመ ሰው ለመጠየቅ ወደ ከተማዪቱ ታችኛው ጫፍ ሄጄ ነበር፤ ከዚያም ወደ አር. ኮጋን ቤት ሄድሁ። ስመለስ ወሬውን አመጡልኝ። ከእርሱ ፈረሶች አንዱን ወስጄ ጋልቤ መጣሁ፤ በመንገድም ሚስቴ፣ ልጆቼና መጻሕፍቴ እንደ ዳኑ ሰማሁ፤ ስለዚህም እግዚአብሔር ይመስገን፤ ስለ ወሰደውም እንዲሁ ይመስገን። ሁሉም በአንድነት በጥናት ክፍሌ ውስጥ ነበሩ፤ እሳቱም ከበታቻቸው ነበር። እሳቱ በተነሣ ጊዜ እርሷ ሁለቱን ልጆች በእቅፏ ይዛ በጭሱና በእሳቱ መካከል ሮጠች፤ ነገር ግን ሌላዋ ስለ እርሷ እስክታለቅስ ድረስ ከእነርሱ አንዷ በችኰላው ተረስታ ቀረች፤ ጎረቤቶችም ሮጠው ገብተው በእሳቱ መካከል አወጧት፤ መጻሕፍቴንና አብዛኛውን ዕቃዬንም እንደዚሁ አወጡ፤ ከእነርሱም መካከል ይህችው ወረቀት ነበረች፤ የዳነውንም ስመለከት በኋላ አገኘኋት።»

«ቀድሞ ጎስቋላ መሆን በራሱ አንድ ዓይነት ዕድል እንደ ሆነ ተረድቻለሁ፤ ቀደም ሲል በደረሱብኝ መከራዎች አእምሮዬ እጅግ ስለ ደነዘዘ ይህ ብዙም አልነካኝም። በእግዚአብሔር እርዳታ ‹መብቴን› (አሥራቴን ይሆን?) ለመሰብሰብ እቀጥላለሁ፤ ያም ከገባ በኋላ ቤቴን እንደገና ለመሥራት፤ ቤተ ሰቤን በመጨረሻ በቀረው ክፍል ውስጥ አጨናንቄ አስገብቻለሁ፤ ከዕቃዬም ብዙ አልጎደለብኝም።»

በዚህ የወይዘሮ ዌስሊ የሕይወት ክፍል ላይ የሚነገር አንድ ታሪክ አለ፤ ምንም እንኳ በልጇ በጆን ምስክርነት ላይ የተመሠረተ ቢሆንም፣ ስሕተት ወይም ማጋነን መሆን አለበት፤ የተነገረውም ሁኔታ የተፈጸመው እርሱ ከመወለዱ በፊት ስለ ነበረ፣ የደገመው ከወሬ ብቻ እንጂ ከራሱ የግል እውቀት እንዳልሆነ ግልጽ ነው። ታሪኩ እንዲህ ይላል፦ ወይዘሮ ዌስሊ የኦሬንጁን ዊልያም ትክክለኛ የእንግሊዝ ንጉሥ አድርጋ ፈጽሞ ስላልተቀበለችው፣ ባሏ በቤተ ሰብ አምልኮ ጊዜ ስለ ንጉሡ የሚቀርበውን ጸሎት ሲያነብ ምላሽ አልሰጠችም። ምክንያቱንም ጠየቃት፤ እርሷም የፖለቲካ አመለካከቷን ግልጽና የተሟላ ማብራሪያ ሰጠችው፤ በዚህ ጊዜ እርሱ በቁጣ «ሱኪ፣ ነገሩ እንዲህ ከሆነ አንቺና እኔ መለያየት አለብን፤ ሁለት ነገሥታት ካሉን ሁለት አልጋዎች ሊኖሩን ይገባልና» ብሎ መለሰ፤ አመለካከቷን ካልተወች ከእርሷ ጋር መኖር እንደማይቀጥልም ተናገረ። ታሪኩ እንደሚለው፣ እምቢተኝነቷ እጅግ ስለ ከበደው አንዲት ቃል ሳይጨምር ክፍሉን ለቅቆ ወጣ፤ ወደ ጥናት ክፍሉ ገባ፤ በዚያው ቀን ውስጥም ሳይሰናበታት ወይም ሌላ ምንም ሳይነጋገራት ወደ ኮንቮኬሽን ጋልቦ ሄደ። ሳይጻጻፍም ለአንድ ዓመት በለንደን ቆየ፤ የተመለሰውም ንግሥት አን ዙፋን ከወጣች በኋላ ብቻ ነበር። ስለ እርሷ የመንገሥ መብት በባልና ሚስቱ መካከል ምንም ክርክር ሊኖር ስለማይችል የተለመደው የሕይወት ልማድ እንደገና ቀጠለ፤ ከዚያም በኋላ የተወለደው የመጀመሪያው ልጅ ጆን ዌስሊ ነበር። ታሪኩ እንዲህ ይሄዳል፤ ነገር ግን በግልጽ ስሕተት ነው፤ በመጀመሪያ የተሰጡት ቀኖችም ሆኑ የተጠቀሱት ሁኔታዎች አይገጥሙም፤ በሁለተኛ ደረጃ ደግሞ ጆን ዌስሊ የተወለደው በቀድሞው አቆጣጠር ጁን 17፣ በአዲሱ አቆጣጠር ጁን 28 ቀን 1703 ነበር፤ በዚያን ጊዜ እኅቱ አን የአሥራ ሁለት ወር ልጅ ነበረች፤ ስለዚህ አባቱ ለአንድ ሙሉ ዓመት ከቤት ቀርቷል የሚለው ወሬ መሠረት የለውም። የወይዘሮ ዌስሊ የፖለቲካ ስሜቶች ብርታትና ጽናት ከሁለት ወይም ከሦስት ዓመታት በኋላ በጻፈቻቸው «አልፎ አልፎ የተጻፉ ጽሑፎች» ውስጥ ባሉ ክፍሎች ይታያል። አገሪቱ በጦርነት ላይ ነበረች፤ የማርልብሮ ዘመቻዎች ዓላማም የፈረንሳይን ኃይል መስበር ነበር፤ ምንም እንኳ ፍጻሜያቸውና ዓላማቸው ፕሮቴስታንትነትን መጠበቅ ነው ብለው የሚሟገቱ አንዳንድ የአንድ ወገን ጠበቆች ቢኖሩም። እንዲህ ስትል ትጽፋለች፦ «የሃይማኖታችንን ደኅንነት በተመለከተ፣ ይህ ከሌላው ይልቅ ለጦርነት ይበልጥ ተገቢ ያልሆነ ሰበብ እንደ ሆነ እቆጥረዋለሁ። ልዩ ጠባይ ያላቸው አንዳንድ ሰዎች ራሳቸውን ምንም ቢያሳምኑ፣ የአዳኛችን መንግሥት ከዚህ ዓለም እንዳልሆነች ሁሉ፣ እንዲሁ ሃይማኖትን ለመከላከል ብቻ ብሎ የጦር መሣሪያ ማንሣት ፈጽሞ አይፈቀድም ብዬ አምናለሁ። ይህ የሚንገዳገደውን ታቦት ለመደገፍ እጁን በድፍረት እንደ ዘረጋው እንደ ዖዛ ትዕቢት ነው፤ ይህም የአንድን መጥፎ ያልሆነ ባለ ቅኔ እነዚህን ስንኞች ያስታውሰኛል፦ በእንዲህ ያለ ጉዳይ መሰማራት ሞትን ያመጣል፣ የሚወድቀውን ታቦት እንደ ደገፈው ደፋሩ አይሁዳዊ፤ ባልተፈቀደ እጅ ሊቀርብ ደፈረ፣ ሊያድን ቢሆንም፣ መንካቱ ግን ሞት ሆነበት።»

«እስካሁንም የጦር ኃይላችን ስኬት ሙከራችንን በምንም መንገድ አላጸደቀውም፤ እግዚአብሔር ጠላቶቻችንን ብዙም ያልደገፈ ቢመስልም፣ ሠራዊታችንንም ፈጽሞ አልባረከም። ለአንድ ድርጊት ብዙ ምክንያቶች ብዙ ጊዜ ቢሰጡም፣ ተግባራችንን የሚወስነው እውነተኛው ምክንያት ግን አብዛኛውን ጊዜ አንድ ብቻ ነው፤ በዚህም ጉዳይ ያ ምክንያት፣ የአብዮቱ መሣሪያ የነበሩትን ከተቆጣው ጌታቸው በቀል መጠበቅ፣ እንዳይመለስም መከልከልና የዙፋኑን ተተኪነት ለአንድ ወራሽ ማጽናት ነው ብዬ አስባለሁ። አንድን ልዑል ከወረሰው ዙፋን በማባረራቸው መልካም አድርገው እንደ ሆነ ለራሳቸው ኅሊና እንዲፈርድ እተወዋለሁ፤ ምንም እንኳ የእንግሊዝ ንጉሥ ለአስተዳደር ጉድለት ወይም ሥልጣንን አላግባብ ለመጠቀም ለተገዢዎቹ ተጠያቂ ሊሆን ይችላል ብዬ እንዴት እንደማስብ ባላውቅም። ነገር ግን ሥልጣኑን ከእግዚአብሔር እንደሚቀበል፣ እንዲሁ ስለ አጠቃቀሙ ለእርሱ ብቻ መልስ መስጠት አለበት። ያም ሆኖ በልዑላቸው ላይ ሴራ በጠነሰሱትና፣ ስለ ሴራው ምንም ሳያውቁ፣ ስለዚህም ሳይስማሙበት ለአሁኑ መንግሥት ብቻ በተገዙት መካከል ትልቅ ልዩነት አደርጋለሁ፤ ይህም የእንግሊዝ ሕዝብ ሕግ፣ የግል ክርስቲያኖችም ግዴታ፣ የዚህ ሕዝብ አብዛኛውም ሁኔታ ይመስለኛል። ነገር ግን ስለ ቀማኛ መጸለይና ዙፋኑን ከያዘ በኋላ ቅሚያውን መደገፍ በኃጢአቱ መካፈል አይሆንም ወይ የሚለው በቀላሉ ይወሰናል።» እንዲሁም ብሔራዊ የጾም ቀን ታውጆ በተከበረ ጊዜ ወይዘሮ ዌስሊ ወደ ቤተ ክርስቲያን ከመሄድ ይልቅ በቤቷ እንደ ቀረች ይታያል፤ ድርጊቷንም እንዲህ ብላ ታጸድቃለች፦ «የጦርነቱ ሕጋዊነት ስላላሳመነኝ፣ በዚህ ነጥብ ላይ ከእኔ የበለጠ ጥበበኛና ብቁ ዳኛ የሆነ ሰው አስተያየት እስካገኝ ድረስ በጦር ኃይላችን ላይ በረከትን ልለምን አልችልም፤ ይኸውም፦ በጦርነቱ አጀማመር ምንም ድርሻ ያልነበረው፣ ነገር ግን ሁልጊዜ የተቃወመው አንድ የግል ሰው፣ ቢሆንም፣ በላዩ ላይ የእግዚአብሔርን በረከት ሊለምንና፣ እኔ እንደማስበው ሕገ ወጥ በሆነ መንገድ ለተነሡት የጦር መሣሪያዎች መልካም ስኬት ሊጸልይ ይችላል ወይ የሚለው ነው። እስከዚያው ድረስ በሕዝባዊ አምልኮ ልተባበር ስለማልችል፣ ሌሎች በዚያ የሚያሳልፉትን ጊዜ ስለ ራሴና ስለ ሕዝቡ ኃጢአቶች በእግዚአብሔር ፊት ራሴን በማዋረድ ማሳለፍ ግዴታዬ እንደ ሆነ አስባለሁ፤ እንዲሁም ያን በደለኛ ምድር እንዲምር፣ በእርሷ ውስጥ ቢሆንም በአንጻራዊነት ንጹሐን የሆኑ ብዙ ሺዎች አሉና፤ ጻድቁንም ከኃጥኡ ጋር እንዳይገድል፣ ነገር ግን የክርስቲያን ደም መፍሰስን እንዲያስቆም፣ በራሱም መልካም ጊዜ የሕዝባዊ ሰላምን በረከት እንዲመልስልን በመለመን ላሳልፈው። እንግዲህ ከቤተ ክርስቲያን የምቀረው ሥልጣንን በመናቅ ወይም ጽኑ ራስን ማዋረድ እንደማያስፈልገኝ ያህል በራሴ መልካምነት በከንቱ በመመካት ስላልሆነ፣ እንደ ደካማ አቅሜም በእግዚአብሔር ፊት ራሴን ለማዋረድ ስለምጥር፣ ይህንንም ጦርነት ለራሱ ክብር እጅግ በሚጠቅም ፍጻሜ እንዲያበቃው አጥብቄ ስለምመኝ፣ ይህ እንደ ኃጢአት እንደማይቆጠርብኝ፣ ነገር ግን ሁሉን የሚችል እግዚአብሔር በአንድም ሆነ በሌላ መንገድ ጥርጣሬዎቼን እንዲያረካ፣ ቅን ሐሳቤንም እንዲቀበል፣ ብዙ ድካሞቼንም ይቅር እንዲል ፈቃዱ እንደሚሆን ተስፋ አደርጋለሁ።»

ጆን ከመወለዱ አንድ ወይም ሁለት ወር ቀደም ብሎ፣ የበኩር ልጁ ሳሙኤል ለዌስትሚንስተር ትምህርት ቤት በሚያደርገው ዝግጅት ምንም መቋረጥ ወይም የጊዜ ብክነት እንዳይኖር፣ በኤፕወርዝ በአቶ ጆን ሆላንድ ትምህርት ቤት የገባው ሳይሆን አይቀርም፤ ከወንድሞቹም መካከል ወደ ታዋቂ አዳሪ ትምህርት ቤት ሲገባ ወላጆቹ ሊሰጡት ከሚችሉት ውጭ ሌላ እርዳታ ያገኘው እርሱ ብቻ ነበር። ጆን ምናልባት ደካማ ሕፃን ሳይሆን አይቀርም፤ ከተወለደ ጥቂት ሰዓታት ብቻ ሳለ አባቱ አጥምቆታልና። ከእርሱ በፊት ተወልደው በሕፃንነታቸው በሞቱት በሁለት ወንድ ሕፃናት (በአሥረኛውና በአሥራ አንደኛው ልጆች) ስም ጆን ቤንጃሚን የሚሉትን ስሞች ተቀበለ። ከቤተ ሰቡ መካከል ሁለተኛ ስም የነበረው እርሱ ብቻ ነበር፤ ያም ስም ፈጽሞ አገልግሎት ላይ አልዋለም፤ በቤት በቀላሉ ጃክ ወይም ጃኪ ይባል ነበርና፤ ራሱም ከተራ ጆን በቀር በሌላ ስም ፈርሞ አያውቅም።