መበለትነት

ጥቂት ጉዳዮቿ ከተጠናቀቁና ልጆቿም ወደ ቲቨርተንና ወደ ኦክስፎርድ ከተመለሱ በኋላ ወይዘሮ ዌስሊን በኤፕወርዝ የሚያቆያት ምንም ነገር አልነበረም። ሳሙኤል ኬዚያን ይዟት ወደ ቤቱ ሄደ፤ እናትየዋም ለጊዜው በጌንስብሮ ከበኩር ልጇ ጋር መኖር ጀመረች። በሁለቱ መካከል የነበረው ፍቅር ምንጊዜም እጅግ ጠንካራ ስለ ነበረ፣ ከኤሚሊያ ጋር መሆኗ እንዳጽናናት አያጠራጥርም። ለእናቷ በተለየ ሁኔታ ልቧን የሰጠችው ሌላዋ ልጅ ማርታ ደግሞ በለንደን ነበረች፤ ለጋብቻም እየተዘጋጀች ነበር። ያጨችው ሰው በኦክስፎርድ የወንድሞቿ ወዳጅና ደቀ መዝሙር የነበረው አቶ ዌስሊ ወይም ዌስትሊ ሆል ነበረ፤ ወይዘሮ ዌስሊ ለልጆቿ በጻፈቻቸው አንዳንድ ደብዳቤዎችም ስሙ ተጠቅሷል። ማርታ መጀመሪያ ያገኘችው በለንደን የአጎቷን የማቲውን ቤት ስታስተዳድር ሳለች ነበር፤ በዚያም የጋብቻ ጥያቄ አቀረበላት፤ እርሷም ተቀበለችው። ከዚያ በኋላ ከጆንና ከቻርልስ ጋር ወደ ኤፕወርዝ መጣ፤ የሚገርመው በዚያ ስለ መተጫጨቱ የሚያውቅ ማንም ያለ አይመስልም ነበር፤ እርሱም ኬዚያን በትጋት ያማልላት ጀመር። የኬዚያን ልብ ካሸነፈ በኋላ ግን ጋብቻውን የሚከለክል ራእይ ከሰማይ እንደ ታየው አስመሰለ፤ ምናልባትም አቶ ማቲው ዌስሊ ለሚወዳት የወንድሙ ልጅ ያሰበውን ቸርነት ጠንቅቆ ያውቅ ስለ ነበረ፣ ወደ ማርታ ታማኝነቱ ተመለሰ። ወንድሞቿ አቶ ሆልን ልታገባ መሆኗን በሰሙ ጊዜ የኬዚያን ፍቅረኛ ቀምተሻል ብለው ከሰሷት፤ እርሷም የጉዳዩን ሙሉ ታሪክ ለእናቷ ጻፈችላት። እናቷም አቶ ሆልን በመቀበሏ ፍጹም ትክክል እንደ ሆነች ቈጠረች፤ ለጋብቻውም በይፋ ፈቃዷን ሰጠች፤ አጎቷም ፈቃዱን ከሰጠ ምንም እንቅፋት ሊኖር እንደማይችል ጨምራ ገለጸች።

ሁለቱ በ1735 በጋ ተጋቡ፤ ሙሽራው የረዳት ቄስነት ቦታ ወዳገኘበት በግሎስተርሻየር ወደምትገኘው ወደ ውተን ሄደው መኖር ጀመሩ። ሠርጉ በዚያው ዓመት ሴፕቴምበር ወር በ‹ጀንትልማንስ ማጋዚን› መጽሔት ላይ በወጣ በጣም ረጅም ግጥም ተወድሶ ነበር።

በዚያን ጊዜ የጆንና የቻርልስ ዌስሊ አሳብ ወደ ጆርጂያ ለመሄድ በተቃረበው ጉዟቸው እጅግ ተይዞ ነበር። ጄኔራል ጄምስ ኦግልቶርፕ ከጥቂት ዓመታት በፊት የጆርጂያን ግዛት መሥርቶ ነበር፤ ቀደም ብለን እንዳየነው ከኤፕወርዝ ደብር ቄስ ጋር ይጻጻፍ ነበር፤ የዌስትሚንስተሩን ሳሙኤል ዌስሊንም በግል ያውቀው ነበር፤ በዚህም መንገድ ብርቱና ቀናተኛ የሆነውን ታናሽ ወንድሙን ለማወቅ ቻለ። በ1732 ቅኝ ግዛቱን በተሻለ ሕዝብ ለመሙላትና በአገሬው ተወላጆች መካከል የሚሰራውን የወንጌል ሥራ ለማስፋፋት ሰዎችን ሊመለምል ወደ እንግሊዝ ተመለሰ። በመንግሥት እርዳታ ከእርሱ ጋር የሚመለሱ 130 የስኮትላንድ ደጋማ ነዋሪዎችንና 170 ጀርመናውያንን አሰባሰበ፤ ጆን ዌስሊንም የመርከብ ቄስና ሚስዮናዊ አድርጎ፣ ቻርልስን ደግሞ የግል ጸሐፊው አድርጎ ቀጠረ። ይህ ጉዞ መጀመሪያ በቀረበላቸው ጊዜ በግላቸው አልወደዱትም ነበር፤ ጆንም አሻፈረኝ ብሎ እምቢ አለ። ጄኔራሉና የቅኝ ግዛቱ ባለአደራዎች ውሳኔውን እንደገና እንዲያጤነው አጥብቀው ለመኑት፤ እርሱም አባቱ ለቅኝ ግዛቱ የነበረውን የጋለ ፍላጎት እንዳስታወሰ አያጠራጥርም። ቍርጥ አሳቡ በመጠኑ ተናወጠ፤ ነገር ግን ያረጀችና የደከመች እናቱ በሕይወት እስካለች ድረስ እንግሊዝን ትቶ መሄድ እንደማይችል አሁንም ተናገረ። በዚያን ጊዜ እናቱ እንዲሄድ ብትፈቅድ ነገሩ ይለወጥ እንደ ሆነ ተጠየቀ፤ ስለዚህ የእናቱን ውሳኔ እንደ መለኮታዊው መግቦት ድምፅ ለመቀበል በልቡ ወስኖ ወደ ጌንስብሮ ወረደ፤ ከወይዘሮ ዌስሊና ከኤሚሊያም ጋር ሦስት ቀን አሳለፈ። እርሱ ለነገራት ነገር የሰጠችው መልስ ይህ ነበረ፦ «ሃያ ወንዶች ልጆች ቢኖሩኝ፣ ዳግመኛ ባላያቸው እንኳ፣ ሁሉም በእንደዚህ ያለ ሥራ በመሰማራታቸው ደስ ይለኝ ነበር።» ይህ በርግጥ የመጨረሻ ቃል ሆነ፤ ቻርልስ ወዲያውኑ ተሾመ፤ ከሁኔታው አጣዳፊነት የተነሣ የዲቁናንና የክህነትን ማዕረግ በጥቂት ቀናት ውስጥ ተቀበለ፤ ከሁለት የኦክስፎርድ ወዳጆቻቸው፣ ከአቶ ኢንግሃምና ከአቶ ዴላሞት ጋርም በእምነት ጉዞ ጀመሩ — በዕድሜያቸው ላሉ ሰዎች ተፈጥሯዊ የሆነው የጀብዱ ፍቅርና የአዲስ ስፍራ ናፍቆት ትንሽም ቢሆን ሳይቀላቀልበት አልነበረም። ሁሉም በ‹ሲመንድስ› በተባለችው መልካም መርከብ ኦክቶበር 14 ቀን 1735 ከግሬቭዘንድ ተነሡ፤ ይህም በኤፕወርዝ የነበረው ቤት ከተበተነ ከስድስት ወር ገደማ በኋላ ነበር።

ወይዘሮ ዌስሊ በዚህ ጉዳይ ከልጆቿ ጋር ብዙ ደብዳቤዎችን እንዳልተጻጻፈች መገመት አይቻልም፤ ነገር ግን ተጠብቆ የቈየው አንድ ብቻ ነው። የሚከተለው አጭር ደብዳቤ ምናልባት ከተሳፈሩ በኋላ የጻፈችው የመጀመሪያው ሳይሆን አይቀርም፦ «ውድ ልጄ፦ ጌንስብሮ፣ ኖቬምበር 27 ቀን 1735።»

«እግዚአብሔር ራሱ ሕላዌ ነው፤ ‹ያለና የሚኖር› እርሱ ነው፤ ስለዚህም የግድ የበላይ መልካም ነገር ሊሆን ይገባዋል! እርሱ እጅግ ወሰን በሌለው ሁኔታ ብፁዕ ከመሆኑ የተነሣ፣ የተባረከውን መገኘቱን በጥቂቱ መረዳት እንኳ ለልብ የደስታ ሕያውነትን ይሰጠዋል። ወደ እርሱ የሚደረግ እያንዳንዱ የመቅረብ ደረጃ በዚያው መጠን የደስታ ደረጃ ነው፤ እኛ በፊቱ እንዳለን እርሱም ሁልጊዜ በአእምሮአችን ፊት ቢኖር ኖሮ ሥቃይም ሆነ የመከራ ስሜት ባልኖረ ነበር ብዬ ብዙ ጊዜ አስባለሁ። እርሱን በዚህ ዓለምም ሆነ በሚመጣው ዓለም ብቸኛ መልካም ነገሬ፣ ሁሉ ነገሬ፣ ተድላዬና ደስታዬ አድርጌ ከመረጥሁት ብዙ ጊዜ ሆኖኛል። ለጸጋው ልሆን እንደሚገባኝ ታማኝ ባልሆንም፣ መንፈሴ በምርጫው እንደ ጸና፣ በየዕለቱም በእግዚአብሔር ላይ በጽናት ለመጣበቅ እንደሚጣጣር ይሰማኛል። ሆኖም አንድ ነገር ብዙ ጊዜ ያስጨንቀኛል፤ በሥጋ ሳለን ከጌታ ርቀን እንደምንኖር ባውቅም፣ ዓለም ተድላ ብሎ ለሚጠራው ለማንኛውም ነገር ምንም ጣዕምና ምንም ፍላጎት ባይቀርልኝም፣ በምክንያት እንደሚገባኝ ወደ ቤቴ ለመሄድ አልናፍቅም። ይህ ብዙ ጊዜ ያስደነግጠኛል፤ ልጄ ሆይ፣ እኔ ዘወትር (ያለማቋረጥ ማለት ይቻላል) ስለ አንተ እንደምጸልይ፣ አንተም እንዲሁ እግዚአብሔር የተሻልሁ እንዲያደርገኝና በተሻለ ሁኔታዬ ላይ ሳለሁ እንዲወስደኝ ስለ እኔ እንድትጸልይ እለምንሃለሁ።»

«አፍቃሪ እናትህ፣ ሱዛና ዌስሊ።»

በሴፕቴምበር 1736 ወይዘሮ ዌስሊ — በመበለትነቷ ዘመን ከቀድሞ ሕይወቷ ሁሉ ይበልጥ ከስፍራ ወደ ስፍራ ትዘዋወር የነበረችው — በቲቨርተን ከበኩር ልጇ ጋር ልትኖር ሄደች፤ ምናልባትም ሆሎች ከእነርሱ ጋር እንድትኖር የጋበዟትን የኬዚያን ቦታ ሳትይዝ አልቀረችም። ሳሙኤልና ሚስቱ፣ የሚስቱም እናት ወይዘሮ ቤሪ በፍጹም ልብ ተቀበሏት። ሳሙኤል በማኅበራዊ ኑሮ ረገድ በምድረ በዳ እንዳለ ተናገረ፤ «እናቴ ባለፈው ሳምንት እስክትመጣ ድረስ ከሚስቴ በቀር የምጨዋወተው ሰው አልነበረኝም» አለ። ወይዘሮ ዌስሊ በቲቨርተን ሳለች ስለ አባቷ ቤተሰብ የምታስታውሰውን ያህል ዝርዝር ነገር ለልጇ እንደ ነገረችው እርግጥ ነው ማለት ይቻላል። አባቷ የአንግልሲው ኤርል የአጎት ልጅ እንደ ነበረ፣ ሁለት ወንዶች ልጆች ብቻ እንደ ነበሩት (ሁለቱም ልጅ ሳይወልዱ ሞተዋል)፣ ወረቀቶቹንም ሁሉ በታናሺቱ ልጁ እጅ እንደ ተወ፣ እነዚያም ወረቀቶች በሚያሳዝን ሁኔታ የኤፕወርዝን የቄስ መኖሪያ ቤት ባቃጠለው እሳት እንደ ጠፉ ይታወሳል። የአንግልሲ ኤርልነት ወንድ ወራሽ በማጣቱ ተቋርጦ ነበር። የአኔስሊ ወረቀቶች ቢኖሩ ኖሮ ሳሙኤል ዌስሊ በእናቱ በኩል ማዕረጉን የመጠየቅ ዕድል ሊኖረው ይችል ነበር ተብሎ ይገመት ነበር። ይሁን እንጂ ብቸኛው ወንድ ልጁ ሞቶ ነበር፤ እስከ ሴትነት ዕድሜ ያደገችው ብቸኛ ሴት ልጁም አቶ ኧርል የተባለ ሥልጣን ወዳድ ሰው አገባች፤ ቻርልስ ዌስሊ በስተርጅና አግብቶ የወንዶች ልጆች አባት ባይሆን ኖሮ፣ ይህ ሰው እንዲህ ያለ ሽልማት ከፊቱ ስላለ ምርምሩን በብርታት ይገፋበት ነበር። የመሳካት ተስፋ ቢኖር ኖሮ ዕድሉ የትንሹ ቻርልስ ይሆን ነበር፤ ነገር ግን አባቱ በሃያ ዓመቱ የዳንጋኑ ጋሬት ዌስሊ ወራሽ ሆኖ ለመታወቅ እምቢ ያለ ሰው ስለ ነበረ፣ የእንግሊዝን ርስትና ማዕረግ ውርስ ለመመርመር ከሰዎች ሁሉ የመጨረሻው ነበር። የኧርል ቤተሰብ ከጊዜ በኋላ ወደ ፈረንሳይ ሄዶ በዚያ ኖረ፤ ከሴቶች ልጆቹም አንዷ ዝነኛውን ማርሻል ኔይን እንዳገባች ይነገራል።

ብዙም ሳይቆይ ከጆርጂያ የሚያስጨንቅ ወሬ መጣ። ጆንና ቻርልስ እጅግ ተስፋ ቈርጠው ነበር፤ በተለይም ቻርልስ። እርሱም ዳግመኛ ያልተወለደ ሰው እንደ ሆነ የሚል አሳብ ያዘው። ሳሙኤል እንዲመለስ አጥብቆ የሚለምን ደብዳቤ ጻፈ፤ ለጆንም ኬዚያ ከሆሎች ጋር መኖሯ እንዳላስደሰተው መልእክት ላከ፤ ይህም የእኅቱን ባል ስለማያምነው፣ ደግሞም ልጅቱ ቀደም ብላ ለእርሱ ፍቅር ስለ ነበራት ነበር። ጆን የምግቧንና የመኖሪያዋን ወጪ ካልከፈለ በቀር እርሱ ሊያኖራት አቅም እንደሌለው ተናገረ። ቻርልስም ከቅኝ ገዥዎቹ የተላኩ ደብዳቤዎችን ይዞ ተመለሰ፤ ዲሴምበር 3 ቀን 1736 እንግሊዝ ደረሰ። አጎቱ ማቲው በፍጹም ልብ ተቀበለው፤ በቤቱም ሳለ ሳሙኤል ወሬውን ሁሉ የያዘና ወደ ቲቨርተን የሚጋብዝ ሞቅ ያለ ደብዳቤ ላከለት፤ እርሱም ግብዣውን ፈጥኖ ተቀበለ፤ ይህም እናቱን እጅግ አስደሰታት፤ እርሷ ግን በዚያን ጊዜ በሕመም ምክንያት ከክፍሏ መውጣት አትችልም ነበር።

በጁላይ 1737 ወይዘሮ ዌስሊ ከሆሎች ጋር ልትኖር ሄደች፤ በዚያም እጅግ የተመቻት ይመስላል። በውተን ከእነርሱ ጋር ስለ ነበራት ኑሮ የሚታወቀው ጥቂት ነው። በቲቨርተን ለነበረችው ለወይዘሮ ቤሪ የጻፈችው አንድ ደብዳቤ ዛሬም አለ፤ ነገር ግን ከሞላ ጎደል ሙሉ በሙሉ ስለ ሥነ መለኮት የሚናገር ነው። በመደምደሚያው አንቀጽ እንዲህ ትላለች፦ «ባለፈው ከጻፍሁልሽ ጊዜ ይልቅ ጤናዬ በመጠኑ ስለ ተሻለ እግዚአብሔርን አመሰግናለሁ፤ ደግሞም ደስ እንደሚልሽ ስለማውቅ እነግርሻለሁ፤ አቶ ሆልና ሚስቱ በጣም ደግ ሆነውልኛል። እርሱ እንደ ጨዋና እንደ ክርስቲያን ይኖራል፤ ልጄም በቃል ሊገለጽ በሚችለው መጠን በታዛዥነትና በርኅራኄ ትይዘኛለች፤ ስለዚህም በዚህ ረገድ ልቤ ፍጹም ዕረፍት አለው።» ሆሎች በሳሊስበሪ አቅራቢያ ወዳለው ወደ ፊሸርተን በተዛወሩ ጊዜ አብራቸው ሄደች፤ በዚያም ስትኖር ጆን ከጆርጂያ ሲመለስ የማየት ደስታ አገኘች፤ ከእርሱና ከቻርልስ ከሰማችውም ነገር የተነሣ ሁለቱም ወደዚያ መመለስ እንደማይገባቸው ደመደመች። ልጆቿ እስከዚያ ጊዜ ድረስ የነበራቸው የሃይማኖት እምነትና ትምህርት ስሕተት እንደ ነበረ ያገኙትን (እንዲሁ የተባለውን) ግኝት ሲያውጁ፣ ሰዎችም የነፍሳቸውን መዳን ሊያምኑ የሚችሉት በክርስቶስ ማስተስረያ በማመን ብቻ እንደ ሆነ ሲናገሩ እጅግ ተገረመች። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ የሥነ መለኮት ሊቃውንት በእምነት መጽደቅና የመንፈስ ምስክርነት ብለው የሚጠሯቸውን ትምህርቶች ሰበኩ። እርሷ ምናልባት «እግዚአብሔር ራሱን በብዙ መንገድ ይፈጽማል» የሚለውን ተገንዝባ ይሆናል፤ ከዚህም በላይ ነፍሳት በጭፍን ጥላቻ ጭጋግ ውስጥ አሻግረው ዘላለማዊ እውነቶችን ወደሚያዩበት ወደ ድንበሩ ምድር እየቀረበች ነበር፤ በኩር ልጇ የሚያውቀውን ሰው ሁሉ ከዚህ አዲስ የወንጌል አሰባበክ ዘዴ እንዲጠነቀቅ ያስጠነቅቅ ነበር፤ እርሱ ለጻፈላት የተቈጣ ደብዳቤም መልስ አድርጋ አንድ ደብዳቤ ጻፈች፤ ይህ ደብዳቤ ብዙ ስለ ተነገረበት ታሪካዊ ለመሆን ተቃርቧል። በዚያን ጊዜ ኤፕወርዝን እየጎበኘች እንደ ነበረች ይታሰባል፦ «ውድ ልጄ፦ ሐሙስ፣ ማርች 8 ቀን 1738-9።»

«ሁለቱ ድርብ ደብዳቤዎችህ ባለፈው ዓርብ በደኅና ደረሱኝ። ስለ እነርሱ አመሰግንሃለሁ፤ ሳነባቸውም ብዙ እርካታ አግኝቻለሁ። በመልካም መንፈስና በማስተዋል የተጻፉ ናቸው፤ ሕልምንና ራእይን፣ ወዘተ.፣ የመሳሰሉትን እነዚህን የይገባኛል ጥያቄዎች ማንሰራራት በይዘታቸው ከንቱና ዋጋ ቢስ ብቻ ሳይሆኑ ለደካሞቹ ክርስቲያኖች አደገኛ ውጤት እንዳላቸው ጭፍን ጥላቻ የሌለበትን ማንኛውንም አእምሮ ለማሳመን በቂ ናቸው ብዬ አስባለሁ። ‹ተራ መንገዶች በቂ የሆኑበትን ነገር ለመፈጸም ያልተለመዱ መንገዶችን መጠቀም የመለኮታዊው መግቦት ዘዴ አይደለም› ብለህ በሚገባ አስተውለሃል። ስለዚህ እነዚህ አዳዲስ መገለጦች ተልከዋል የሚሉበት ዓላማ ራሱ ከእውነተኛነታቸው በተቃራኒ ካሉት ማስረጃዎች ሁሉ እጅግ ጥሩው መስሎ ይታየኛል። እኔ እስከማየው ድረስ፣ እነዚህ ራእዮች፣ ወዘተ.፣ የተሰጡት አንዳንድ ሰዎችን ስለ ልጅነታቸውና ስለ መዳናቸው ለማረጋገጥ ነው ብለው ይከራከራሉ። ነገር ግን ለዚህ ዓላማ በቅዱሳት መጻሕፍት በብዛት ተዘጋጅቶለታል፤ በዚያም ሰው ሁሉ በዚህ ዓለም የምንኖርበትንና በኋላም የምንፈረድበትን ሥርዓት፣ ‹ሮጦ የሚያልፍም እንዲያነበው› ተደርጎ በግልጽ ተቀምጦ ያገኛል፤ ራሳችንንም መመርመር ያለብን በእነዚህ ሕግጋት ነው፤ ይህም እግዚአብሔር የሠራው መንገድ ነው፤ ስለዚህም በእንደዚህ ያለው ምርመራ የእርሱን ምሪትና እርዳታ ተስፋ ልናደርግ እንችላለን። ሁኔታችንን በጥንቃቄ ከገመገምን በኋላ፣ በሕይወታችን አካሄድ ከእኛ የሚጠበቁትን የወንጌል ኪዳን ቅድመ ሁኔታዎች ለመፈጸም ከልብ ተመኝተንና ተጣጥረን እንደ ሆነ፣ ወይም አሁን እንደምንመኝና እንደምንጣጣር ብናገኝ፣ መንፈስ ቅዱስ በክርስቶስ በኩል በእግዚአብሔር ምሕረት ለጠንካራ፣ ለምክንያታዊና ለሕያው ተስፋ መልካም መሠረትን በልባችን እንዳኖረ ልናስተውል እንችላለን።»

«ልንደርስበት የሚገባን ማረጋገጫ ይህ ነው፤ ሐዋርያው ‹የተስፋ ሙሉ መረዳት› ብሎ የሚጠራው፣ ‹እስከ መጨረሻው አጽንተን› እንድንጠብቀውም የሚመክረን ይህ ነው። በዚህ አዲስ የማረጋገጫ መፈለጊያ መንገድ ቅዠተኞችን ሰዎች ማበረታታት (ከንቱ ታሪኮቻቸውን ሲናገሩ ሳይገሥጹ የሚሰሟቸው ሁሉ እንደሚያደርጉት) ውጤቱ ከእግዚአብሔር መንገድ አውጥቶ ራሳቸው ወደ ፈጠሩት መንገድ መምራት ነው ብዬ አስባለሁ። እነርሱ ለመከላከያቸው የሚያቀርቧቸው የመጽሐፍ ቅዱስ ምሳሌዎችና ያ ጥቅስ እንኳ ዓላማቸውን እንደማያሟሉ በግልጽ አረጋግጠሃል፤ ስለዚህ (አንተ በሚገባ እንዳስተዋልኸው) ከሰውም ሆነ ከእግዚአብሔር በሆነ በማንኛውም ሥልጣን አይደገፉም፤ ስለዚህ የታሪኮቻቸው ታማኝነት በራሳቸው ብቸኛ ምስክርነት ላይ መመሥረት አለበት፤ ይህም በሰው ልጆች መካከል ባሉት ልከኞችና አስተዋዮች ዘንድ ብዙ ክብደት እንደማይኖረው እርግጥ ነው።»

«ለአንተ ከመጻፌ በፊት ለቻርልስ መጻፍ ጀምሬ ነበር፤ ነገር ግን መቀጠል አልቻልሁም፤ የጢስ መውጫዬ እጅግ ከመጠን በላይ ስላጨሰ ዓይኔን ልጠፋ ተቃርቤ ነበር፤ ለረጅም ጊዜም ልታወር ምንም አልቀረኝም ነበር። እኔ በማዘጋጀው የዓይን መድኃኒት ላይ የእግዚአብሔር በረከት ከቍስሉ ፈወሰኝ፤ ድካሙ ግን ለረጅም ጊዜ ቈየ። ከዚያ ወዲህ አቶ ሆል ቤተሰቡን ወደ ለንደን ሊያዛውር እንዳሰበና ቤትም እንደ ተከራየ ተነግሮኛል፤ እኔም (እግዚአብሔር ፈቅዶ በሕይወት ብኖር) ከእነርሱ ጋር መሄድ አለብኝ፤ በዚያም ቻርልስን አያለሁ ብዬ ተስፋ አደርጋለሁ፤ ያን ጊዜም ስለ አዲሶቹ አሳቦቻቸው ያለኝን አስተያየት በጽሑፍ ከምችለው ይበልጥ በሙላት መናገር እችላለሁ፤ ስለዚህ ለእርሱ የጀመርሁትን ደብዳቤ አልጨርሰውም።»

«አቶ ዋይትፊልድ ለወላጅ አልባ ልጆችና ወላጆቻቸው ሊሰጡአቸው ለሚፈቅዱ የአገሬው ተወላጆች ልጆች፣ ቋንቋችንንና ሃይማኖታችንን እንዲማሩ፣ በጆርጂያ ቤት ለመሥራት ገንዘብ ለማሰባሰብ በእነዚህ አካባቢዎች እየተዘዋወረ እንደ ሆነ ሰምተህ ይሆናል ብዬ እገምታለሁ። ሊያየኝ ወደዚህ መጣ፤ ስለ ወንድሞችህም ተነጋገርን። አኗኗራቸውን እንዳልወደድሁት ነገርሁት፤ በሥርዓት የሚሰብኩበት የራሳቸው ስፍራ ቢኖራቸው እንደምመኝ፣ ወዘተ. ነገርሁት። እርሱም መልሶ፦ ‹በለንደን የሚያደርጉትን መልካም ነገር መገመት አትችዪም፤ ከቀሳውስታችን አብዛኞቹ አንቀላፍተዋል፤ እንደ አሁኑ ተዘዋዋሪ ሰባኪዎች ያስፈለጉበት ጊዜ ከቶ የለም› አለኝ፤ በዚህ ጊዜ ከእርሱ ጋር የመጣ አንድ ጨዋ ሰው ልጄ ቻርልስ ወደ ጌታ እንደ መለሰው፣ ልጆቼም ጊዜያቸውን ሁሉ መልካም በማድረግ እንደሚያሳልፉ ተናገረ። ከዚያም ልጆቼ በቤተ ክርስቲያን ውስጥ አንዳንድ አዳዲስ ለውጦችን ለማድረግ ያስቡ እንደ ሆነ አቶ ዋይትፊልድን ጠየቅሁት፤ ይህን እጅግ እፈራ ነበርና። እርሱም ከዚህ እጅግ የራቁ እንደ ሆኑ፣ እንዲያውም ዲሰንተሮችን ከኅብረታችን ጋር ለማስታረቅ የሚችሉትን ሁሉ እንደሚጥሩ አረጋገጠልኝ፤ ልጄ ጆን በቅዱስ ጳውሎስ ቀን አምስት ጐልማሶች ፕሬስቢቴሪያኖችን በእኛው ሥርዓት እንዳጠመቀ፣ ብዙዎችንም ወደ ኅብረታችን እንደሚያመጣ እንደሚያምን ነገረኝ። ቈይታው አጭር ስለ ነበረ የፈለግሁትን ያህል ላነጋግረው አልቻልሁም። በጣም መልካም ሰው፣ የሰው ልጆችንም መዳን በእውነት የሚመኝ ይመስላል። የእባብ ልባምነት ከርግብ የዋህነት ጋር እንዲጣመርላቸው እግዚአብሔር ይስጥ!»

«ወረቀቴና የዓይኔ ብርሃን ሊያልቁ ተቃርበዋልና፣ ለአንተና ለቤተሰብህ ልባዊ ፍቅሬንና ቡራኬዬን እንደምልክላችሁ ብቻ እጨምራለሁ። ለወይዘሮ ቤሪ ሰላምታዬን አቅርብልኝ። ይህን ደብዳቤ እስከ ባለፈው ወር 13ኛ ቀን፣ ቅዳሜ፣ ድረስ የምልክበት አጋጣሚ አላገኘሁም ነበር። ለጃኪ ኤሊሰን ፍቅሬንና ቡራኬዬን አድርስልኝ። እባክህ ፈጥነህ ወሬህን አሰማኝ። በኤፕሪል እንሄዳለን።»

ሆሎች በዚያን ጊዜ ወደ ለንደን የሄዱት ከአጭር ጉብኝት ላለፈ ጊዜ እንደ ሆነ አይታወቅም፤ ልጇ ልታልፍበት የነበረውን መከራ፣ ወይም መከራውን የተሸከመችበትን መልአካዊ ሁኔታ ወይዘሮ ዌስሊ ታውቅ እንደ ነበረ የሚጠቁም ምንም ነገር አልተገኘም። በዚያው ዓመት መከር ወይዘሮ ዌስሊ እንደገና በቲቨርተን ከበኩር ልጇ ጋር ነበረች። ልቡ እጅግ ግልጽ የነበረው ቻርልስ በእርሱና በጆን ላይ ስለ በራላቸው አዲስ ብርሃን በሙላትና በነጻነት ጻፈላት፤ እርሷም ልታበሳጨው ሳትፈልግ፣ ነገር ግን አዲሶቹ አሳቦች ምን ሊሆኑና ወዴት ሊያመሩ እንደሚችሉ እጅግ እየተደነቀች መለሰችለት፦ «ቻርልስ፦ ኦክቶበር 19 ቀን 1738።»

«አእምሮህ ከቀድሞው በመጠኑ እንደ ተረጋጋ ሳውቅ እጅግ ደስ አለኝ፤ ስለዚህም እግዚአብሔርን ከልቤ አመሰግናለሁ። ‹የሰው መንፈስ ደዌውን ይታገሣል፤ የተሰበረውን መንፈስ ግን ማን ይሸከመዋል?› ሁኔታህ እንዲህ ከነበረ በእውነት አሳዛኝ ነበር። ነገር ግን ኃጢአት ከመለኮታዊው ባሕርይ ንጽሕናና ከሕጉ ፍጹም ቸርነት ጋር የሚቃረን መሆኑን ክፋቱን ያሳመነህ እግዚአብሔር ይባረክ። ከኃጢአትና ከሰይጣን ኃይል የሚያድንህ አዳኝ እንደሚያስፈልግህ ያሳየህ እግዚአብሔር ይባረክ (ክርስቶስ እንደሚያስፈልጋቸው ለማያዩ አዳኝ አይሆናቸውምና)፤ በቤዛነት ፍቅር የቀረበልንን ያንን አስደናቂ ምሕረት በእምነት እንድትይዝም የመራህ እርሱ ይባረክ። ኢየሱስ ብቸኛው የነፍሳት ሐኪም ነው፤ ደሙም የቈሰለን ሕሊና ሊፈውስ የሚችል ብቸኛ መድኃኒት ነው።»

«በኃጢአት ሸክም የከበደውንና የደከመውን መንፈስ ማሳረፍ በሀብት፣ ወይም በክብር፣ ወይም በሥጋዊ ተድላ አይቻልም። እነዚህ ነገሮች ልባችንን ከእግዚአብሔር በማራቅ በደላችንን ለማብዛት ኃይል አላቸው፤ ነገር ግን ከእርሱ ጋር ሰላማችንን ለማድረግ፣ እግዚአብሔርን ከሰው፣ ሰውንም ከእግዚአብሔር ጋር ለማስታረቅ፣ በመለኮታዊውና በሰዋዊው ባሕርይ መካከል ያለውንም አንድነት ለማደስ ምንም ኃይል የላቸውም።»

«አይደለም፤ ለዚህም ነገር የሚበቃ ከክርስቶስ በቀር፣ ከክርስቶስ በቀር ማንም የለም። ነገር ግን እግዚአብሔር ይባረክ፤ እርሱ ሁሉን የሚበቃ አዳኝ ነው፤ ልጄ ሆይ፣ አንተም አዳኝ ሆኖ ስላገኘኸው ቅዱስ ስሙ ይባረክ! ብዙ ተሰርዮልናልና እርሱን እጅግ እንውደደው!»

«ስለ አጽዳቂ እምነት ያለህ አስተሳሰብ ምን እንደ ሆነ ባውቅ ደስ ይለኛል፤ ምክንያቱም ገና በቅርቡ እንደ ተቀበልኸው ነገር ትናገርለታለህና።»

«ሱዛና ዌስሊ።»

ወይዘሮ ዌስሊ ልጆቿ ያሳለፉትን የአመለካከት ለውጥና ለተከታዮቻቸውም ያስተማሩትን ፈጽማ እንዳልተረዳች የሚያሳየው ሁለተኛው ደብዳቤ ምናልባት እርሱም የተጻፈው ከቲቨርተን ሳይሆን አይቀርም፦ «ውድ ቻርልስ፦ ዲሴምበር 6 ቀን 1738።»

«እንግዳ በሆነ የአስተሳሰብ መንገድ ውስጥ የወደቅህ ይመስለኛል። ከጥቂት ወራት በፊት ድረስ መንፈሳዊ ሕይወትም ሆነ አጽዳቂ እምነት እንዳልነበረህ ትናገራለህ።»

«ይህ ደግሞ አንድ ሰው በሕፃንነቱ ሕያው እንደ ሆነ ስላላወቀ በሕፃንነቱ ሕያው አልነበርሁም ብሎ እንደሚናገር ያለ ነው። እንግዲህ ከደብዳቤህ ልረዳ የምችለው ሁሉ ከጥቂት ጊዜ በፊት ድረስ ክርስቲያን መሆንህን አሁን እንደ ተረዳኸው ያህል አልተረዳህም እንደ ነበረ ብቻ ነው። አሁን በክርስቶስ በኩል በእግዚአብሔር ምሕረት ላይ ጠንካራና ሕያው ተስፋ ስላገኘህ ከልቤ ደስ ይለኛል። ይህን ስል ከዚያ በፊት የሚያድን እምነት ፈጽሞ አልነበረህም ብዬ ማሰብ እችላለሁ ማለቴ አይደለም፤ ነገር ግን እምነት መያዝ አንድ ነገር ነው፤ እምነት እንዳለን ማወቅ ደግሞ ሌላ ነገር ነው። እምነት የመንፈስ ፍሬና የእግዚአብሔር ስጦታ ነው፤ እውነተኛ እምነት እንዳለን መሰማት ወይም በውስጣችን ማወቅ ግን የእግዚአብሔርን የመንፈስ ቅዱስን ተጨማሪ ሥራ ይጠይቃል። ሰላም አለኝ፣ በማመን ደስታ ግን የለኝም ትላለህ። ስለ ሰላም እግዚአብሔር ይባረክ! ይህ ሰላም ከአንተ ጋር ይኑር። ደስታ ይከተላል፤ ምናልባት በቅርብ ላይከተል ይችላል፤ ነገር ግን እምነትንና ፍቅርን ይከተላል። የእግዚአብሔር የተስፋ ቃሎች ታትመውልናል፤ ቀን ግን አልተጻፈባቸውም፤ ስለዚህ ፈቃዱን በትዕግሥት ጠብቅ። በማመን ደስታን ይሰጥሃል። አሜን።»

«ሱ. ዌስሊ።»

ወይዘሮ ዌስሊ ከልጇ ከሳሙኤል ይልቅ የተረጋጋች ነበረች፤ እርሱ ግን በወንድሞቹና በአቶ ዋይትፊልድ ስብከት ጊዜ በሰዎች ነፍስና ሥጋ ላይ ስለ ወረደው እንግዳ የስሜት ማዕበል በሰማው ወሬ፣ ቀሳውስቱ ከመድረኮቻቸው እንዲናገሩ ስላልፈቀዱላቸውና ኤጲስ ቆጶሳቱም በሀገረ ስብከቶቻቸው እንዲሰብኩ ስለ ከለከሏቸው እጅግ ደንግጦ ነበር። የቤተ ክርስቲያን ሥልጣን ከፈቀደው ስፍራ የኃጢአትን ስርየት የሚያውጀውን የካህኑን ድምፅ ያውቅ ነበር፤ ያው ትምህርት ከቤት ውጭ በሰማይ ጣሪያ ሥር ሲታወጅ ግን ፈራ። የቤተ ክርስቲያን አካል ምሽጎች እየፈረሱ፣ የመለያየት የጐርፍ በሮችም እየተከፈቱ ያሉ መሰለው። ምናልባት ከአሥራ ስምንት መቶ ዓመታት በፊት ወጣቱና የማይታወቀው መምህር በሐይቁ ዳርቻ ወይም በተራራው ጥግ በዙሪያው የተሰበሰቡትን ሕዝብ ልብ የሚያንቀጠቅጥ ቃል በተናገረ ጊዜ የዕብራውያን ረቢዎችም አመለካከት ይኸው ነበር። እንዲህ ያለ እንቅስቃሴ እንግሊዝን ከዚያ በፊት ከቶ አላነቃቃትም ነበር፤ ይህ የነፍስ ለነፍስ መልስ፣ የሰው ልጅ ከረጅም እንቅልፍ መንቃት፣ የደረቁ አጥንቶችን ወደ ደማቅ ሕይወት ያቀጣጠለ የመንፈሳዊ ልዕቀት መሳብ ያለው ንክኪ ነበር። ሳሙኤል ዌስሊ በጎነቱ ሁሉ ቢኖርም የመለኮታዊው እስትንፋስ ኃይል ጐድሎት ነበር፤ እናቱ ግን በይበልጥ ረቂቅ በሆነው የሴትነት ስሜቷ መንፈሱን መረዳትና ማስተዋል ጀመረች። እንደ ብርሃኑ መጠን በታማኝነት ያገለገለው ጌታ ሳሙኤልን ወደ ሰላምና ወደ ጥርት ያለ ራእይ ዓለም ባይጠራው ኖሮ፣ በቤተሰቡ ውስጥ የምላስ ክርክር ምናልባት ይጋጋል ነበር። ወይዘሮ ዌስሊ እንደ ወትሮው በጤና ሳለ በቲቨርተን ትታው በ1739 መጀመሪያ ወደ ለንደን ሄደች፤ ምናልባትም በመንገዷ በሳሊስበሪ አርፋ ይሆናል። ጆን ለሥራው መኖሪያና ማዕከል በዋና ከተማዪቱ ለማቋቋም አስቦ ነበር፤ እናቱም በዚያ እንድትኖር ፈለገ። ሆሎች በአቅራቢያ ነበሩ፤ ሄቲ በሶሆ፣ አን በሃትፊልድ፣ የመጨረሻ ልጇ ኬዚ ደግሞ በቤክስሊ ነበሩ፤ በዚያም ወንድሟ ጆን ወዳጁና ተከታዩ በሆነው በደብሩ ቄስ በአቶ ፒርስ ቤተሰብ ውስጥ አስቀምጧት ነበር። ቻርልስ በቅርቡ ታሞ ነበር፤ ኬዚም ራሷ ደካማ ብትሆንም በርኅራኄ አስታመመችው። እናትየዋ ለሁሉም በቀላሉ ልትደርስ የምትችልበትን አጋጣሚ በደስታ ሳትቀበል አልቀረችም፤ ‹ፋውንድሪ›ንም ለእርጅናዋ የዕረፍት ወደብ አድርጋ ቈጠረችው። በእርግጥም መልካም ተስፋ ነበረው፤ ደስ የሚያሰኝ፣ ጤናማና ነፋሻማ መኖሪያ ሊሆንም ይመስል ነበር።

ሙርፊልድስ በዘመኑ የሕዝቡ መናፈሻ ነበረ፤ በዚያም ያማሩ ያረጁ የኤልም ዛፎች፣ ሰፋፊ የለመለመ ሣር ሜዳዎችና ጠጠር የለበሱ ሰፋፊ የእግር መንገዶች ነበሩ፤ የከተማዪቱ አባቶችም ከሥራ ሰዓት በኋላ ከቤተሰቦቻቸው ጋር በዚያ ዕረፍትና መዝናኛ ያገኙ ነበር። ከዚህ ክፍት ቦታ አጠገብ ዊንድሚል ሂል ነበረ፤ በምሥራቅ በኩሉም ተከታታይ መንግሥታት ሠራዊቶቻችን የተጠቀሙባቸውን የመጀመሪያዎቹን ታላላቅ መድፎች ያቀለጡበት የፈራረሰ የሸክላ ክዳን ያለው ሕንጻ ቆሞ ነበር። ነገር ግን በ1716 በማርልብሮ የተሳኩ ዘመቻዎች የተማረኩት የፈረንሳይ መድፎች እንደገና እየቀለጡ ሳሉ አስፈሪ ፍንዳታ ደረሰ፤ ጣሪያውን ነቀለ፣ ግድግዳዎቹንም ሰባበረ፣ ከሠራተኞቹም ብዙዎችን ገደለና አካለ ጐደሎ አደረገ። እንዲህ ያለ የአደጋ ምንጭ በለንደን እምብርት መኖር እንደሌለበት ታመነ፤ ከዚያም ወዲህ መድፎቹ በውልዊች ይቀለጡ ጀመር፤ አሮጌው የመድፍ ማቅለጫ ፋብሪካም ፈርሶ ቀረ። የፊት ለፊቱ ርዝመት አርባ ያርድ ያህል ሲሆን፣ ሕንጻው የቆመበት መሬት ጥልቀት ሠላሳ ሦስት ያርድ ነበረ። ቦታውና ሕንጻው በ115 ፓውንድ ተገዙ፤ ሕንጻውም ተለውጦ፣ ተጠግኖና ለአዲሱ ዓላማው ተስማሚ ሆኖ ሲዘጋጅ ተጨማሪ 650 ፓውንድ ያህል ወጣበት። ጆን ዌስሊ የኦክስፎርድ ኮሌጅ አባልነቱ (ፌሎውሺፕ) ከሚያስገባለት በቀር ሌላ ገቢ አልነበረውም፤ ነገር ግን ወዳጆች ገንዘብ አበደሩና አዋጡ፤ ሙሉው ገንዘብ ግን ተሟልቶ እስኪገባ ብዙ ጊዜ ፈጀ። ወንበሮች ያሉት ሻካራ የጸሎት ቤት፣ ከሳንቃ በችኮላ የተሠራ ሻካራ መስበኪያ መድረክ፣ ምእመናን ሰባኪዎችና አንድ ወይም ሁለት አገልጋዮች የሚኖሩበት ቤት፣ ትንሽ የሠረገላ ማቆሚያና በረት ነበሩ፤ ከትናንሽ ቡድኖቹ መሰብሰቢያ ክፍል በላይም ለጆን ዌስሊ የተዘጋጁ ክፍሎች ነበሩ፤ ወደዚያም እናቱን አምጥቶ የቤቱ እመቤት አድርጎ አስቀመጣት።

በዚህ ስፍራ ከልጇ ጋር ብዙ ነገሮችን መነጋገር ቻለች፤ እርሱም እንዲህ ይነግረናል፦ ከጥቂት ጊዜ በፊት ድረስ «የእግዚአብሔር መንፈስ ከመንፈሳችን ጋር ይመሰክራል የሚለው ነገር ሲነገር እምብዛም ሰምታ አታውቅም ነበር፤ ይህ የእውነተኛ አማኞች ሁሉ የጋራ መብት እንደ ሆነ ደግሞ ጨርሶ አላሰበችም ነበር። ‹ስለዚህ ለራሴ ልለምነው ከቶ አልደፈርሁም ነበር። ነገር ግን ከሁለት ወይም ከሦስት ሳምንት በፊት፣ ልጄ ሆል ጽዋውን ሲሰጠኝ፣ «ስለ አንቺ የተሰጠው የጌታችን የኢየሱስ ክርስቶስ ደም» የሚሉትን ቃላት ሲናገር፣ ቃላቱ ልቤን ወጉት፤ እግዚአብሔርም ስለ ክርስቶስ ብሎ ኃጢአቴን ሁሉ ይቅር እንዳለኝ አወቅሁ› አለች። አባቷ (ዶክተር አኔስሊ) ይህ እምነት እንዳልነበረው፣ ለሌሎችም ሲሰብከው ሰምታው እንደ ሆነ ጠየቅኋት። እርሷም ራሱ እንደ ነበረው መለሰችልኝ፤ ከመሞቱም ጥቂት ቀደም ብሎ ከአርባ ዓመት በላይ በውድ ልጁ ተቀባይነት እንዳገኘ ምንም ጨለማ፣ ምንም ፍርሃት፣ ምንም ጥርጥር ፈጽሞ እንዳልነበረበት ተናግሮ ነበር። ቢሆንም ስለዚህ ነገር በግልጽ ሲሰብክ፣ አንድ ጊዜ እንኳ፣ እንደ ሰማችው አታስታውስም ነበር፤ ከዚህም የተነሣ እርሱም ደግሞ ይህን ለእግዚአብሔር ሕዝብ ሁሉ የተሰጠ የተስፋ ቃል ሳይሆን የጥቂቶች ልዩ በረከት አድርጎ ይመለከተው እንደ ነበረ ገመተች።»

በዚህ ሁኔታ ወይዘሮ ዌስሊ ወደ ልጇ ወደ ጆን አመለካከት ተሳበች፤ ይህም ሳሙኤልን እጅግ አሳዘነው፤ እርሱም በኦክቶበር 1739 አጋማሽ ገደማ እንዲህ ብሎ ጻፈ፦ «ጆንና ቻርልስ አሁን በጣም ታዋቂዎች ስለ ሆኑ፣ ዓለም መቼና እንዴት እንደ ተወለዱ፣ በየትኞቹ ትምህርት ቤቶች እንዳደጉ፣ በኦክስፎርድ የየትኞቹ ኮሌጆች አባላት እንደ ነበሩና መቼ እንደ ተመዘገቡ፣ ምን ዲግሪዎች እንዳገኙ፣ የትና መቼ በማንስ እንደ ተሾሙ፣ ምን መጻሕፍት እንደ ጻፉ ወይም እንዳሳተሙ ለማወቅ ይጓጓል። ከታሪካቸው ጥቂቱን ሊሰጡን የሚያስችል ጊዜ ቢተርፋቸው ደስ ባለኝ ነበር። እኔ በበኩሌ በሙርፊልድስ ሜዳ ሲሰብኩ ከማያቸው ይልቅ በቅጥሮቹ ውስጥ ገለባ ሲለቅሙ ባያቸው እጅግ እመርጥ ነበር።»

«በስፋት እየተሰራጨ ያለውን ስሕተት እስከ መደገፍ፣ የጃክም ጉባኤ አባል እስከ መሆን እንደ ደረስሽ በሰማሁ ጊዜ እጅግ ተጨነቅሁ፤ አዘንሁም። ሁለቱን ወንድሞቼን ማጣቴ አይበቃምን? እናቴም ልትከተል ይገባታልን? በሕይወትሽ መጀመሪያ በሚያሳዝን ሁኔታ በአንድ መለያየት ውስጥ እንደ ተሳተፍሽ፣ በሕይወትሽ መጨረሻ ደግሞ ወደ መለያየት እንዳትገቢ ሁሉን የሚችለውን አምላክ አጥብቄ እለምናለሁ። ታማኝነትሽን ብትጠብቂ — እግዚአብሔር እንዲሆን ተስፋ እንደማደርገው — ብዙ ተቃውሞ ማሰማት ያስከፍልሻል። አሁንም እንደ ደቀ መዝሙራቸው አድርገው በአንቺ ይመካሉ። ቻርልስ ለጆ ቤንታም እርስ በርሳችን ብንግባባ እኔ ከእነርሱ ብዙም እንደማልለይ ነግሮታል። የእነርሱ ግንዛቤ ወይም ቸርነታቸው እንዲህ ስለ ሆነ በይፋ ማስታወቂያ ለማውጣት እገደድ ይሆናል ብዬ እፈራለሁ። ነገር ግን መለያየትን ያቅዳሉ። ልዩ የመለኮታዊ መግቦት ጣልቃ ገብነት ከሌለ ነገሮች ተፈጥሯዊ መንገዳቸውን ይከተላሉ። በለንደን ካሉት መድረኮች ሁሉ አሁንም ተከልክለዋል፤ በዚያም ሀገረ ስብከት መስበክ በእውነት መለያየት ነው። ኤጲስ ቆጶሳቱ በቂ ድፍረት ካላቸው በእንግሊዝ ሁሉ እንዲሁ ሊሆን ይችላል። በሜዳዎች ላይ የጸሎት ሥርዓቱን ይተዋሉ፤ አቶ ዋይትፊልድ ለእርሱ ያለውን አክብሮት ቢገልጽም በግጦሽ ሜዳ ላይ ለተሰበሰቡት ለተቀዳደደ ልብስ ለባሾቹ አንድ ጊዜ እንኳ አላነበበውም። ማኅበሮቻቸው ከራሳቸው በቀር ሌሎቹን ማኅበራት ሁሉ ለማፍረስ በቂ ናቸው። የተለመደ ማስተዋል ወይም መንፈስ ያለው ሰው የቤቱ አገልጋይ የቤተሰቡን ጉዳይ ምንም ያህል ቢነካ፣ የሰውየውን ሕሊና የሚመለከተውን ነገር ሁሉ ምንም ሳያስቀር ለአምስት ወይም ለአሥር ሰዎች ለመንገር በቃል ኪዳን እንዲታሰር ይፈቅዳልን? ባልና ሚስት አብረው ካልሆኑ በቀር ያገቡ ሰዎች በዚያ መገኘት ይገባቸዋልን? ይህ ቃል በቃል ‹እግዚአብሔር ያጣመረውን› መለያየት ነው። ለጃክ እንደ ነገርሁት፣ የምፈራው ቤተ ክርስቲያን እርሱን እንዳታወግዘው አይደለም — ሥርዓተ ተግሣጹ እጅግ ዝቅ ብሏልና — ነገር ግን እርሱ ቤተ ክርስቲያንን እንዳያወግዛት ነው። ወደዚያ ተቃርቧል፤ ቅድስናና መልካም ሥራዎች በእግዚአብሔር ዘንድ ተቀባይነት የምናገኝባቸው ቅድመ ሁኔታዎች እንኳ አይደሉም ይላሉ። የፍቅር ማዕድ ገብቷል፤ በድንገት የሚደረጉ ጸሎቶችና የመጽሐፍ ቅዱስ ማብራሪያዎችም ገብተዋል፤ እነዚህ የኋለኞቹ ሁከትን ሁሉ ለማምጣት በቂ ናቸው፤ የሚደግፏቸውም ተአምራት የሚጐድሏቸው አይመስልም። በጣም በአጭር ጊዜ ውስጥ የተደራጀ ወገን እንዳይሆኑ ሊያቆማቸው የሚችለው የሕዝብን እብደት የሚገዛው እርሱ ብቻ ነው።»

«የቤተ ክርስቲያን ቅጣቶች አስፈሪነታቸውን አጥተዋል፤ ለዚህም በአንድ በኩል አክራሪነት፣ በሌላ በኩል ደግሞ እግዚአብሔርን የለሽነት ይመስገኑ። ስለዚህ ከዚያ ወገን ስደት ደረሰብን ብሎ መናገር ስድብ ብቻ ነው። ይህ — ነው።»

«ኤጲስ ቆጶሱን ‹ሽማግሌው ጋፍ› ብሎ መጥራት፣ ሥልጣኑንም እጆቹ እንደ ተቈረጡት እንደ ዳጎን ከንቱና መሳለቂያ ማድረግ።» * * * * «እኅቴ ሆል በዚህ ጉዳይ ጽፋልኛለች፤ በተቻለኝ ፍጥነት እመልስላታለሁ። እስከዚያው ድረስ ከአንቺ ብሰማ ደስ ይለኛል፤ በእኛና በቤተሰባችን ላይ ቡራኬሽን፣ የቀረውን አሳማሚ የሕይወታችንን ዘመን በደኅና እንድንመራና በክርስቶስ ምሕረት ወደ ዘላለማዊ ደስታ እንድንደርስ ጸሎትሽንም እለምናለሁ።»

«ውድ እናቴ ሆይ፦ ታዛዥና አፍቃሪ ልጅሽ፣ ሳሙኤል ዌስሊ።»

ይህ ረጅም ደብዳቤ ሳሙኤል ዌስሊ ከጻፋቸው የመጨረሻዎቹ አንዱ ሳይሆን አይቀርም። ጤናው ብዙም ደኅና አልነበረም፤ ነገር ግን ራሱን «በመሻሻል ላይ» እንዳለ ይቈጥር ነበር። በኖቬምበር 5 ቀን በመጠኑ ደኅና ሆኖ ወደ መኝታው ሄደ፤ ነገር ግን ሌሊት በዘጠኝ ሰዓት ታመመ፤ ለአራት ሰዓታትም ከተሠቃየ በኋላ በአርባ ዘጠኝ ዓመቱ ሞተ።

ሳሙኤል ዌስሊን ከመሰናበታችን በፊት፣ ከአፕስሊ ሃውስ ፊት ለፊት ገደማ የሚገኘው የቅዱስ ጊዮርጊስ ሆስፒታል መኖሩ በእርሱ ምክንያት እንደ ሆነ መጥቀስ ተገቢ ነው። መጀመሪያ በዌስትሚንስተር የመጀመሪያው የሕሙማን መታከሚያ ነበረ፤ በ1719 የተመሠረተውም በዋናነት በእርሱ የማይታክት ጥረት ነበረ። በዚህ ሁኔታ ሃይድ ፓርክ ኮርነር ለሁለት ዘመዳሞች ድሎች ምስክር ሆኖ ይቆማል፤ ከእነርሱም አንዱ በጦርነት ጥበብ፣ ሌላው ደግሞ በሰላም ጥበብ የተካነ ነበረ።