የመጀመሪያዎቹ የትዳር ዓመታት

ሱዛና ዌስሊ ቈጣቢ ሴትና ጥሩ የቤት እመቤት ሳትሆን አትቀርም፤ እርሷና ባሏ በለንደን በተከራዩት መኖሪያ ሁለት ዓመት ኖረዋልና፤ በዚያም ጊዜ ውስጥ የበኩር ልጃቸው ሳሙኤል ተወለደ፤ በጥቂቱ ገቢያቸውም ወጪያቸውን ችለው ከዕዳ ፍጹም ነጻ ሆነው ለመኖር ቻሉ። ወጣቱ ባል በዚህ ጊዜ ገቢውን በእጅጉ ያሳድግልኛል ብሎ ተስፋ ያደረገበትን አንድ የሥነ ጽሑፍ ሥራ ጀመረ። ከአቶ ደንተንና ከጥቂት ሌሎች ሰዎች ጋር ተባብሮ ለተወሰኑ ዓመታት የኖረውን «አቴኒያን ጋዜት» የተባለውን ሳምንታዊ ኅትመት አቋቋመ። የተባባሪዎቹ ስብሰባዎች በተወሰኑ ጊዜያት የሚደረጉት በጆርጅ ያርድ — የዛሬው ጆርጅ ጎዳና — በለንደን ከንቲባ መኖሪያ (ማንሽን ሃውስ) አጠገብ በሚገኘው በስሚዝ ቡና ቤት ነበር። ይህ ኅትመት በኖረበት ዘመን አቶ ዌስሊ ሁለት መቶ ያህል ጽሑፎችን በገጾቹ ላይ እንዳበረከተ ይገመታል፤ የሱዛና ባል በመጀመሪያው የጕልምስና ዘመኑ ምን ዓይነት ሰው እንደ ነበረ የሚያሳየውን ከሁሉ የተሻለ ሥዕል የምናገኘውም አብረውት ይሠሩ ከነበሩት አንዱ ከሆነው — ከጊዜ በኋላ የ«አቴኒያን ማኅበር»ን ታሪክ ከጻፈው — ከቻርልስ ጊልደን ብዕር ነው።

«በቅዱሳት መጻሕፍት፣ በቤተ ክርስቲያን ጉባኤዎችና በአባቶች ትምህርት ብቻ ሳይሆን፣ ነጻ ጥበባት ተብለው በሚጠሩት ውስጥ በሚጠቃለሉት በሌሎቹም ጥበባት ሁሉ ጥልቅ እውቀት የነበረው ሰው ነበር። መንፈሳዊ ምክር በመስጠት ረገድ ቅንዓቱና ችሎታው ታላቅ ነበር። በማይበገር ኃይል የሚወላወሉትን ያጸና፣ መናፍቃንንም ይረታ ነበር። በሚያስደስተው የቀልዱ ሙቀት ሥር ከሁሉ ደረቅ የሆነው ርእስ እንኳ ፍሬያማና አዝናኝ ይሆን ነበር። የአጻጻፍ ስልቱ ጣፋጭና ወንዳወንድ፣ የማያሰለች ልስላሴ ያለው፣ ያለ ምሁርነት ጉራም የተማረ ነበር። ጠባዩና ንግግሩ ቀና ተግባቢ ነበሩ። በፍጥረታት ወገኖቹ መከራ ላይ የነበረው ርኅራኄ እንደ እውቀቱና እንደ ችሎታዎቹ ታላቅ ነበር። ማንም ሰው የዓለም ሁሉ ካህን ሆኖ ማገልገል ቢቻለው ኖሮ፣ እርሱ የሰውን ዘር ሁሉ መንፈሳዊ ደኅንነት መንከባከብን ግዴታው አድርጎ እንደሚቈጥረው ጥርጥር የለውም። በጽሑፎቹና በሥራዎቹ ሁሉ የፈጣሪያቸውን የከበረ መልክ ለተሸከሙት ሁሉ ጥልቅ አሳቢነት አሳይቷል፤ በመንፈሱም እጅግ ሐዋርያዊ ስለ ነበረ፣ ክብር ለሥልጣን ጥመኛ፣ ሀብት ለስስታም፣ ተድላም ለፍትወተኛ ከሚሰጠው ደስታ ይልቅ ድካም፣ ጥረት፣ እንቅልፍ ማጣትና ጸሎት እጅግ ያስደስቱት ነበር።»

ከዚህ ሁሉ ዘመን ርቀት ሆነን የሳሙኤል ዌስሊን የሥነ ጽሑፍ ሥራ መለስ ብለን ስንመለከት፣ የተማረ የሥነ መለኮት ሊቅ እንደ ነበረና በቀላሉ ቅኔ የመቋጠር ስጦታ እንደ ነበረው ግልጽ ነው። አእምሮውና አጻጻፉ ዘወትር ወደ ክርክራዊ ሥነ መለኮት በማዘንበላቸው ጠበቡ፤ ብዙ ቤተ ሰቡን የሚያሳድግበትን ገንዘብ ለማግኘትም በአንድ መሥመር ብቻ እጅግ ብዙና እጅግ በፍጥነት ስለ ጻፈ፣ ወጣትነቱ ያን ያህል መልካም ተስፋ የሰጠበትን ከፍተኛ ደረጃ ከቶ አልደረሰም። ነገር ግን ደግ ሰው ነበረ፤ ከጊዜ በኋላ ዕጣው በወደቀበት በሊንከንሻየር ስውር ማእዘንም ታማኝ የነፍሳት እረኛ ነበረ፤ ምንም እንኳ በለንደን ቢቀር ኖሮ ይበልጥ ጎልቶ ይወጣና ከዘመኑ ደማቅ የአእምሮ ብርሃናት አንዱ ይሆን እንደ ነበረ የሚያስገምት ቢሆንም።

የኖርማንቢው ማርኪስ ስለ ወጣቱ የሥነ መለኮት ሰውና ስለ ጠባብ ኑሮው በሆነ መንገድ ሰምቶ ነበር፤ በ1690 የሳውዝ ኦርምዝቢ ትንሽ ደብር በቄሱ ሞት ክፍት በሆነ ጊዜ፣ ያን ጊዜም እንደ ዛሬው የርስቱ ጌቶችና የደብሩ ባለ መብቶች ለነበሩት ለማሲንግበርድ ቤተ ሰብ ስለ አቶ ዌስሊ ነገራቸው። እነርሱም ደብሩን ወዲያውኑ አቀረቡለት፤ እርሱም በፈቃደኝነት ተቀበለው፤ እንደ አንድ የእድገት እርምጃም ቈጠረው። ደመወዙ በዓመት ሃምሳ ፓውንድ ነበር፤ እጅግ ደካማ ቢሆንም የሚኖሩበት ቤት ነበረ፤ የእረኝነቱም ሥራ በምንም መንገድ ከባድ ስላልነበረ ለመጻፍ የሚሆን የተትረፈረፈ ጊዜ የማግኘት ተስፋ ነበረ። ለንደንን ትተው የወደፊቱ መኖሪያቸው ወደሚሆነውና መታሰቢያቸው በማይፋቅ ሁኔታ ወደ ተቈራኘው ወደዚያ የገጠር ስፍራ በሄዱ ጊዜ፣ አዲሱ የደብሩ ቄስ ገና ሃያ ስምንት ዓመቱ ነበር፤ ሚስቱ በሃያ ሁለተኛ ዓመቷ ውስጥ ነበረች፤ ሕፃናቸውም ገና የአራት ወር ልጅ ነበረ። የገጠር ኑሮ ድግግሞሽና አቶ ዌስሊ የለመደው ግርግር ፈጽሞ አለመኖሩ ብዙም ሳይቆይ መንፈሱን ሳያስጨንቀው አልቀረም፤ ምንም እንኳ እርሱ ራሱ ከጻፈው ገለጻ እንደሚታየው አመስጋኝ ለመሆን ቢሞክርም፦ — «ከሸምበቆና ከጭቃ በተሠራች ጎስቋላ ጎጆ፣ የማያጽናናውን ቀን በትካዜ እያሳለፍሁ፤ እንግዳ የማይቀበለው ሀምበር በሚያገሣበት አጠገብ፣ የጎረቤቱን ዳርቻዎች ቀስ በቀስ እየዋጠ። ምድር ወደ ፈቀደችው ትሂድ፣ እኔ አላጕረመርምም፤ ሰማይ የእኔ ሳለ ደስታ ሊያጣኝ አይችልም።» በደብሩ ውስጥ የነበሩት ሠላሳ ስድስት ቤቶችና ሁለት መቶ ስድሳ ያህል ነዋሪዎች ብቻ ነበሩ፤ ጥንታዊቷ የቅዱስ ሊዮናርድ ቤተ ክርስቲያንም ከቄሱ መኖሪያ ቤት ትንሽ ከፍ ብሎ ባለ ጕብታ ላይ ቆማ ነበር። ወጣቶቹ ባልና ሚስት በጁን ደረሱ፤ ክረምቱ ሳይገባም ተደላድለው ተቀመጡ። ወራት እያለፉ ትንሹ ሳሙኤል መራመድ በጀመረ ጊዜ፣ ጤነኛና እጅግ ብልህ ቢሆንም የመናገር ምልክት ምንም አለማሳየቱን እናቱ ተመልክታ ተጨነቀች። ይህም እጅግ አሳሰባት፤ ዲዳ ይሆናል ብላ የፈራችለትን ልጅ መንከባከቧና ለበኩር ልጅ የሚኖረው ተፈጥሯዊ ርኅራኄ ተደምረው፣ «ሳሚ» ብለው የሚጠሩት ልጅ ተወዳጇ እንዲሆን አደረጉት፤ ይህንንም ልዩ ፍቅር እርሷም ሆነች ሌሎች በሚገባ ያውቁት ነበር። በ1691 አንዲት ትንሽ ልጅ ተወለደች፤ በእናቷም ስም ተጠራች፤ በሚቀጥለው ዓመት በጃንዋሪም ኤሚሊያ ተወለደች። በኤፕሪል 1693 ሕፃኗ ሱዛና ሞተች፤ ይህም በቤተ ሰቡ ክበብ ውስጥ የመጀመሪያው መጕደል ሆነ። በ1694 አኔስሊና ጄዴዳያ የተባሉ መንትያ ወንዶች ልጆች ተወለዱ፤ ነገር ግን በሕፃንነታቸው ሞቱ፤ ከሞታቸውም ከጥቂት ወራት በኋላ ሌላ ሴት ልጅ ተወለደች፤ እርሷም ሱዛና ተብላ ተሰየመች፤ እስከ ሙሉ እርጅናም ኖረች። በሳውዝ ኦርምዝቢ የመጨረሻ ሆና የተወለደችው ሜሪ በመውደቅ ምክንያት አካሏ ተጣመመ፤ በሽተኛም ሆነች፤ ስለዚህ የወይዘሮ ዌስሊ እጆች ሁልጊዜ ሙሉ እንደ ነበሩና ኃይሏም እጅግ እንደ ተፈተነ ግልጽ ነው።

በዚህ ሩቅ መንደር ምንም ማኅበራዊ ችግር ይነሣል ተብሎ አይታሰብም ነበር፤ ነገሩ ግን እንዲህ አልሆነም። የኖርማንቢው ማርኪስ እንደ ብዙዎቹ የዘመኑ ሰዎች በሚያሳዝን ሁኔታ ልቅ ሥነ ምግባር የነበረው ሰው ነበረ፤ በሳውዝ ኦርምዝቢም በአንድ ቤት ውስጥ አንዲት «እመቤት» አስቀምጦ ነበር። እርሷም የደብሩን ቄስ ቆንጆ ሚስት እጅግ ወደደቻት፤ ከእርሷም ጋር የቅርብ ወዳጅነት ብትመሠርት ደስ ባላት ነበር። ወይዘሮ ዌስሊ ደስተኛ ሚስትና እናት በመሆኗ በራሷ ቦታ ተማምና፣ ይህችን የወደቀች እኅቷን በክፉ ያራቀቻት አይመስልም፤ ነገር ግን ቍጡውና አምባገነኑ ባሏ ይህን ሊታገሥ አልፈለገም፤ እንደሚነገረውም፣ አንድ ቀን ያቺ ኃጢአተኛ ሴት ከሚስቱ ጋር ተቀምጣ ሳለች ገብቶ፣ በማያወላውል አኳኋን ከቤቱ አስወጣት። ጆን ዌስሊ ይህ ድርጊት ማርኪሱን እጅግ ስላስቈጣው አባቱ ደብሩን ለመልቀቅ ተገደደ ይላል፤ ነገር ግን ይህ አባባል በሐቆች አይደገፍም። ታሪኩ ፍጹም ትክክል ቢሆን ኖሮ፣ ማርኪሱ የአንድን ጨዋ ሰው ተፈጥሯዊ ቍጣ ተገንዝቦ በዚያው መጠን አክብሮት መሆን አለበት፤ አቶ ዌስሊ የግል ቄሱ መሆኑን አላቆመምና፤ መጻሕፍቱን ለእርሱና ለማርኪሲቷ መታሰቢያ አድርጎ ማቅረቡንም አላቆመም፤ ያ መኳንንትም የሳውዝ ኦርምዝቢን ቄስ በቤተ መንግሥት መጥቀስን አልረሳም። ግጭቱ በእውነት የተፈጸመው ትልቁን የርስት ቤት ተከራይቶ በዚያ እጅግ ብልሹ ሕይወት ይኖር ከነበረው ከሎርድ ካስልተን ጋር ግንኙነት ካላት ከሌላ ሴት ጋር ሊሆን ይችላል። ይህ ሁሉ የተፈጸመው ጆን ዌስሊ ከመወለዱ ብዙ ጊዜ በፊት ስለ ሆነ፣ ስለ ሐቆቹ በቀላሉ ተሳስቶ ሊሆን ይችላል።

ሳሙኤል ከአራት እስከ አምስት ዓመት ዕድሜ ውስጥ በነበረ ጊዜ ወላጆቹ ስለ ንግግሩ ከነበራቸው ጭንቀት ሁሉ ተገላገሉ። ድመቷን እጅግ ይወዳት ነበር፤ ተሸክሟት ይዞር ነበር፤ ብዙ ጊዜም ይዟት ወደ ጸጥ ያሉ ማእዘኖች ሾልኮ ይሄድ ነበር፤ በዚያም ሌሎቹ ትንንሽ ልጆች ድመቷንም ሆነ ትንሹን ጌታዋን ለማወክ አይከተሉም ነበር ብለን እንገምታለን። አንድ ቀን ለረጅም ጊዜ ከዓይን በመሰወሩ እናቱ ተጨነቀች። ቤቱንና የአትክልት ቦታውን ሁሉ ፈለገች፤ በመጨረሻም ስሙን እየጠራች ሳለ፦ «እናቴ፣ እዚህ አለሁ!» የሚል ድምፅ ሰማች። ድምፁ የመጣው ከጠረጴዛው ሥር ነበር፤ ጎንበስ ብላም ሳሚንና ድመቷን አየች። ከዚህ ጊዜ ጀምሮ እንደ ሌሎቹ ልጆች አጥርቶ ተናገረ፤ የወይዘሮ ዌስሊ ምስጋና ምን ያህል እንደ ነበረ መገመት ይቻላል።

አቶ ዌስሊ «የተባረከው ጌታችንና መድኃኒታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ሕይወት» የተሰኘውን ባለ አሥር መጻሕፍት የጀግንነት ቅኔውን ያሳተመውና ለንግሥት ሜሪ መታሰቢያ ያደረገው በ1693 ነበር። ያሳተመለት የሚስቱ እኅት ባል የሆነው ወዳጁ ደንተን አልነበረም፤ ነገር ግን መጽሐፉ «በፍሊት ጎዳና ከቅዱስ ደንስታን ቤተ ክርስቲያን ፊት ለፊት በሚገኘው ‹ፍላወር ደ ሉስ› ለቻርልስ ሃርፐርና በአልደርስጌት ጎዳና ለቤንጃሚን ሞት ታተመ።» በእውነቱ ደንተን መጽሐፉ የደራሲውን ስም ያሻሽላል ብሎ አላሰበም፤ «ሊታገሡት የማይቻል አሰልቺ» ብሎም አወገዘው፤ ገጣሚው ፖፕም ይህንኑ አመለካከት ይጋራ ነበር። የአሁኑ ትውልድም በእርግጥ በአመለካከታቸው ይስማማል፤ ቢሆንም በ1697 ሁለተኛ እትም ወጣ፤ ከመቶ ዓመት በኋላም ተከልሶና አጥሮ እንደገና ታተመ። ከሁሉ የሚስበው ክፍልና እዚህ ልንጠቅሰው የሚገባው ብቸኛው ክፍል፣ አቶ ዌስሊ በዚያን ጊዜ አራት ዓመት ያህል ስላገባት ሚስቱ የሣለው ጣፋጭና አድናቆት የተሞላ ሥዕል ነው፦ — «ትሑቱን ጣራዬን አስጌጠች፣ ሕይወቴንም ባረከች፣ ከሚስት ከሚበልጥ ስም ባረከችኝ፤ ቢሆንም ያለ ተቃውሞ ሥልጣኔን ይዤ ኖርሁ፣ መታዘዝ ለእርሷ ደስታ እንጂ ሸክም አልነበረም፤ የከለከልሁትን ለማሰብ እንኳ አትደፍርም፣ ማድረግማ ከቶ። በጎስቋላው ቤታችን ለትዕቢት ስፍራ አልነበረም፤ ዘወትር ትክክል የነበረውን ማዘዝ አላስፈለገኝም፣ የእኔን ምቾትና ደስታ ታጠና ነበርና። እኔም ለአሳቢነቷ ውለታ ቢስ አልሆንሁም፣ ሥልጣኔን የተጠቀምሁበት ፍቅሬን ለማሳየት ብቻ ነበር፤ የጠየቀችውን ሁሉ ያለ ነቀፋና ያለ ቅሬታ ሰጠሁ፣ እርሷ ሁልጊዜ የምትጠይቀው ምክንያታዊ ነገር ነበርና፣ ፈራጁም እኔ ነበርሁና። ትእዛዞቼ ሁሉ በውቦቹ እጆቿ ዘንድ ልመናዎች ነበሩ፣ ልመናዎቿም ለእኔ ሁሉ ትእዛዞች ነበሩ። ወደ ሌሎች ደጆች እምብዛም አታዘነብልም፤ ቤቷ ደስታዋ ነበረ፣ እርሷም የእኔ ነበረች፤ ከቤት ውጭ የምትወጣው አልፎ አልፎ ነው፤ ብትወጣም ከእኔ ጋር ብቻ፣ ወይም ርኅራኄ ወይም ምጽዋት ሲጠራት።» በ1694 የኖርማንቢው ማርኪስ በዚያን ጊዜ ክፍት ከነበሩት ከሁለት የአየርላንድ ሀገረ ስብከቶች ለአንዱ ኤጲስ ቆጶስ እንዲሆን አቶ ዌስሊን ለንግሥቲቱም ለሊቀ ጳጳስ ቲሎትሰንም ለማቅረብ የተቻለውን ሁሉ አደረገ። በዌስሊዎች ደም ሥሮች ውስጥ ምን ያህል የአየርላንድ ደም ይፈስስ እንደ ነበረ፣ ዘመዶቻቸውም በኤመራልዷ ደሴት የተከበሩ ሰዎች እንደ ነበሩ ስናስብ፣ በእንደዚህ ያለው ሀገረ ስብከት በሚገባ ይስማማ ነበር፤ ይህም በቤተ ሰቡ ላይ የሚያመጣው ለውጥ ሊለካ የማይችል በሆነ ነበር። ምናልባት ንግሥት ሜሪም ሆኑ ሊቀ ጳጳሱ እነዚህን ሁኔታዎች አላወቁ ይሆናል፤ ነገር ግን የሠላሳ ሁለት ዓመት ቄስ ለእንደዚህ ያለው ሹመት በጣም ወጣት፣ የሁለት መቶ ሃምሳ የገጠር ሰዎች እረኛም በጣም ልምድ የጎደለው ነው ብለው ብቻ አሰቡ። ይሁን እንጂ ንግሥቲቱ አልረሳችውም፤ የኤፕወርዝ ደብር የቀረበለትም ከመጨረሻው ሕመሟ ጥቂት ቀደም ብላ በገለጠችው ምኞት ምክንያት እንደ ሆነ ይነገራል።

ወይዘሮ ዌስሊ አባቷን ዶክተር አኔስሊን በሞት የማጣት ኀዘን የደረሰባት ከሳውዝ ኦርምዝቢ ልትለቅ ጥቂት ሲቀራት ነበር፤ እርሱም ለአምስት ወራት ታሞ በ1696 የመጨረሻ ቀን ሞተ። ዜናው በእርግጥ በፍጥነት አልደረሰም፤ ያልተጠበቀም አልነበረም፤ ቢሆንም ኀዘኑ በዚህ ምክንያት አልቀለለም። በዚያን ጊዜ ሃያ ሰባት ዓመቷ ነበር፤ ስምንተኛ ልጇንም ትጠብቅ ነበር፤ ከልጆቿም አያታቸው ያየው አንዱን ብቻ ነበር። በሞት በተለዩት ሰዎች መናፍስትና ገና በሥጋ ባሉት በሚወዷቸው መካከል ኅብረት እንዳለ አጥብቃ ታምን ነበር፤ በቀረው የሕይወቷ ዘመን ሁሉም እርሷ በሊንከንሻየር፣ እርሱ ደግሞ በሥጋ በስፒታል ያርድ ሳሉ ከነበረው ይልቅ አባቷ አሁን ወደ እርሷ እጅግ እንደ ቀረበ ማሰብ ትወድ ነበር።