የኋለኞቹ የትዳር ዓመታት

ዌስሊዎች ከሊንከን አውራጃ በተቃራኒው ወገን ወደምትገኘው ወደ ኤፕወርዝ የተዛወሩት በ1697 መጀመሪያ ላይ ነበር፤ ኤፕወርዝ ሁለት ሺህ ያህል ነዋሪዎች ያሏት ትንሽ የገበያ ከተማ ብቻ ብትሆንም፣ በትሬንት፣ በዶንና በአይድል ወንዞች የተከበበው፣ አሥር ማይል ርዝመትና አራት ማይል ስፋት ያለው የአክስሆልም ደሴት የተባለው አውራጃ ዋና ስፍራ ነበረች። ቤተ ክርስቲያኑ ለቅዱስ እንድርያስ የተሰየመ ጥንታዊ ሕንጻ ነው፤ የቄሱ መኖሪያ ቤትም በዚያን ጊዜ በሳውዝ ኦርምዝቢ ከነበረው «የጭቃ ጎጆ» ጋር ሲነጻጸር ቤተ መንግሥት ነበረ። ቤቱ በጡብ ወይም በድንጋይ የተሠራ አልነበረም፤ ነገር ግን ባለ ሦስት ፎቅ፣ አምስት የጣራ ጫፎች ያሉት፣ በእንጨትና በልስን የተሠራ፣ በገለባ የተከደነ ሕንጻ ነበረ፤ በውስጡም «አንድ ማዕድ ቤት፣ አንድ አዳራሽ፣ አንድ የእንግዳ መቀበያ ክፍል፣ አንድ የምግብና የመጠጥ ማከማቻ፣ ሦስት ትልልቅ የላይኛው ክፍሎችና ለጋራ ጥቅም የሚውሉ ሌሎች አንዳንድ ክፍሎች፤ ደግሞም አንዲት ትንሽ የአትክልት ቦታ» ነበሩት፤ ከዚህም ጋር አንድ ትልቅ ጎተራ፣ የርግብ ቤትና የቃጫ ተክል ማድረቂያ ምድጃ ነበሩ። ልጆቹ አሁን በውጭ የሚሯሯጡበት ሰፊ ቦታ፣ በቤት ውስጥም ምቾትና ዕረፍት ነበራቸው፤ ነገር ግን ወደ ደብሩ ሲገባ የሚከፈሉ ክፍያዎች ነበሩ፤ ለትልቁ ቤት የቤት ዕቃዎች መግዛት ነበረባቸው፤ አዲሱ ቄስም የደብሩን እርሻ መሬት ራሱ ለማረስ ስለ ወሰነ፣ ከጀማሪ ገበሬ ሥራ ለከፋው ለዚያ የእርሻ ሥራ የእርሻ መሣሪያዎችና ከብቶች መግዛት ነበረባቸው፤ በከተማ ያደገ የመጻሕፍት ሰው ደግሞ ለዚህ ሥራ ፈጽሞ አይመጥንም ነበር። ቀድሞውንም ዕዳ ውስጥ የነበረው አቶ ዌስሊ ከሳሊስበሪ ኤጲስ ቆጶስ አንድ መቶ ፓውንድ ተበደረ፤ ይህም ስላልበቃ በደብሩ ላይ በሚገባ ከመሾሙ በፊት ሌላ ሃምሳ ፓውንድ መበደር ግድ ሆነበት። የእነዚህ ገንዘቦች ወለድና ክፍያ በቀረው ዘመኑ ሁሉ እንደ ወፍጮ ድንጋይ በአንገቱ ላይ ተንጠልጥሎ ኖረ።

ቤተ ሰቡ በኤፕወርዝ ገና እንደ ተደላደለ አምስተኛዋ ሴት ልጅ መሄጣብኤል ተወለደች፤ በዚያው ጊዜ ገደማም ወይዘሮ ዌስሊ የጆን ደንተን ሚስት የነበረችው ጣፋጭ ታላቅ እኅቷ ኤልዛቤት እንደ ሞተች ሰማች። ደንተኖች ሚስቲቱ እስከ ሞተችበት ቀን ድረስ እንደ ተፋቀሩ ኖረዋል፤ ሚስቱ የሞተችበት ባልም በአሥራ አምስት ዓመታቱ ትዳራቸው ውስጥ አንድም የቍጣ ፊት እንዳልተያዩ ተናገረ። የመጻሕፍቱንና የገንዘቡን ሒሳብ የምትይዝለት እርሷ ነበረች፤ በንግዱም ሁልጊዜ ንቁ ተሳትፎ ነበራት፤ ጭንቀትና ችግር ቢኖርም አንድ ጊዜ እንኳ ወደ ቤት ሄዶ በቍጣ ያገኛት ቀን አልነበረም። በሕመሙ ጊዜ ራሷን ሰጥታ ታስታምመው ነበር፤ ወደ አሜሪካ ተሰድደው በዚያ ንግድ የመጀመር ዕድል በታየ ጊዜም በጉዞው ተስማማች፤ «እጅግ የተወደደ ልቤ» ብላ ለምትጠራው ባሏ በደስታ ወደ እርሱ እንደምትሻገር በደስተኛ መንፈስ አረጋገጠችለት፤ ደግሞም እንዲህ አለች፦ «ውዴ ሆይ፣ የምመኘው ሀብት አንተ ብቻ እንደ ሆንህ አረጋግጥልሃለሁ፤ ዳግመኛ ከአንተ ጋር የመሆን ደስታ ካገኘሁ፣ ከአንተ እንደገና ከመለየት ይልቅ እስከ ዓለም ዳርቻ ድረስ እጓዛለሁ። . . . ያለ አንተ የምሥራቅንና የምዕራብን ሕንድ ሀብት ከምደሰት ይልቅ ከአንተ ጋር እንጀራና ውኃ ቢኖረኝ እመርጣለሁ።» በሌላ ደብዳቤም እንዲህ ትላለች፦ «ውዴ ሆይ፣ እባክህ ራስህን በመጠበቅ ለእኔ ያለህን ፍቅር አሳየኝ። ሙቅ ልብስ፣ የሱፍ ሰደርያ አግኝ፤ ካባም ግዛ። ደስ ይበልህ፤ ምንም አይጕደልብህ፤ እግዚአብሔር እንደሚያዘጋጅልን አትጠራጠር።» በትውልዷ በተፈጥሮ ደግነቷና በመልካም ጠባይዋ ምሳሌ ሆና የምትጠቀስ ሴት የነበረች ትመስላለች፤ እነዚህም ጠባዮች በሚያሳዝን ሁኔታ ሁልጊዜ ከልባዊ መንፈሳዊነት ጋር አብረው አይሄዱም።

ወይዘሮ ዌስሊ በባሏና በእኅቷ እንዲሁም በአቶ ደንተን መካከል በነበረው የወንድማማችነት ወዳጅነት እጅግ ደስተኛ ነበረች፤ ስለዚህ ይህ ኀዘን በጥልቅ ተሰማት። አቶ ዌስሊ በባንሂል ፊልድስ በወይዘሮ ደንተን መቃብር ላይ የተቀረጸውን የመቃብር ጽሑፍ ጻፈ፤ በዚያ ዘመን የመቃብር ጽሑፍ ለተጻፈላቸው ሰዎች ከፀሐይ በታች ያለውን በጎነት ሁሉ መስጠት ልማድ የነበረ ቢሆንም፣ የዚህ ጽሑፍ እያንዳንዱ ቃል እውነት እንደ ነበረ በሁሉ ስምምነት ተመስክሮለታል፦ — «አንተ የተቀደስህ የዐመድ ማሰሮ ሆይ! ይህን የተቀበረ ውድ ትቢያ በአደራ የሰጠንህ፣ አደራህን እወቅ፤ በጥንቃቄም ጠብቅ፣ የሞት የናስ በር እስኪከፈት ድረስ፤

መልአኩ ይነሣ ዘንድ እስኪያዝዝ፣ ወደ ገነትም እስኪወስድ ድረስ — ታዛዥ፣ ርኅሩኅና ጠቢብ ሚስትን፤

የምታጽናና፣ የምትመክር ወዳጅን፤

እንደ ዜፊር ነፋስ እስትንፋስ የለሰለሰ በጎነትን፤

በሞት ፊት ፈገግ ያለ እግዚአብሔርን መፍራትን፤

እንዲህ ያለችውን ሚስት፣ እንዲህ ያለችውን ወዳጅ ሁሉ ያለቅሱላታል፤ ሁሉም ያመሰግኗታል።

ከሁሉ ይልቅ ግን በሚበላ ጭንቀት የተጨነቀው፣ እርሷን ያወቃትና ከሁሉ አብልጦ የወደዳት፤

ታማኝ ልቧን የተካፈለ፣ በዚያም ተቀናቃኝ ሳይኖረው የነገሠ፣ ከእርሷ ጋር ለመኖር እስኪሞት ድረስ ለትካዜው ዕረፍት የማይሰጥ እርሱ ነው።

ወይም ይህን ሁሉ በአጭሩ ለማጠቃለል ቢሻ፦ ኤላይዛ በዚህ ተቀብራ ትገኛለች።»

ሁለቱ እኅትማማቾች በመልክም በጠባይም እጅግ ይመሳሰሉ እንደ ነበሩ ይታሰብ ነበር፤ ስለዚህ ስለ ወይዘሮ ደንተን የተመዘገበው ማናቸውም ነገር በወይዘሮ ዌስሊ ማንነት ላይ ተጨማሪ ብርሃን ይፈነጥቃል።

አቶ ዌስሊ በደንተኖች ሠርግ ላይ ተገኝቶ ነበር፤ በዚያን ጊዜም ርግቦችና ፍቅር፣ ኩፒዶችና ሃይመኖች (የፍቅርና የጋብቻ አማልክት) ብቻ የሞሉበትን «የሠርግ ቅኔ» አበርክቶላቸው ነበር። ሚስቱ የሞተችበት መጻሕፍት ሻጭ ብቻውን ለመኖር እንዳልተፈጠረ በብልሃት ጠርጥሮ እንደ ነበረ ግልጽ ነው፤ የመቃብር ጽሑፉን አያይዞ በላከው ደብዳቤ ውስጥ ሌላ የሠርግ ቅኔ ከማስፈለጉ በፊት ይህ እንዲደርስ ተስፋ እንደሚያደርግ በስላቅ ገልጧልና። አቶ ደንተንም በስድስት ወራት ውስጥ በእርግጥ እንደገና አገባ፤ አቶ ዌስሊም — በጎልድስሚዝ ልብ ወለድ ውስጥ ያለው ዶክተር ፕሪምሮዝ በዚያው ሁኔታ ሊያደርግ እንደሚችለው — ወዳጅነቱን በድንገት አቋረጠ። እርሱ ራሱ በዚህ መንገድ አልተፈተነም፤ ወይዘሮ ዌስሊ ከእርሱ በኋላ ኖራለችና፤ ነገር ግን ስለ ጠባዩ ከምናውቀው በመነሣት፣ ታማኝ የሕይወት አጋሩን የማጣት መከራ ቢደርስበት ኖሮ ያለ ሚስት ብዙ ጊዜ እንደማይኖር ከሚታሰበውም በላይ የሚመስል ነው።

ወይዘሮ ዌስሊ የልጆቿን የትምህርት ጉዳይ የተጋፈጠችው በኤፕወርዝ በመጀመሪያ በተቀመጠች ጊዜ ሳይሆን አይቀርም። ይህን ባታደርግ ኖሮ ሴቶች ልጆቿ ሳይማሩ ባደጉ ነበር፤ ወደ ትምህርት ቤት የሚልኳቸው ገንዘብ ከቶ አይገኝም ነበርና። ለወንዶቹ ግን በተፈጥሮ ብርቱ ጥረት በተደረገ ነበር፤ አባታቸው ትምህርትን — ያውም በታዋቂ ትምህርት ቤት — የግድ አስፈላጊ አድርጎ ይቈጥረው ነበርና፤ ለእነርሱም ለማስገኘት ሰማይንና ምድርን ባንቀሳቀሰ ነበር። ወይዘሮ ዌስሊ ጸጥ ያለች ተግባራዊ ሴት ነበረች፤ ብዙ ሥራ ቢኖርባትም በማይደክም ብርታትና ትጋት እንዲሁም በሥርዓት የማሰብ ልማድ ሁሉንም ነገር ለማድረግ ጊዜ ታገኝ ነበር። የበኩር ልጇን መናገር እስኪችል ድረስ ማስተማር በእርግጥ አይቻልም ነበር፤ ነገር ግን መናገር እንደ ጀመረ ማስተማር ጀመረች።

ሂደቱ ፈጣንና ደስ የሚያሰኝ ነበር፤ እርሷ እንደ ጻፈችው፦ «እጅግ አስደናቂ የማስታወስ ችሎታ ስለ ነበረው አንዱን ቃል ሁለት ጊዜ የነገርሁት አይመስለኝም። ከዚህ ይበልጥ የሚያስገርመው ደግሞ በትምህርቱ የተማረውን ማንኛውንም ቃል በመጽሐፍ ቅዱሱም ሆነ በሌላ በማናቸውም መጽሐፍ ውስጥ ባየው ቦታ ሁሉ ያውቀው ነበር፤ በዚህም መንገድ የእንግሊዝኛ ደራሲን በሚገባ ማንበብ በጣም ፈጥኖ ተማረ።» ለሁለት ዓመት ያህል ሳሙኤል ብቸኛ ተማሪዋ ነበረ፤ ከእርሱም ባገኘችው ልምድ ምክንያት ከልጆቿ መካከል አንዱንም አምስት ዓመት ሳይሞላው ፊደል ለማስተማር ሞክራ አታውቅም፤ ምንም እንኳ ከሁሉ ታናሽ የሆነችው ኬዚያ ከዚያ ዕድሜ በፊት ፊደሎቹን ብትለምድም። እናቷ በዚህ ተጸጸተች፤ ይህ የእርሷ ሥራ እንዳልሆነም ተናገረች፤ ነገር ግን ማንበብ በቤቱ አየር ውስጥ የነበረ ሳይሆን አይቀርም። የወይዘሮ ዌስሊ ዘጠነኛ ልጅ በ1698 በኤፕወርዝ ተወለደ፤ ነገር ግን የደብሩ መዝገቦች በእሳት ስለ ወደሙ ወንድ ይሁን ሴት አይታወቅም። ይህ ልጅ ብዙም ሳይቆይ ሞተ፤ ከዚያም በኋላ ወደ ቤተ ሰቡ የተጨመረው ጆን የተባለ ልጅ ነበረ፤ እርሱንም በሚቀጥለው ዓመት ቤንጃሚን የተባለ ልጅ ተከተለው፤ ሁለቱም በሕፃንነታቸው ሞቱ።

በኤፕወርዝ በነበሩባቸው የመጀመሪያዎቹ ጊዜያት የአቶ ዌስሊ አሮጊት እናት ከእርሱ ጋር ትኖር እንደ ነበረ ይታያል፤ ምናልባትም ለወጣቷ ሚስት ጠቃሚ ረዳት ሳትሆን አትቀርም፤ ይህች ሚስት ሁልጊዜ ልጅ ትጠብቅ ነበር፤ ብዙ ጊዜም ለስድስት ወራት ያህል በክፍሏና በአልጋዋ ላይ ተወስና ትቆይ ነበር፤ ቢሆንም ለሥራው ሁሉ ከአንድ በላይ ሠራተኛ ሴት እምብዛም ስላልነበራት፣ እጅግ በደከመችበት ሰዓት እንኳ ልጆቹን መቆጣጠር ነበረባት፤ ድካሟን እጅግ ያበዛውም ይህ የማያቋርጥ የአእምሮና የሰውነት ጫና ነበር።

ሜይ 16 ቀን 1701 ባልና ሚስቱ በአንድነት ተመካከሩ። ገንዘብ እጅግ አጥሮ ነበር፤ የከሰል ድንጋይም ያስፈልግ ነበር፤ ጊዜው በጋ ሊገባ የተቃረበ ቢሆንም ሌላ ልጅ በማንኛውም ሰዓት ይወለዳል ተብሎ በሚጠበቅበት ጊዜ ያለ እሳት መሆን አይገባም ነበርና። ያላቸው ሳንቲም ሁሉ ተሰበሰበ፤ ነገር ግን በሁለቱ መካከል ማሰባሰብ የቻሉት ስድስት ሽልንግ ብቻ ነበር። ከሰሉ እንዲመጣ ተላከ፤ ኪሶቹ ግን ባዶ ሆኑ። ሐሙስ ጠዋት ግን አስደሳች ድንገቴ ሆነ። በኤፕወርዝ ያለውን ቤተ ሰብ ድህነት እንዴት እንዳስጨነቀው፣ ስለ ዕዳዎቹም ሁሉ፣ ቄሱም ለለንደን አሳታሚዎች ከአእምሮው ቅኔንና ስድ ንባብን ቀጥቅጦ ለማውጣት ምን ያህል አብዝቶ እንደሚደክም ያውቅ የነበረው ደጉ ሊቀ ጳጳስ ሻርፕ ስለ እርሱ ለብዙ መኳንንት ተናገረ፤ እንዲያውም ለእርሱ ሲል ለጌቶች ምክር ቤት አቤቱታ አቀረበ። የኖርዝአምፕተኗ ካውንቴስ በችግሩ ታሪክ ልቧ ተነክቶ ሊቀ ጳጳሱ ለሚደግፋቸው ሰዎች ሃያ ፓውንድ ሰጠች፤ ከዚህም ውስጥ አሥሩ በአቶ ዌስሊ ፍላጎት ለአሮጊቷ ወይዘሮ ዌስሊ እንዲሆን በሊቀ ጳጳሱ እጅ ቀረ፤ ሌላው አሥሩ ደግሞ በእጅ ለቄሱ ተላከ፤ ምንም ገንዘብ ባልነበረውም በዚያ ጠዋት ደረሰለት። ገንዘቡ አንድ ሰዓት እንኳ አልዘገየም፤ በዚያው ምሽት መንትያ ወንድና ሴት ልጆች ተወለዱና። አቶ ዌስሊ ይህን ለሊቀ ጳጳሱ ሲያበሥር እንዲህ ብሎ ጻፈ፦ — «ትናንት ማታ ባለቤቴ ጥቂት ልጆች አመጣችልኝ። እስካሁን ሁለት ብቻ ናቸው — አንድ ወንድና አንዲት ሴት — ለአሁኑም እነዚህ ብቻ ይመስሉኛል፤ በሁለት ዓመትና በአንድ ቀን ውስጥ አራት ልጆች አግኝተናል፤ ከእነርሱም ሦስቱ በሕይወት አሉ።»

መንትዮቹም ሆኑ ከእነርሱ በፊት የተወለደው ወንድ ልጅ ብዙ ወራት አልኖሩም፤ በ1702 አን ተወለደች፤ እናቲቱም — የሚያስደንቅ ነገር ቢሆንም — በዚህ ጊዜ በእጇ ያለው አንድ ሕፃን ብቻ ስለ ነበረና ሄቲ ብለው ይጠሯት የነበረችው ትንሿ መሄጣብኤል የአምስት ዓመትን የተከበረ ዕድሜ ስለ ደረሰች፣ ወይዘሮ ዌስሊ ለቤተ ሰቧ በቀን ለስድስት ሰዓታት መደበኛ ትምህርት ቤት ማካሄድ ጀመረች፤ ተከታታይ በሆኑት ወሊዶችና በቄሱ መኖሪያ ቤት በደረሰው እሳት ምክንያት ከተፈጠሩት ጥቂት የማይቀሩ መቋረጦች በቀር ለሃያ ዓመታት ቀጠለችበት።

ምን ያህል በትዕግሥት ታስተምር እንደ ነበረ የታየው አንድ ቀን ባሏ በጕጕት አጠገቧ ተቀምጦ አንዱን ነገር ለአንድ ልጅ ከሃያ ጊዜ በላይ ስትደጋግም በቈጠረ ጊዜ ነበር። እርሱም፦ «በትዕግሥትሽ እደነቃለሁ፤ ያንኑ ነገር ለዚያ ልጅ ሃያ ጊዜ ነግረሽዋል» አለ። እርሷም፦ «አሥራ ዘጠኝ ጊዜ ብቻ በመናገሬ ረክቼ ቢሆን ኖሮ ድካሜ ሁሉ ከንቱ በሆነ ነበር። ፍሬ ያፈራው ሃያኛው ጊዜ ነው» ብላ መለሰች።

ወይዘሮ ዌስሊ ስለ ራሷ የትምህርት ዘዴ ብዙም ያሰበች አትመስልም፤ ነገር ግን ልጆቿ ያለ ሥርዓት እንዲፈነጩ መታገሥ አልቻለችም፤ የቤት ውስጥ ሞግዚቶችን፣ አስጠኚዎችን ወይም ትምህርት ቤቶችን ለመክፈል ደግሞ አቅም አልነበራትም። እነርሱን የምታስተምርበት ብቸኛው መንገድ ራሷ ማስተማር ነበር፤ እነርሱም ሥራቸውን ይዘው በጸጥታ በዙሪያዋ ተሰብስበው ሳሉ፣ በመርፌ ትሰፋ፣ የደብሩን እርሻ ሒሳብ ትይዝ፣ ደብዳቤዎቿን ትጽፍና ሕፃኗን ታጠባ ነበር፤ ይህንንም ትንንሾቹ ልጆች እየተሯሯጡ በጩኸት ወደ ብጥብጥ ቢገቡ ኖሮ ልታደርገው ከምትችለው እጅግ በበለጠ ምቾትና ዕረፍት ታደርገው ነበር። ልጆቿን እንዴት እንዳሳደገችና እንዳስተማረች ዝርዝሩን የጻፈችው ልጇ ጆን የሠላሳ ዓመት ሰው ሆኖ — ምናልባትም እርሱ ራሱ የቤተ ሰብ ሕይወትን ተመኝቶ — በጠየቃት ጊዜ ነበር፤ ያም መዝገብ በራሷ ቃላት ቢቀርብ ይበልጥ ይመረጣል።