መለያየቶች

በሩት የነበረው የዕለት ኑሮ — ገንዘብና ልብስ እጅግ ቢያጥርም «የሚበላና የሚጠጣ በብዛት» የነበረበት፣ ሴቶች ልጆችም እያንዳንዳቸው በቤቱና በደብሩ እርሻ መሬት ሥራ እንዲሁም ወላጆቻቸውን በማገልገል ድርሻቸውን የሚወጡበት ኑሮ — ሳሙኤል ዌስሊ በግጥም በሚያስደስት ሁኔታ ገልጾታል፤ እርሱም በ1725 በበጋ ወራት ባደረገው ጉብኝት ነገሮችን በመልካም ገጽታቸው አይቶ ነበር፤ ምናልባትም በዚያን ጊዜ ሄቲን ከአባቷና ከእናቷ ጋር ማስታረቅ ተሳክቶለት ይሆናል። ቅኔዎችና በግጥም የተጻፉ መልእክቶች በዚያ ዘመን እጅግ ተወዳጅ ነበሩ፤ ዌስሊዎችም ሁሉ ግጥም በቀላሉ የሚጽፉ ነበሩ። ግጥሙ «ሩት» የሚል ርእስ ተሰጥቶት ለሄቲ ተላከ። በታተሙት ግጥሞቹ ውስጥ ከሚገኙት ስንኞች ጥቂቶቹ እነሆ፦ — በቤቱ ዙሪያ ያለው ሰፊ የደብሩ መሬት ለላሞቹ የተትረፈረፈ ግጦሽ ይሰጣል፤ ከዚያም እንደ ማር ወለላ ያለ ወተት በብዛት ይፈሳል፤ አቤት፣ ጣፋጭና ንጹሕ የወተት ቤት!

አንቺ ወይም ሞል ወይም አን ግን ግዴታችሁን ቸል ብትሉ፤

ያን ጊዜ ተጠንቀቁ — ስውሯ ፍጡር እየቈነጠጠች ዳሌያችሁን ጥቍርና ሰማያዊ ታደርግባችኋለች።

ሞቃቱንና በገለባ በሚገባ የተነጠፈውን የአሳማ ጋጣ ተመልከቱ፤ በዚያ እናት አሳሞች፣ አሳሞችና ግልገሎቻቸው ተኝተዋል፤ ናንሲ ወይም አንቺ አተላውን ታቀርባላችሁ። እነርሱም ይጋጣሉ፤ ወዴት እንደሚሄዱም ግድ የላቸውም።

* * * * * ነገር ግን እንደ አንቺ አባትሽን ለማገልገል ደስ የሚላቸው የሉም!

አቤት፣ እንዴት ያለ ውብ ነገር ነው! ሁላችሁም ስትሽቀዳደሙ የማይ ይመስለኛል፤ ጥሪውን ቀድሞ የሚመልስ ማን ይሆን? ብርቱዋ አን ወይስ ደካማዋ ሞል፣ ጠቢቧ ፓት ወይስ ጨዋዋ ሄቲ፤ በጭቃ የተጨማለቀውን የቄስ ቀሚሱን ጫፍ ለመጥረግ፣ ወይም ባርኔጣውን ከሚስማሩ ላይ ለማውረድ፣ ወይም ገረዲቱ በአጋጣሚ ስትሰርቀው ጠላውን የሚቀዳበትን ቁልፍ ለመፈለግ፤ ፒፓውን ለመለኰስ ወይም ልብሱን ለመጠገን፣ ወይም ቡናማ ካልሲውን በጥንቃቄ ለመጣፍ — ለአረጁት የእግር ጣቶቹ ምቾት — ይህን ያህል በደቃቁ፣ ጣቶቹ ጥገናውን እንኳ እስከማይሰማቸው።

ይሁን እንጂ ሩት በበጋም እንኳ ደስ የሚያሰኝ መኖሪያ ከመሆን እጅግ የራቀችባቸው ጊዜያት ነበሩ፤ ሁለቱን ደብሮች ማገልገልም እጅግ አስቸጋሪ ነበር። አቶ ዌስሊ ልጆቹ መምጣት በቻሉ ጊዜ በሚያደርጉለት እርዳታ ደስ ቢለውም፣ እነዚያ ችግሮች የልጆቹን ጤና እንዳይጎዱ ይፈራ ነበር፤ በእርሱ ላይ ግን አልፎ አልፎ ያማርርበት የነበረውን ድካም ከማብዛት የከፋ ውጤት ያስከተሉ አይመስሉም። በጁን 1727 ለጆን የተጻፈው የደብዳቤ ክፍል ውኃው በሞላ ጊዜ በረግረጋማው አገር መዘዋወር ምን ያህል አስቸጋሪ እንደ ነበረ ይነግረናል፦ — «ቻርተርሃውስንና የኮሌጅህን አለቃ ጉዳይ ከፈጸምህ በኋላ ወደዚህ ስትመጣ፣ ዋና ማረፊያህ በአብዛኛው ሩት ይሆናል ብዬ አምናለሁ፤ የእኔም ከቻልኩ ኤፕወርዝ ይሆናል፤ አንዳንድ ጊዜ ግን ቦታ እንለዋወጣለን። እውነቱን ለመናገር ባለፈው እሑድ ወደ ኤፕወርዝ በመሄዴና በመመለሴ በውኃውም በየብሱም ጉዞ ተጎዳሁ (ቃሉ እንዲሁ ነው)፤ በከፊል ከነጐድጓድ ዝናብ በወረደው ውኃ፣ በከፊልም በጀልባው ላይ በሚረጨው ማዕበል በመበስበሴ አንካሳ ሆኛለሁ። ያም ሆኖ፣ እግዚአብሔርን አመሰግናለሁ፣ ከሰዓት በኋላ እዚህ መስበክ ቻልሁ፤ ዛሬ ጠዋትም ከትንሽ ሕመምና አንካሳነት በቀር እንደ ቀድሞው ደኅና ነበርሁ፤ ሁለቱንም ዛሬ ማታ ‹በዚያው ውሻ ጠጕር› — ማለትም በዚያው በጎዳኝ ነገር — አጥቤ እንደማስለቅቃቸው ተስፋ አደርጋለሁ።»

«ዝናቡ ከሊንከን በዚህ ወገን ባይደርስብን በተመኘሁ ነበር፤ ነገር ግን እጅግ ሳያቋርጥ ስለሚዘንብብን አንድም ግድብ የቀረልን የለም ማለት ይቻላል፤ በረግረጉ ምድር ሁሉ አንድ ሩብ መስፈሪያ እንኳ አጃ ላገኝ በፍጹም አልችልም፤ ነገር ግን እግዚአብሔር ይመስገን፣ የማሳው ገብስና ራይ መልካም ነው። ወደ ኤፕወርዝ በእግርም ሆነ በፈረስ መሄድ አንችልም፤ በጀልባ እስከ ስኮስት ድልድይ ድረስ ብቻ ሄደን ከዚያ በመስኩ ላይ በእግር እናቋርጣለን፤ ቢሆንም ብዙም ሳይቆይ እንደሚሻል ተስፋ አደርጋለሁ። … ትምህርትህ በተቻለ መጠን እንዳይቋረጥ እፈልጋለሁ፤ ለአንድ ወይም ለሁለት ወር ተጨማሪ እንደምችል ተስፋ አደርጋለሁ፤ ለእግዚአብሔር ቤተ ሰብም ለራሴም ቤተ ሰብ የምችለውን ሁሉ ማድረግ እንደሚገባኝ እርግጠኛ ነኝና፤ ሥራው እንደሚያደክመኝ ባወቅሁ ጊዜ ወይም ምናልባት ትንሽ ቀደም ብዬ፣ ሁለት ሳምንት ያህል አስቀድሜ በእርግጥ አስታውቅሃለሁ፤ እስከዚያው ድረስ አፍቃሪ አባትህ እንደ መሆኔ በረከቴን እልክልሃለሁ። ሳሙኤል ዌስሊ።»

ከጥቂት ቀናት በኋላ እንዲህ ብሎ ጻፈ፦ — «ጆን ጤናውን ወይም ሕይወቱን አደጋ ላይ ሳይጥል በሩትና በኤፕወርዝ መካከል መመላለስ እንደማይችል አውቅ ነበር፤ የእኔ ቆዳ ግን ጠንካራ ነው፤ ምንም ዓይነት ጥንብ የሚገድለኝ አይመስለኝም። ትናንት አሥራ ስድስት ማይል በእግሬ ሄድሁ፤ እግዚአብሔርም ይመስገን፣ ዛሬ ጠዋት አንዲት ሳንቲም ያህል እንኳ አልጎደለብኝም።»

ከሴቶች ልጆቹ የአንዲቱ የታዛዥነትና የትጋት ጠባይ ፍንጭም ቄሱ በኦክስፎርድ ለነበረው ለጆን ከጻፋቸው ደብዳቤዎች በአንዱ ተመዝግቧል፤ በዚያም እንዲህ ይላል፦ «ም. በሩት እንኳ በተአምር ገንዘብ ታገኛለች፤ ከድካሟ የመጀመሪያውን ፍሬ ለእናቷ ሰጥታለች፤ ገንዘብ አበድራታለች፤ በራሷ ገንዘብ ገዝታ የሰፋችውንም አዲስ ካባ ስጦታ አድርጋ አበርክታላታለች፤ ስለዚህም እግዚአብሔር ይባርካታል።» ከሴቶች ልጆቹ አንዳንዶቹ የተዳሩት ከሩት ሆኖ ነበር፤ ልጅቱ ሱዛና ግን ከኤፕወርዝ የቄስ መኖሪያ ቤት ከመልቀቃቸው በፊት በ1721 ከአቶ ኤሊሰን ጋር ተጋባች። በዚያን ጊዜ እርሱ ኑሮው የተደላደለ ነበር፤ እርሷም አራት ልጆችን ወለደችለት፤ ዌስሊዎች ግን እጅግ ይጠሉት ነበር፤ ቤተ ሰቡ ሕይወታቸውን ብቻ ይዘው በጭንቅ እስኪያመልጡ ድረስ ቤቱን ካወደመው እሳት በኋላ ሚስቱ ዳግመኛ ላትመለስ ትታው ሄደች፤ የቀረውንም ዘመኗን አድገው በለንደንና በብሪስቶል ከተቀመጡት ልጆቿ ጋር አሳለፈች።

ሄቲ ከሩት ሆና ከዊልያም ራይት ጋር የተጋባችው ከፈቃዷ እጅግ ውጭ ሳይሆን አይቀርም፤ ይህም ትክክል ነበር፤ እርሱ በማናቸውም መንገድ ለእርሷ የማይመጥን ነበርና። አጎቷ ማቲው ብዙ ገንዘብ ሰጣት፤ በዚህም ባሏ በለንደን የራሱን ንግድ አቋቋመ፤ በዚያም በክራውን ኮርትና በሶሆ ፍሪዝ ጎዳና ኖሩ። ከልጆቿ አብዛኞቹ በሕፃንነታቸው ሞቱ፤ ይህም እጅግ አሳዘናት፤ ባለጌውና ያልተማረው ባሏም መጠጥ ማብዛትን ልማድ አድርጎ ይበድላት ጀመር። አጎቷ በሕይወት በነበረበት ጊዜ ከእርሱ ጋር፣ በዌስትሚንስተር ከነበረው ወንድሟም ጋር፣ ጆንና ቻርልስም በለንደን በነበሩ ጊዜ ከእነርሱ ጋር ብዙ ትገናኝ ነበር። ሁሉም አዘኑላት፤ ሸክሟንም ለማቅለል የወንድማማች ፍቅር ሊያደርገው የሚችለውን ሁሉ አደረጉ። በዘመኑ የሥነ ጽሑፍ ክበቦች ዘንድ የታወቀችና የተከበረች ነበረች፤ በአጎቷ ቤትም ብልሆች ሰዎችን ታገኝ ነበር። እንደ አብዛኞቹ ቤተ ሰቦቿ ግጥሞችን ትጽፍ ነበር፤ ከእነርሱም ብዙዎቹ ከጊዜ ወደ ጊዜ «ጀንትልማንስ ማጋዚን» በተባለው መጽሔት ታትመዋል።

አን በ1725 የኤፕወርዝ የመሬት ቀያሽ ከሆነው ከጆን ላምበርት ጋር የተጋባች ይመስላል፤ እርሱም እጅግ የተከበረ ሰው ነበር፤ ይወዳት ነበር፤ የአባቷንም ችሎታ ያደንቅ ነበር። ለተወሰነ ጊዜ በኤፕወርዝ ኖሩ፤ ከዚያም ወደ ሃትፊልድ ተዛወሩ፤ በዚያም በለንደን ለነበሩት ዘመዶቻቸው ቅርብ ሆኑ። በጆን ዌስሊ ስም የተሰየመ አንድ ወንድ ልጅ ነበራቸው፤ ጆንም የክርስትና አባቱ ነበር። አቶ ላምበርት የአማቱን በራሪ ጽሑፎች ሁሉ ሰብስቦ በእነርሱ እጅግ ይኮራ ነበር። ይህ ጋብቻ በሁሉ መንገድ አጥጋቢ ነበር።

በሩት የነበረውን የኑሮ ድግግሞሽ ከቀየሩት ክስተቶች አንዱ (ምናልባት በ1725 ገደማ) የአየርላንዱ የዳንጋን ምሽግ ባለቤት ጋሬት ዌስሊ ለዘመዱ ለቄሱ ያቀረበው የማይረሳ ጥያቄ ሳይሆን አይቀርም፤ ቻርልስ የሚባል ልጅ እንዳለው፣ ካለውም ወራሹ እንዲሆን ይፈቅድ እንደ ሆነ ጠየቀው። ወጣቱ ውሳኔውን ለአባቱ ተወ፤ አባቱም በበኩሉ ጉዳዩ በቀጥታ የሚመለከተው ቻርልስን ስለ ሆነ መልሶ ለእርሱ ተወው፤ አቶ ጋሬት ዌስሊም ወደ ዌስትሚንስተር ሄዶ አየውና የሚያቀርብለትን እንዲቀበል አጥብቆ ለመነው። ባልታወቀ ምክንያት ግን ጥያቄው ውድቅ ሆነ፤ ጋሬት ዌስሊም የዌስሊን ስምና የቤተ ሰቡን የክብር ዓርማ እንዲወስድ በሚል ቅድመ ሁኔታ ንብረቱን ራቅ ላለ ዘመዱ ለሪቻርድ ኮሊ ተወ። ይህ ሪቻርድ ኮሊ ዌስሊ በ1746 ባሮን ሞርኒንግተን ተብሎ ማዕረግ ተሰጠው፤ ብቸኛ ልጁ ጋሬትም የቪካውንት ዳንጋነንን ልጅ አገባ፤ በጊዜውም የሞርኒንግተኑ ኤርል ሆነ። የእርሱ የበኩር ልጅ ለተወሰነ ጊዜ የሕንድ ጠቅላይ ገዥ የነበረው ማርኪስ ዌልዝሊ ነበር፤ ሦስተኛው ልጁ ደግሞ ታላቁ የዌሊንግተን መስፍን ነበር።

በወይዘሮ ዌስሊ ደብዳቤዎች በአንዱም ውስጥ ስለዚህ ጉዳይ ትንሽ ፍንጭ እንኳ አልተጠቀሰም። ወራሽነቱ ለምን ውድቅ እንደ ተደረገ መገመት አስቸጋሪ ነው። ይህን ያህል ብዙ ቤተ ሰብ ያላቸው አብዛኞቹ ወላጆች ከልጆቻቸው አንዱ ችሎታውና ጠባዩ በሁሉ መንገድ ሊያስከብረው ወደሚያበቃው ደረጃ ከፍ ቢል እጅግ ባመሰገኑ ነበር፤ ከልጆቹም አንዱ ኑሮው የተደላደለ ቢሆን ኖሮ፣ አቶ ዌስሊ ሚስቱ ከእርሱ በኋላ በሕይወት ብትቆይ ስለ እርሷ የነበረው ተፈጥሯዊ ጭንቀት በቀለለለት ነበር። ጆን ዌስሊ በሃይማኖታዊ ቅንዓቱ ግለት፣ ወንድሙንም እንደ የሥራ አጋር ከፍ አድርጎ በመመልከቱ፣ ቻርልስ ያደረገው ይህ ውሳኔ «መልካም ማምለጥ» እንደ ነበረ አንድ ጊዜ ተናግሯል፤ የሜቶዲስት ጸሐፊዎችም በአጠቃላይ የአሥራ ስምንተኛው ምዕተ ዓመት ሙሴ ዓይነት አድርገው ቈጥረውታል፤ ስለ እርሱም «ከግብፅ ሀብት ይልቅ የክርስቶስን ነቀፋ የሚበልጥ ባለ ጠግነት አድርጎ» የቈጠረ ሰው እንደ ሆነ ተናግረዋል። ይሁን እንጂ የጆን ዌስሊ ተከታዮች ሀብትን የሚጠሉ ሆነው አልተገኙም፤ ብዙዎቹም ሀብታቸውን ለከበረ አገልግሎት አውለውታል።

ጆን ዌስሊ በሊንከን ኮሌጅ በነዋሪነት የሚኖር አባል (ፌሎው) ሆኖ ረጃጅሞቹን የዕረፍት ጊዜያቱን በሩት ሲያሳልፍ፣ ለሴቶች ውበት ደንታ ቢስ አልነበረም። በሰፊው እንደሚታወቀው፣ ለርኅሩኁ ፍቅር ኃይል ብዙ ጊዜ ተሸንፏል፤ ምንም እንኳ በጕልምስና ዕድሜው ጥቂት ወይም ምንም ደስታ ያላመጣለትን ተራ ጋብቻ ቢፈጽምም። በ1727 በዉስተርሻየር የምትኖር ቤቲ ከርካም የምትባል አንዲት ወጣት ሴት ልቡን እንደ ሳበችው ቤተ ሰቡ ያውቅ ነበር፤ እርሷም የመጀመሪያ ፍቅሩ ሳትሆን አትቀርም። ከእናቱ ጋር ባልተለመደ ሁኔታ የተቀራረበ ፍቅር ነበረው፤ ምናልባትም ምስጢረኛው አድርጓት ይሆናል፤ ቀጥሎ ያለውን ውብ ደብዳቤ ሊያስገኝ የሚችለው እንደዚያ ያለ ነገር ብቻ ነበርና፦ — «ውድ ልጄ፦ ሩት፣ ሜይ 14 ቀን 1725።»

«እርስ በርሳቸው እጅግ የሚመሳሰሉትን፣ ጠባያቸውና ውጤታቸውም ተቀራራቢ የሆኑትን ነገሮች አሳብ ለመለያየት ያለው ችግር፣ አንዳንዶች የሰው ነፍስ ከፍቅር በቀር ሌላ ስሜት የላትም፣ በተስፋ፣ በፍርሃት፣ በደስታና በመሳሰሉት ስሞች የምንለያቸው ስሜቶች ወይም ዝንባሌዎች ሁሉ የተለያዩ የፍቅር ገጽታዎች ብቻ ናቸው ብለው እንዲያስቡ ያደረጋቸው ይመስለኛል። ይህ አስተሳሰብ የተወሰነ የምክንያት መልክ አለው፤ እኔ ግን ልቀበለው አልችልም። የፍቅርን ስሜት የሚያረካኝ ትክክለኛ ትርጓሜ እስካሁን እንዳላገኘሁ መናዘዝ አለብኝ። በእርግጥ በተለምዶ ‹ከታወቀ ወይም መልካም ነው ተብሎ ከተገመተ ነገር ጋር የመዋሐድ ምኞት› ተብሎ ይተረጎማል። ነገር ግን ይህ ፍቅርንና ምኞትን በቀጥታ አንድ ያደርጋቸዋል፤ እኔ ግን በቅርበት ስመረምራቸው በዚህ ምክንያት አንድ አይደሉም ብዬ እገነዘባለሁ፦ ምኞት እጅግ የሚበረታውና በብርቱ የሚሠራው የተወደደው ሩቅ ሲሆን፣ ሳይገኝ ሲቀር፣ ወይም ደግነት የጐደለው ወይም የተቀየመ ሲመስል ነው፤ መዋሐዱ በተገኘና ደስታው ፍጹም በሆነ ጊዜ ግን፣ ምኞት ጸጥ ብሎ ሳለ እርካታ፣ ሐሤትና ደስታ የወዳጁን ነፍስ ይሞላሉ፤ ይህም የመዋሐድ ምኞት የፍቅር ውጤት እንጂ ፍቅር ራሱ እንዳልሆነ በግልጽ ያሳያል (ቢያንስ ለእኔ)።»

«እንግዲያውስ ፍቅር ምንድን ነው? ወይስ እንግዳና ምስጢራዊ የሆነውን ማንነቱን እንዴት እንገልጸዋለን? እርሱ — ምን እንደ ሆነ አላውቅም! ኃይለኛ የሆነ አንድ ነገር! የደስታችንና የሐዘናችን ምንጭ፣ በሰው ሁሉ የሚሰማና የሚለመድ፣ ሆኖም በሁሉ ዘንድ የማይታወቅ! ከመጀመሪያው መሠረታችን ጋር እስክንዋሐድና በዚያም ያልተፈጠረው ፍቅር በሆነው ጥርት ያለ መስታወት ውስጥ ድንቅ ባሕርዩን እስክናነብ ድረስ ምን እንደ ሆነ ፈጽሞ አንረዳውም፤ እስከዚያው ድረስ ከውጤቶቹና ከዝንባሌዎቹ ከምናስተውለው ልንሰበስበው በምንችለው የማንነቱ ግንዛቤ ረክቶ ማረፍ ይሻላል፤ በአሁኑ ሁኔታችን ስለ እርሱ ሌላ እውቀት ለእኛ እጅግ ከፍ ያለና እጅግ ድንቅ ነውና፤ ልንደርስበትም አንችልም።»

«አሁን አንዲት የምክር ቃል ፍቀድልኝ። ለግል እርካታህ የሰውን ልጅ ስሜቶች ወይም በጎ ምግባሮች ባሕርይ በመመርመር ወይም ጠባያቸውን በመለየት ምንም ያህል ጕጉ ብትሆን፣ በሕዝብ ጉባኤዎች ፊት ረቂቅ ልዩነቶችን በማቅረብ እጅግ ተጠንቀቅ፤ ይህ የስብከትን እውነተኛ ዓላማ አያሟላምና፤ ይህም ዓላማ የሰዎችን ሕይወት ማቅናት እንጂ ራሳቸውን በማይጠቅሙ ግምቶች መሙላት አይደለም። ደግሞም ሊባል የሚችለው ሁሉ ከተባለ በኋላ፣ የነፍስ ዝንባሌ ሁሉ ስለ እርሱ ሊሰጥ ከሚችለው ከማናቸውም መግለጫ ይልቅ በልምምድ በተሻለ ይታወቃል። አንድ ቅን ሰው ስለ ማንነቱ ከተሰጠ እጅግ ትክክለኛ ትርጓሜ ይልቅ የእውነተኛ ቅንዓትን ጠባይና ውጤት ሲሰማ ለእግዚአብሔር መቅናትና ኃጢአትን መቃወም ምን ማለት እንደ ሆነ በቀላሉ ይረዳል።»

«ውድ ልጄ፣ የደብዳቤህ መደምደሚያ እጅግ ደግ ነው። ሁልጊዜ ታዛዥ እንደ ነበርህ በሚገባ አውቃለሁ። ነገር ግን በመጠነኛ የፍቅርህ መጠን ረክቼ ለማረፍ ራሴን በበቂ አውቃለሁ። በእርግጥም የማንንም ፍቅር መሻት ለእኔ ተገቢ አይሆንም። ጸሎትህን ግን እፈልጋለሁ፤ እመኛለሁም፤ እኔም በሕይወት እስካለሁ ድረስ ሁሉን የሚችል እግዚአብሔር እንዲባርክህ መለመንን አላቋርጥም። ደኅና ሁን!»

«ሱዛና ዌስሊ።»

በ1727 የብርድ ወራት በኦክስፎርድ ለነበረው ለጆን የተጻፈ የደብዳቤ ክፍል፣ ወይዘሮ ዌስሊ አንዳንድ ጊዜ ሃይማኖታዊ ብቻ ያልሆነ ብልህና ተግባራዊ ምክር ትሰጠው እንደ ነበረ ያሳያል፦ — «ውድ ጃኪ፦ ጃንዋሪ 31 ቀን 1727።»

«ልብስህን (ፕሌዱን) እንድትገዛ በመምከራችን ምንም ደስ አላለኝም፤ በጣም ውድ ነው ብለህ በማሰብህ ግን ደስ ብሎኛል፤ ይህ ወደ ቍጠባ እንደምታዘነብል ምልክት ነው ብዬ እወስደዋለሁና፤ ቍጠባም ሀብቱን ገና ማፍራት ባለበት ወጣት ዘንድ ብርቅ የሆነ ባሕርይ ነው። በእርግጥም እንደዚህ ያለው ሰው ከመጠን በላይ ጠንቃቃ ወይም ከመጠን በላይ ጥንቁቅ ሊሆን አይችልም ማለት ይቻላል። ያሉትን ዕድሎች ለመጠቀም፣ እግዚአብሔር በአደራ የሰጠንንም መክሊቶች በብልሃት ለማስተዳደር ከሚያስፈልገው በላይ ስለ ነገ እንድንጨነቅ አልመክርም፤ እስከዚያ ድረስ ግን ስለ ነገ ማሰብ የሁሉ ግዴታ ነው ብዬ አስባለሁ። ሕይወት ገና ለጋ ሳለም ይህን በሚገባ እንድትገነዘብ ከልቤ እመኛለሁ። ምክንያቱም — ‹እመነኝ፣ አንተ ወጣት (እኔ የጭንቀትን ትምህርት ተምሬአለሁና፣ ከሃምሳ ዓመት በሚበልጥ ሸክምም ጐብጫለሁና)›፤ ውድ ልጄ ሆይ፣ እመነኝ፣ ሕይወታችንን ወይም ሀብታችንን ለማቅናት ልንመርጠው ከምንችለው ጊዜ ሁሉ የከፋው እርጅና ነው። የጽኑ እግዚአብሔርን መምሰል መሠረቶች በጤናማ መርሖችና በበጎ ዝንባሌዎች በጊዜ ካልተጣሉ፣ ብርታትና ጕልበት እያለንም የእርጅና ድካም ሳይደርስብን አንድ ነገር ማጠራቀምን ቸል ካልን፣ ድሆችም ክፉዎችም ሆነን እንደምንሞት ከመቶ ዘጠና ዘጠኝ እርግጥ ነው።»

«አቤት፣ ውድ ልጄ ሆይ፣ ከእኔ ጋር በሕይወት ዳርቻ ላይ ቆመህ፣ በቅርቡ ልትገባበት የምትችለውን ሰፊ ስፋት፣ ወሰን የሌለውን የህልውና ዘመን በዓይንህ ፊት ብታይ ኖሮ፣ የወጣትነት ቸልተኝነቶች፣ ስሕተቶችና ኃጢአቶች ሁሉ እንዴት በፊትህ እንደሚነሡ፣ ጤና ሙሉ ሆኖ ብዙ የሕይወት ዓመታትን ተስፋ የሚሰጥ በሚመስልበት በአሁኑ ጊዜ ካለው ይልቅ የሥጋዊ ተድላዎች፣ የጾታ ምኞትና የዓለም ጐጂ ወዳጅነቶች ስሜት በዚያን ጊዜ ምን ያህል የተለየ እንደሚሆን ልትገምት አትችልም።»

«ሱዛና ዌስሊ።»

በ1731 በጸደይ ወይም በበጋ መጀመሪያ፣ የኤፕወርዝ ቄስ ታላቅ ወንድም አቶ ማቲው ዌስሊ አንድ አገልጋይ ብቻ አስከትሎ ወደ ስካርብሮ ተጓዘ፤ በመንገዱም ዘመዶቹን ለመጠየቅ ጐራ አለ።

ለአንዳንድ ልጆቻቸው ብዙ ደግነት አድርጎላቸው ነበር፤ ወንድሙም ለጉዳይ ወደ ለንደን በሄደ ጊዜ ከጊዜ ወደ ጊዜ ይገናኙ ነበር፤ ነገር ግን ከዚያ በፊት ቤቱ ሄዶ አያውቅም ነበር። በዚያን ጊዜ ቤተ ሰቡ እንደ ገና ወደ ኤፕወርዝ የተመለሰ ይመስላል፤ ስለ ጉብኝቱም በቀጥታ የሚታወቀው ሁሉ ወይዘሮ ዌስሊ በኦክስፎርድ ለነበረው ለጆን በጻፈችው ደብዳቤ ውስጥ ያለው ብቻ ነው።

«ጁላይ 12 ቀን 1731።»

«ወንድሜ ዌስሊ ድንገት ደርሶ ሊያስደንቀን አስቦ ነበር፤ ከለንደን እስከ ጌንስብሮ ድረስ በሐሰተኛ ስም ተጓዘ፤ በዚያ ግን በማግሥቱ ወደ (አክስሆልም) ደሴት የሚመራው ሰው እንዲፈልግ አገልጋዩን በላከው ጊዜ፣ አገልጋዩ በገበያችን ለሚነግድ አንድ ሰው የጌታውን ስም፣ የኤፕወርዝ ቄስ የሆነውን ወንድሙን ለማየት እንደሚሄድም ነገረው። ይህ የተነገረው ሰው ወንድሜ እዚያ ከመድረሱ አንድ ሰዓት ያህል ቀደም ብሎ በገበያው ሞሊን አገኛት። እርሷም በወሬው ተሞልታ ወደ ቤት ቸኩላ መጣችና አጎቷ ዌስሊ ሊጠይቀን እየመጣ እንደ ሆነ ነገረችን፤ እኛ ግን ልናምናት አልቻልንም። አንድ ታላቅ መስፍን ወደ ከተማ ሊገባ ያለ ይመስል መላዋ ከተማ እንዴት እንደ ተሸበረችና ዓይኗን እንዳፈጠጠች ማየት አስገራሚ ነበር። በቀጥታ ወደ ጆን ዳውሰን (የእንግዳ ማረፊያው) ቤት ሄደ፤ እኛ ግን መድረሱን ቶሎ ሰማን፤ ጆን ብራውንንም ወደ ቤታችን እንዲመጣ ግብዣ አስይዘን ላክነው። መምጣቱን ስላሳወቀን በአገልጋዩ ላይ ቅሬታውን ገለጸ፤ አቶ ዌስሊን በዳውሰን ቤት አብሮት ምሳ እንዲበላ አስጠርቶ፣ ከዚያም ከሰዓት በኋላ ሊጠይቀን አስቦ ነበርና። ይሁን እንጂ ብዙም ሳይቆይ ጆንን ተከትሎ ወደ ቤት መጣ፤ እኛም ሁላችን በታላቅ ደስታ ልንቀበለው ተዘጋጅተን ነበር።»

«በመካከላችን የነበረው ጠባዩ ፍጹም ጨዋና ደግ ነበር። በመጀመሪያው ቀን ለልጆቹ ብዙም አልተናገራቸውም፤ (በኋላ እንደ ነገራቸው) አካሄዳቸውን በመመልከትና ምን ያህል እንደሚወዳቸው በማየት ተጠምዶ ነበርና፤»

«ከዚያ በኋላ ግን እጅግ ተግባቢ ሆነ፤ ለሁሉም ታላቅ ደግነት አሳየ።»

«የዕቃዎቻችን ድህነት እጅግ አስደነገጠው፤ የልጆቹ ልብስ ተራነት ደግሞ ከዚያ ይበልጥ አስደነገጠው። ስለ ኑሮአችን ከእኔ ይልቅ ከእኅቶችህ ጋር ሁልጊዜ በግልጽ ይነጋገር ነበር፤ ወንድሙ ገቢውን ምን እንዳደረገው እንደሚገርመው ነገራቸው፤ ቤቱን በዕቃ ለማሟላት ወይም ቤተ ሰቡን ለማልበስ እንዳላወጣው ግልጽ ነበርና።»

«አንዳንድ ጊዜ ጥቂት እንነጋገር ነበር፤ ነገር ግን በግል መወያየት የምንችለው አልፎ አልፎ ነበር፤ እርሱም በአባትህ ፊት ስለ ልጆቹ ወይም በእርግጥ ስለ ማናቸውም ሌላ ጉዳይ ምንም ነገር ለመናገር እጅግ ያፍር ነበር። በጨዋነት በቻልሁት መጠን ስለ ደረሱብን ኪሳራዎችና ስለ መሳሰሉት ነገርሁት፤ ልለምነው የምሞክር እንዳይመስለው ፈርቼ ነበርና፤ ሴቶች ልጆቹ ግን (ከእነርሱ ጋር ብዙ የግል ንግግር ያደርግ ነበርና) ሊያስቡት የቻሉትን ሁሉ ነግረውታል ብዬ አምናለሁ።»

«በተለይ በፓቲ ደስ ተሰኘ [በዚያን ጊዜ ዕድሜዋ ሃያ አምስት ዓመት ነበር]፤ አንድ ቀን ጠዋትም አቶ ዌስሊ ወደ ታች ከመውረዱ በፊት፣ ፓቲ ሄዳ በለንደን ከእርሱ ጋር አንድ ወይም ሁለት ዓመት እንድትቀመጥ እፈቅድ እንደ ሆነ ጠየቀኝ። ‹እኅቴ ሆይ፤› አለ፣ ‹ከልጆችሽ አንዲቱን በሕይወት እስካለች ድረስ ያለ ችግር እንድትኖር አስቀድሜ ጥሬአለሁ፤ ፓቲንም በእጄ አደራ ልትሰጪኝ ብትመርጪ፣ እርሷንም እንዲሁ ለማድረግ እጥራለሁ።› ሌሎች ምንም ቢያስቡ፣ እኔ ይህን ለጋስ ስጦታ እንደ ሆነ ቈጠርሁት፤ ለሱኪና ለሄቲ ብዙ ስላደረገላቸውም ይበልጥ እንደዚያ ቈጠርሁት። የቻልሁትን ያህል ምስጋናዬን ገለጽሁ፤ ለአባትህም እንዲነግረው ፈልጌ ነበር፤ እርሱ ግን ራሱ አልፈለገም — ያን ለእኔ ተወው፤ ከእኛም ከመሄዱ በፊት በነበረው ምሽት ድረስ ስለ ጉዳዩ ለአቶ ዌስሊ አንድም ጊዜ አልጠቀሰም። በቤተ ሰብ ጸሎት ጊዜ ሁልጊዜ በታላቅ ጨዋነት ይቀመጥ ነበር፤ አባትህ በሌለበትም ጊዜ ከምግብ በፊትና በኋላ የምስጋና ጸሎት ያደርግልን ነበር። የግል ጊዜያችንንም ከቶ አላወከም፤ እኛ ወደ ክፍላችን በገባን ጊዜ እርሱ ወደ ራሱ መኝታ ቤት ይገባ ነበር።»

«ከሐሙስ እስከ ቀጣዩ ረቡዕ ድረስ ቆየ፤ ከዚያም ወደ ስካርብሮ ለመሄድ ተለየን፤ ከዚያም ከሳምንት በኋላ ቅዳሜ ተመለሰ፤ ከእኛ ጋር ጥቂት ቀናት ለመቆየት አስቦ ነበር፤ ነገር ግን እኅቶችህ ከአንድ ቀን በፊት ወደ ሊንከን እንደ ሄዱ ባወቀ ጊዜ፣ ወደ ለንደን ከመነሣታቸው በፊት ሴቶቹን ማየት ይችል ዘንድ በእሑድ ጠዋት ሊለየን ወሰነ። በሊንከን ደረሰባቸው፤ ወይዘሮ ቴይለርን፣ ኤሚሊያንና ኬዚን ከሌሎቹ ጋር በ‹ኤንጀል› የእንግዳ ማረፊያ ራት ጋበዛቸው። ሰኞ ቁርስ ከእርሱ ጋር በሉ፤ ከዚያም ወደ ለንደን እስኪመጡ ድረስ ዳግመኛ እንደማያዩት እያሰቡ ተለያዩ፤ ረቡዕ ግን ማታ ራት እንዲበሉ ሊጋብዛቸው አገልጋዩን ላከ። ሐሙስ ለምሳ፣ ማታ ለራት፣ ዓርብ ጠዋትም ለቁርስ ጋበዛቸው፤ ከዚያም ተሰናብቷቸው በፈረስ ወደ ለንደን ሄደ። እነርሱም ቅዳሜ ቀትር ገደማ ከተማ ገቡ፤ በዚያው ምሽትም ፓቲ የጉዞውን ዝርዝር ጻፈችልኝ።»

«ውድ ጃኪ፣ አሁን ስለ ሄቲና ስለ ፓቲ ለመነጋገር ጊዜ የለኝም፤ ይህን ብቻ እላለሁ — ስለ ሁለቱም አንዳንዶች ከሚያስቡት የተሻለ ተስፋ አደርጋለሁ። እግዚአብሔር እንዲባርክህ እጸልያለሁ። ደኅና ሁን!»

«ሱዛና ዌስሊ።»

ምስኪኑ ቄስ ወንድሙ ወደ ለንደን ከተመለሰ በኋላ ለቤተ ሰቡ በተሻለ ሁኔታ ባለማዘጋጀቱ ኃጢአት ላይ ከእርሱ ዘንድ ኮስታራ ደብዳቤ ደረሰው። ይሁን እንጂ ከፒፓውና ከጥቂት የትንባሆ ሱረት የከፋ የግል ብክነት ልማድ የነበረበት አይመስልም፤ ነገር ግን በአንድ በኩል ለንግድ ጉዳይ ምንም ችሎታ አልነበረውም፤ በሌላ በኩል ደግሞ አቶ ማቲው ዌስሊ የራሱ አንድ ልጅ ብቻ የነበረው በመሆኑ (እርሱም መጥፎ ሆኖ የተገኘ ልጅ ነበር)፣ ለብዙ ዓመታት የታመመች ሚስትና በየዓመቱ የሚጨምር ቤተ ሰብ መያዝ ምን ያህል ወጪ እንዳለው አያውቅም ነበር፤ ይህን ያህል ብዙ ያደጉ ሴቶች ልጆችን የማልበስ ወጪንም እንዲሁ አያውቅም ነበር። የወንድሙ ሴቶች ልጆች ከአሁን በኋላ ሕፃናት አልነበሩም፤ የነገሩን እውነተኛ ሁኔታም በበቂ ትክክለኛነት ሊያስረዱት እንደ ቻሉ ጥርጥር የለውም፤ እርሱም በቂ ምክንያት ሳይኖር ሌላውን የሚያሳዝን ለመሆን እጅግ ደግ የነበረ ይመስላል። አንድ ሰው በአግባቡ ሊያሳድጋቸውና ሊያስተዳድራቸው ከሚችለው በላይ ብዙ የወይራ ቅርንጫፎችን በዙሪያው ሊያበዛ አይገባውም ብሎ እንዳሰበ ግልጽ ነው፤ ቄሱ ግን በዚህ ፈጽሞ አልተስማማውም፤ የሕዝቡን ቍጥር በዚህ ያህል በማብዛቱ ለአገሩ ብዙ ጥቅም እንዳበረከተ የቈጠረ ይመስላል።

በዚሁ ቀን የተጻፈ ሌላ የወይዘሮ ዌስሊ ደብዳቤም አለ፤ ቀኑ ትክክል መሆኑ ግን ሊረጋገጥ አይችልም። የምትተርከው አደጋ ወሬ ልክ እንደ ደረሰ ወዲያውኑ ወደ ለንደን ተልኮ፣ የአቶ ማቲው ዌስሊን ያልተጠበቀ … ያስከተለ ሊሆን ይችላል። «ውድ ጃኪ፦ ጁላይ 12 ቀን 1731።»

«ዓርብ፣ ጁን 4 ቀን፣ እኔ፣ እኅትህ ማርታና ሠራተኛችን በሎው ሚልዉድ ከወይዘሮ ናይት የተከራየነውን መሬት ለማየት በጋሪያችን እንሄድ ነበር። አባትህ በጋሪው በአንደኛው ጫፍ በወንበር ተቀምጦ ነበር፤ እኔ በሌላኛው ጫፍ በሌላ ወንበር፣ ማቲ በመካከላችን፣ ሠራተኛዋም ከኋላዬ ነበርን። ወደ ማሳው አጥር ከመድረሳችን ጥቂት ቀደም ብሎ አንዲት ትንሽ ኮረብታ ስንወርድ ፈረሶቹ ድንገት እየጋለቡ መሮጥ ጀመሩ፤ አባትህም ከወንበሩ ጋር ተወርውሮ ወደቀ። ሠራተኛዋ ፈረሶቹ ሲሮጡ አይታ ሙሉ ክብደቷን በወንበሬ ላይ ጣለች፤ በዚህም እኔ እርሱን ተከትዬ እንዳልወድቅ ያዘችኝ። ዊልያም ፈረሶቹን እንዲያቆም፣ ጌታዋም እንደ ሞተ እየጮኸች ተናገረች። ሰውየውም ከመቀመጫው ዘሎ ወርዶ ፈረሶቹን አቆመ፤ ከዚያም ወደ አቶ ዌስሊ ሮጠ፤ ነገር ግን እርሱ ሳይደርስ፣ በመለኮታዊ መግቦት በዚያ ተገናኝተው የነበሩ ሁለት ጎረቤቶች የተደፋበትን ራሱን ቀና አድርገው ወደ ኋላ ደግፈው ያዙት፤ በዚህም መተንፈስ ጀመረ፤ ከወደቀበት ጊዜ አንሥቶ እነርሱ ቀና እስካደረጉት ድረስ ትንፋሽ እንዳልሳበ ከፊቱ መጥቈር በእርግጥ ይታወቅ ነበርና። በዚህ ጊዜ እኔ ወደ እርሱ ደርሼ ነበር፤ እንዴት እንደ ሆነ ጠየቅሁት፤ አንድ ጠርሙስ ይዘን መጥተን ነበርና ጥቂት ቢራ እንዲጠጣ አግባባሁት። እጅግ የተደናገረ ይመስል ነበር፤ ነገር ግን መናገር ጀመረ፤ ምንም እንዳልሆነም ነገረኝ። መውደቁን ነገርሁት። እርሱም ‹ስለ ምንም ዓይነት መውደቅ አላውቅም፤ በሕይወቴ ዘመን ሁሉ እንደ ነበርሁት ደኅና ነኝ› አለ። እጅግ የተቀጠቀጠውን ራሱን አሰርነው፤ እንደ ገናም ወደ ጋሪው እንዲወጣ ረድተን በጋሪው ወለል ላይ አስቀመጥነው፤ እኔም ራሱን በሁለት እጆቼ መካከል ደግፌ ያዝሁ፤ ሰውየውም ፈረሶቹን በዝግታ እየመራ ወደ ቤት አደረሰን። ወዲያውኑ አቶ ሃርፐርን አስጠራሁ፤ እርሱም በብዛት ደም ቀዳበት፤ ከዚያም በብዙ የሰውነቱ ክፍሎች፣ በተለይም በጎኑና በትከሻው፣ ሕመም ይሰማው ጀመር። ሌሊቱን እጅግ ክፉ አሳለፈ፤ ቅዳሜ ጠዋት ግን አቶ ሃርፐር ዳግመኛ መጥቶ የራሱን ቍስል አከመለት፤ የጎኑንም ሕመም እጅግ የቀነሰለት መድኃኒት ሰጠው። በመኝታ ሰዓትም ያንኑ መጠን ደገምንለት፤ እሑድም ሁለት ጊዜ ሰበከ፤ ቅዱስ ቍርባንንም አቀበለ፤ ይህም ለእርሱ ከአቅሙ በላይ ነበር፤ ነገር ግን ማንም ሊያስተወው አልቻለም። ሰኞ ታመመ፤ ቀኑንም ሁሉ ማለት ይቻላል ተኛ። ማክሰኞ ሪህ ተነሣበት፤ ነገር ግን ሁለት ሦስት ሌሊት ‹የቤትማን ጠብታ› የተባለውን መድኃኒት በመውሰዱ እንደ ገና ለቀቀው፤ ከዚያም ወዲህ ከጠበቅነው በላይ ተሽሎታል። መጀመሪያ ጋሪው በላዩ ላይ የሄደ መስሎን ነበር፤ ነገር ግን የሄደው በቀሚሱ እጅጌ ላይ ብቻ ነበር፤ ምስማሮቹም ከጣቶቹ መገጣጠሚያዎች ላይ ትንሽ ቆዳ ገፈፉ እንጂ ሌላ ጉዳት አላደረሱበትም።»

«ሱ. ዌስሊ።»

አቶ ዌስሊ በዚህ አደጋ እጅግ እንደ ተናወጠ ግልጽ ነው፤ ከዚያም ፈጽሞ አላገገመም፤ ምናልባትም ይህን ከወንድሙ ተግሣጽ ጋር አገናዝቦ፣ እርሱ ቢሞት ሚስቱና ያላገቡት ሴቶች ልጆቹ ምን እንደሚሆኑ በቁም ነገር ማሰብ ጀመረ። ከዚያ ቀደም ወንዶች ልጆቹ የመጀመሪያው ትኵረቱ የነበሩ ይመስላል፤ ምናልባትም ይህ በሴቶች ልጆቹ ልብ ትንሽ ቅሬታ አሳድሮ ይሆናል፤ ይህም ለወንድሞቻቸው አንዳች ነገር ስለ ነፈጉ ወይም በእነርሱ ስለማይኰሩ ሳይሆን፣ ሴቶች ልጆች በወላጆቻቸው ላይ ቢያንስ እንደ ወንዶቹ ያህል መብት እንዳላቸው ስለሚያውቁ ነው። ይህ እንደ ምንም ይሁን፣ አባትየው ከወንዶች ልጆቹ አንዱ ይቀበለው ዘንድ ማግባባት ቢቻል ደብሩን ለእርሱ ብሎ መልቀቁ የሚፈለግ ነገር እንደ ሆነ ማሰብ ጀመረ። በመጀመሪያ ይህን ለሳሙኤል አቀረበ፤ ሳሙኤል ብቸኛ ወንድ ልጁን ገና በሞት አጥቶ ነበር፤ ከዚህም በላይ እጅግ ተረብሾ ነበር፤ በዌስትሚንስተር ትምህርት ቤት ሃያ ዓመት ረዳት መምህር ሆኖ ካገለገለ በኋላ፣ መብቴ ነው ብሎ ያሰበውን ተነፍጎ ነበርና። ዋናው መምህር ሥራውን ለቀቀ፤ ሁለተኛው መምህር ዶክተር ኒኮል በእርሱ ቦታ ተሾመ፤ ሳሙኤል ዌስሊም በጥንቱ ልማድ መሠረት የምክትል ወይም የሁለተኛ መምህርነቱን ቦታ ይጠብቅ ነበር። እንደ አለመታደል ሆኖ እርሱ ቶሪ ብቻ ሳይሆን ፍጹም ‹ጃኮባይት› ነበር፤ ለተሰደዱት ለኤጲስ ቆጶስ አተርበሪና ለዓላማቸው — ይህም የዙፋን ይገባኛል ባዩ ዓላማ ነበር — ባለው ታማኝነትም ስሙ ጐድፎ ነበር፤ ስለዚህም አጥብቆ ከሚመኘው ነገር ሁሉ ተገልሎ ራሱን አገኘው። በዚህ ቀውጢ ጊዜ የኤፕወርዝ ደብር ቄስ እንዲሆን አባቱ ያቀረበው ሐሳብ መጣ። ሽማግሌውም እንዲህ አለ፦ «ለወንድሞችህና ለእኅቶችህ፣ በተለይም ለወንድሞችህ፣ አባት ሆነሃቸዋል፤ እነርሱም ወደ ዩኒቨርሲቲ ከመግባታቸው በፊትም በኋላም ለትምህርታቸው ብዙ ገንዘብ አስወጥተውሃል። በዚህም አላቆምህም፤ ለእናትህና ለእኔም እጅግ በለጋስነት ርኅራኄህን አሳይተኸናል፤ እናንተ ራሳችሁ ብዙ ሳይትረፈረፋችሁ ሚስትህም በዚህ ከአንተ ጋር ተባብራለች፤ ለልጆቼ ልጆችም እንኳ የከበረ ልግስና አድርጋችኋል። ታዲያ በተለይ ሁለታችሁም በለንደን ጤና እንደሌላችሁ እያወቅሁ፣ በአቅሜ ያለውን ሁሉ አድርጌ ላሳርፋችሁ ባልሞክር ምን ዓይነት ሰው እሆን ነበር? … ያረጀችውና የደከመችው እናትህ ደግሞ፣ እኔ እንደ ወደቅሁ አንተ ካልተተካኸኝ በቀር ከቤት መውጣት አለባት፤ አንተ ብትተካኝና እርሷም ከእኔ በኋላ በሕይወት ብትቆይ ግን ወዲያውኑ ወደ ራስህ ቤት እንደምትወስዳት፣ ይልቁንም በዚያው እንደምታኖራት አውቃለሁ፤ በዚያም በሰማይ እስክንገናኝ ድረስ አንተና ሚስትህ ትንከባከቧታላችሁ፤ ለቀሩትም ቤተ ሰቦች መሪና ምርኩዝ ትሆናለህ።»

ሳሙኤል ግን ሊግባባ አልቻለም፤ የትም ቢኖር እናቱ ብትቸገር ቤቱ ለእርሷ ክፍት እንደሚሆን ያውቅ ነበር፤ ራሱንም በሊንከንሻየር የመቅበር ፍላጎት ፈጽሞ አልነበረውም። ጉዳዩ ለጥቂት ጊዜ ተተወ፤ በዚያን ጊዜ ትንሽ በሆነው በኤፕወርዝ ቤተ ሰብ ዘንድም አዲስና ልብን የሚይዝ ጉዳይ ቦታውን ወሰደ። ይህም ቻርልስ የቤተ ሰቡ «ታጋሿ ግሪዝል» ብሎ የሚጠራት፣ አካለ ጐደሎዋ ልጅ የሜሪ ወይም የ«ሞል» መታጨትና ጋብቻ ነበር። ባሏ ጆን ዋይትላምብ ሲሆን፣ በመጀመሪያ በሩት በነበረ አንድ ትንሽ የበጎ አድራጎት ትምህርት ቤት ውስጥ የሚማር ድሀ ልጅ ነበር። አቶ ዌስሊ የአእምሮ ችሎታው ከፍተኛ እንደ ሆነ አስተዋለ፤ ልጁም ጥሩና በቀላሉ የሚነበብ የእጅ ጽሕፈት ሳይኖረው አይቀርም፤ ቄሱ በኢዮብ መጽሐፍ ላይ የጻፈውን ግዙፍ ሥራ እንዲገለብጥ፣ እንዲያውም በ«ተፈጥሮ ብርሃን» መሠረት በካርታዎችና በሥዕሎች እንዲያስጌጠው ወደ ኤፕወርዝ ቤት ተወሰደ። ጥበብ በዚያ ዘመን እጅግ ዝቅ ብሎ ነበር፤ አቶ ዌስሊም በዚህ ረገድ ፈራጅ ሊሆን አይችልም ነበር፤ ያለዚያማ እንደዚህ ያሉ ሥዕሎች መጽሐፉን ይበልጥ ሳቢ ያደርጉታል ብሎ ባላለመ ነበር፤ ይሁን እንጂ እርሱ ራሱ እንኳ የአንዳንዶቹን የጥበብ ጕድለት ማየት ይችል ነበር። «ምስኪኑና በረሀብ የከሳው ጆኒ ዋይትላምብ» ለሰጠው አገልግሎት በምላሹ ላቲንና ግሪክ ተማረ፤ በመጨረሻም ወደ ኦክስፎርድ ተላከ፤ በዚያም ጆን ዌስሊ የቻለውን ሁሉ አደረገለት፤ ስለ ትጋቱ፣ ስለ ማስተዋሉና ቋንቋዎችን የመማር ችሎታውም እጅግ አመሰገነው። ዋይትላምብ እጅግ ድሀ ከመሆኑ የተነሣ፣ ዌስሊዎች — አባትና ልጅ — እና ጥቂት ወዳጆች ገንዘብ አዋጥተው የተማሪ ቀሚስ ገዙለት፤ ይህ ደግሞ እጅግ ውድ ልብስ አይደለም። የዲቁና ማዕረግ ተቀበለ፤ በኤፕወርዝም ረዳት ቄስ ሆነ፤ ይህም ለሚወደውና ለሚያምነው ወዳጁና ደጋፊው ታላቅ መጽናናት ነበር። በአንድ ወቅት በበሪንግሃም መሻገሪያ የቄሱን ሕይወት በእርግጥ አድኗል፤ አቶ ዌስሊ እንዳለው፦ «የጆን ዋይትላምብ ረጃጅም እግሮችና እጆች ወደ ጀልባው ተንጠላጥለው ወጡ፤ እኔንም ከኋላው ጐትቶ አስገባኝ።» እርሱ ምናልባት ከሜሪ እጅግ ያንስ ነበር፤ እርሷ ስታገባው ሠላሳ ስምንት ዓመቷ ነበርና፤ ነገር ግን በመካከላቸው የነበረው ፍቅር እውነተኛ ነበር፤ ጋብቻውም የቤተ ሰቡን ሁሉ ልባዊ ይሁንታ አግኝቶ ነበር። ቦታው እጅግ እርጥበታማና የማይስብ ከመሆኑ የተነሣ በሩት የሚኖር ረዳት ቄስ ማግኘት እጅግ አስቸጋሪ ነበር፤ ዋይትላምብ ግን ይወደው ነበር፤ በቤተ ክርስቲያኗም ለማገልገል አጥብቆ ይሻ ነበር፤ ስለዚህ አቶ ዌስሊ ይህን ትንሽ ደብር ለቅቆ ሎርድ ቻንስለሩ ለአማቹ እንዲሰጠው በመለመን ለእርሱና ለሜሪ መተዳደሪያ አዘጋጀላቸው። ይህም ተደረገ፤ በተጨማሪም ለመነሻ የሚሆናቸውን ሃያ ፓውንድ በብዙ ጥረት ሰጣቸው። ይሁን እንጂ ሜሪ በአዲሱ ኑሮዋና በባሏ ፍቅራዊ እንክብካቤ ብዙ ጊዜ አልተደሰተችም፤ ተጋብታ አንድ ዓመት ሳይሞላት በወሊድ ሞተች፤

ከሕፃኗም ጋር በቤተ ክርስቲያኑ ውስጥ ተቀበረች። ወይዘሮ ዌስሊ በሞቷ እጅግ አዘነች፤ ሚስቱ የሞተችበትም ሰው መጽናናትን ፍለጋ ወደ ኤፕወርዝ ሄደ። እርሱም ሰዎች ለሚስዮን ሥራ ወይም ለማናቸውም ከባድ ሥራ ራሳቸውን በፈቃዳቸው የሚያቀርቡበት፣ ሐዘናቸውን ከሚያስታውሷቸው ስፍራዎች መራቅንም የሚሹበት የልብ ሁኔታ ላይ ነበር፤ ስለዚህ አቶ ዌስሊ በጆርጂያ ሥራውን ቀድሞ ለጀመረውና በቡድኑ ውስጥ አንድ የሩት ሰው ለነበረው ለጄኔራል ኦግልቶርፕ ስለ እርሱ እንዲህ ብሎ ጻፈ፦ — «ውድ ጌታዬ፦ ኤፕወርዝ፣ ዲሴምበር 7 ቀን 1734።»

«ስለ ጆርጂያ ጉዳዮች በጻፉልኝ በመጨረሻው ደግና አስተማሪ ደብዳቤዎ ምን ያህል ውለታዎ እንዳለብኝ ልገልጽ አልችልም። (ብዙ ጊዜ ያነበብሁት ቢሆንም) እንደዚህ ያለውን ጉዞ ለእኔ ፈጽሞ የማይቻል ያደረጉትን ዕድሜዬንና ድካሜን ዳግመኛ ሳስብ ሳልቃትት ላነበው አልቻልሁም። ቢሆንም አእምሮዬ በዚህ ጉዳይ ላይ ብርቱ ሥራ ሠራ፤ እኔ ራሴ ልሆን ከምችለው ይልቅ ለቅኝ ግዛትዎ ይበልጥ ጠቃሚ ወደሚሆን አንድ መላ መለኮታዊው መግቦት መርቶኝ ይሆናል ማለት የማይቻል አይደለም።»

«ነገሩ እንዲህ ነው። ለብዙ ዓመታት ከእኔ ጋር የቆየና በኢዮብ ሥራዬ የረዳኝ አንድ ወጣት አለ፤ ከዚያ በኋላ ወደ ኦክስፎርድ፣ የሊንከን ኮሌጅ ፌሎው ወደ ሆነው ወደ ልጄ ወደ ጆን ዌስሊ ላክሁት፤ እርሱም ትምህርቱን ተከታተለለት፤ በዚያም በመልካም ጠባይ ተመላለሰ፤ በእግዚአብሔር ፍርሃትና በእውቀትም አደገ። ከዚያም የዲቁና ማዕረግ አሰጥቼው ወደዚህ አስመጣሁት፤ እኔ በለንደን በሌለሁበት ጊዜም ረዳት ቄሴ ነበር፤ ያን ጊዜም ትንሿን የሩት ደብሬን ለቀቅሁለት፤ በዚያም በሥርዓቱ ተሾመ፤ ደብሩንም ተረከበ። ደግሞም በመካከላቸው የቆየ የቅርብ ወዳጅነት ስለ ነበረ ከሴቶች ልጆቼ አንዲቱን እንዲያገባ ፈቀድሁ። ነገር ግን እርሱም ሆነ እኔ አብረው ለብዙ ጊዜ ሲኖሩ የማየት ዕድል አልገጠመንም፤ እርሷ የመጀመሪያ ልጇን ስትወልድ ሞታለችና። በሞቷ እጅግ ከማዘኑ የተነሣ ቶሎ ይከተላት ይሆናል ብዬ ፈራሁ፤ ይህንም ለመከላከል በዚህ በቤቴ አብሮኝ እንዲሆን ለመንሁት፤ ይኸውም በሕመሜ ጊዜ በደብሬ አገልግሎት እየረዳኝ የሚዝናናበትና የሚሠራው ነገር እንዲያገኝ ነው። ጌታዬ፣ የእርስዎ ደብዳቤ የደረሰኝ ልክ በዚያን ጊዜ ነበር፤ እርሱም እንዲዝናናበት አሳየሁት፤ በተለይም ጆን ሊንዳልና እርሱ በሩት የአንድ ደብር ምእመናንና አብረው የተማሩ ስለ ነበሩ፣ እርስ በርሳቸውም ጥልቅ ፍቅር ስለ ነበራቸው ነው። መጀመሪያ በነገሩ ላይ ብዙ አላሰብሁበትም ነበር፤ ነገር ግን ብዙም ሳይቆይ እርሱ ስለዚሁ ደጋግሞ እንዳሰበ፣ ራሱም ወደ ጆርጂያ ለመሄድ አጥብቆ እንደ ተመኘ፣ በጉዳዩም ላይ ይህን አብሮ የተላከውን ደብዳቤ እንደ ጻፈልኝ ባወቅሁ ጊዜ፣ ለእንደዚህ ያለውም ሥራ ከእርሱ ይበልጥ የሚገባ ሰው እንደማላውቅ ስረዳ፣ ማድረግ የምችለው ቢያንስ ደብዳቤውን በጉዳዩ ላይ እጅግ ተገቢ ፈራጅ ለሚሆኑት ለክቡርነትዎ መላክ ነው ብዬ አሰብሁ፤ እርስዎም ከተስማሙበት፣ በጸደይ ወራት እኔ ራሴ ለንደን እንደምገኝ ስለምጠብቅ፣ ጉዳዩን የቻለውን ያህል ወደፊት ለማራመድ ለክቡር የለንደን ኤጲስ ቆጶስ ወይም ለሌላ ለማንም ልመናዬን ከማቅረብ ወደ ኋላ አልልም።»

«ስለ ጠባዩ ደግሞ፣ እርሱ ጥሩ ምሁር፣ ጤናማ እምነት ያለው ክርስቲያንና በመልካም ሕይወት የሚመላለስ ሰው መሆኑን እኔ ራሴ ኃላፊነት ወስጄ እመሰክራለሁ። በተለይ ለቋንቋዎች እጅግ ጥሩ የማስታወስ ችሎታ አለው፤ ፍርዱና ማስተዋሉም ከዚያ የሚያንሱ አይደሉም። በቲቨርተን ያለው ታላቁ ልጄ በተወሰነ መጠን ያውቀዋል፤ የመጨረሻውን ደብዳቤዎን ከጻፉልኝ ወዲህ ስለ እርሱ ጽፌለታለሁ። ሌሎቹ ሁለቱ ልጆቼ — በሊንከን ኮሌጅ አስተማሪው የነበረውና በክራይስት ቸርች ያለው ሦስተኛው ልጄ — ለረጅም ጊዜ በቅርብ ያውቁታል፤ እኔ እንደ መሰከርሁለት ቢያንስ እንዲሁ ትክክለኛ ምስክርነት እንደሚሰጡለት አልጠራጠርም። ከእርስዎም ዳግመኛ የመስማት ክብር እስካገኝ ድረስ ጉዳዩን በዚህ እተወዋለሁ፤ ለበሰለው ፍርድዎም ይበልጥ ተገቢ መስሎ እንደሚታየው ወይ እተወዋለሁ ወይ እገፋበታለሁ፤ ለዘወትርም የክቡርነትዎ እጅግ ቅን፣ እጅግም ባለውለታ ወዳጅና አገልጋይ፣ ሳሙኤል ዌስሊ።»

ይሁን እንጂ ጆን ዋይትላምብ ወደ ጆርጂያ አልሄደም፤ ይልቁንም ከአቶ ዌስሊ ሞት በፊት በነበሩት የሕመምና የድካም ወራት አብዛኛውን ጊዜውን በኤፕወርዝ አሳለፈ፤ ምንም እንኳ ምናልባት በኦክስፎርድ ለረጅም ጊዜ የቀረ ቢመስልም፤ ወይዘሮ ዌስሊም ስለ እርሱ ልጆቿን እስክትጠይቅ ድረስ ቀርቶ ነበር። በመጨረሻ ወደ ሩት ተመለሰ፤ በዚያም ለሠላሳ ዓመታት ከሰው ተገልሎ በጥናት የተሞላ ሕይወት ኖረ፤ በ1769 ሞተ። በሃይማኖት ጉዳዮች ከጆንና ከቻርልስ ዌስሊ ጋር ሙሉ በሙሉ አልተስማማም ነበር፤ ይህንንም እነርሱ ብዙም አልወደዱትም፤ መላው ቤተ ሰብም ከእርሱ ጋር የነበረውን ግንኙነት አቋረጠ።

እናትየዋ ማርታ ከአጎቷ ከማቲው ጋር ያላትን ምቹ መኖሪያ እንዳታጣ ትፈራ እንደ ነበረ፣ ፌብሩዋሪ 21 ቀን 1732 የተጻፈችና ታዋቂውን የትምህርት አሰጣጥ ዘዴዋን ለጆን በዘረዘረችበት ደብዳቤ በዚያው ወረቀት ላይ የሰፈረች አንዲት አጭር ደብዳቤ ታሳያለች፦ — «ውድ ቻርልስ፦ ከተለያየን ወዲህ ይህን ልትነግረኝ ጊዜ ባታገኝም ጤና እንዳለህ ተስፋ አደርጋለሁ፤ ይበልጥ ጊዜ ባገኘህ ጊዜም ጤና እንዳለህ ከራስህ ብሰማ ደስ ይለኛል። በእግርህ ወደዚህ የመምጣትህ ከባድ ቅድመ ሁኔታ ባይኖር ኖሮ በዚህ ጸደይ እዚህ ባይህ በበቂ ደስ ባለኝ ነበር፤ ያ ግን ሁልጊዜ ያስፈራኛል፤ ይህን ያህል ርቀት በእግርህ በመምጣት ራስህን እንዳትገድል በመፍራቴም አብዛኛውን ጊዜ እጅግ ስለምጨነቅ፣ ከአንተ ጋር በመጨዋወት ሊኖረኝ የሚችለውን ደስታ አብዛኛውን ያጠፋብኛል።»

«ምስኪኗ ፓቲ በለንደን ብዙ ጠላቶች ያሏት ይመስለኛል፤ በዚህ በጋ እኛን ልትጠይቅ እንድትመጣም በአእምሮዋ ያስገቡባት እነርሱ ናቸው ብዬ እፈራለሁ። አንድ ጊዜ ከወንድሜ ቤት ካስወጧት ለዘላለም ከዚያ እንድትርቅ እንደሚጠነቀቁ ለማመን አዘነብላለሁ። ያቺ ሐቀኛና ለጋስ ልጅ ‹እንደ እባብ ልባሞች እንደ ርግብም የዋሆች› ሁኑ የተባለውን ባለማሟላቷ — የርግብ የዋህነት እያላት የእባብን ብልሃት ትንሽ እንኳ ባለማግኘቷ — ያሳዝናል። ስሟን ለሚያጠፉት ሰዎች አቻ አይደለችም፤ የማይገባ ነገር ማድረግን ትንቃለችና፣ ስለዚህ ሌላውም ሰው ሁሉ እንዲሁ የሚንቀው ይመስላታል። ወዮ! የሰው ዘር ሁሉ ሊሆን እንደሚገባው መልካም አለመሆኑ እጅግ ያሳዝናል።»

«እባክህ፣ ጆን ዋይትላምብ ምን ሆነ? አሁንም በሕይወት አለ? አቶ ሞርጋን የት ነው? ከአንተ ጋር ከሆነ እባክህ ሰላምታዬን አቅርብልኝ። የዕፅዋት መድኃኒት መጠጡ ምንም እንዳልጠቀመው ስሰማ አዘንሁ። በመደበኛነት ከተጠጣ ከዚህ በፊት ሳይሠራ ቀርቶ አያውቅም ነበር፤ ነገር ግን ምናልባት መጠቀም ከመጀመሩ በፊት በሽታው እጅግ ጠንቶበት ይሆናል። በጣም ጥቂት እንደሚበላ ወይም በብርድ እንደሚተኛ እጠረጥራለሁ፤ ይህ የኋለኛው ደግሞ ከምንም በላይ ደምን ይመርዛል። ውድ ቻርልስ፣ ፍቅሬንና በረከቴን እልክልሃለሁ። ኤም፣ ማቲና ኬዝ ለሁለታችሁም ፍቅራቸውን ይልካሉ።»

«ሱዛና ዌስሊ።»

በ1800 «የሜቶዲስት የኪስ መጽሐፍ» በተባለው ውስጥ ከታተመ ወዲህ ዳግመኛ ያልወጣ አንድ ደብዳቤ፣ ወይዘሮ ዌስሊ ለጆን ተማሪዎች ምን ያህል ልባዊ ትኵረት ትሰጥ እንደ ነበረ፣ ስለ ትምህርተ እምነትም ብቻ ሳይሆን ስለ መጻሕፍትም እንዴት ሐሳብ ይለዋወጡ እንደ ነበረ ያሳያል፦ — «ውድ ልጄ፦ ኤፕወርዝ፣ ጃንዋሪ 1 ቀን 1733።»

«እባክህ ተማሪህን አቶ ሮቢንሰንን ሰላም በልልኝ፤ ቃሌን እንደ ጠበቅሁም ንገረው፤ በየቀኑ ስለ እርሱ እጸልያለሁ፤ ለነፍሱ ትንሽ እንኳ ግድ ካለው ወይም የቀረ የሃይማኖት ስሜት ካለው፣ ከርኩሳን ሰዎች ጋር ያለውን ትውውቅ ሁሉ አራግፎ እንዲጥል እለምነዋለሁ። መለኮትነቱን በተሳደቡበትና የቀረበላቸውን ምሕረቱን ባልተቀበሉበት፣ በፌዝም በናቁበት ሁሉን በሚችለው ፈራጅ ፊት እንዲቀርቡ በተጠሩ ጊዜ የሚያፍሩትና የሚዋረዱት ‹ነጻ አሳቢ ነኝ› ባዩና ለሥጋዊ ተድላ ያደረው ሰው እንጂ የተናቀው ሜቶዲስት አይደለም።»

«የኃጢአት ተድላ ለአጭርና ላልተረጋገጠ ጊዜ ብቻ ነው፤ ዘላለም ግን መጨረሻ የለውም፤ ስለዚህ አእምሮውን ያላጣ ሰው የአሁኑን ጊዜ በሚገባ በመጠቀምና ‹ዛሬ ተብሎ ሲጠራ ሳለ› እግዚአብሔርን በመተዋወቅ እጅግ በቁም ነገር መያዝ ለእኛ ከሁሉ የላቀ አስፈላጊ ነገር እንደ ሆነ እንዲያምን ጥቂት ማስረጃዎች ብቻ በቂ ይሆናሉ ብሎ ሰው ያስባል፤ ያለዚያ ለተባረከው ፊቱ ብቁ ሳንሆን ቀርተን የወደፊቱ ህልውናችን በቃል ሊገለጥ በማይችል መጠን የከፋ እንዳይሆን።»

«አንተ በእርግጥ ትክክል ነህ። የተለያዩት የእግዚአብሔርን የመምሰል ደረጃዎች ልናልፍባቸው የሚገቡ የተለያዩ የአእምሮ ሁኔታዎች ናቸው፤ በተግባራዊ ምክር ላይ የሚነቅፍ ሰውም እነዚያን ሁኔታዎች እንዳላለፈ በግልጽ ያሳያል፤ በሃይማኖታዊ ነገሮች ሁሉ፣ በተናጋሪው አእምሮ ውስጥ ካለው ስሜት ጋር የሚስማማ ውስጣዊ ስሜት በሰሚዎቹ ዘንድ ከሌለ የሚነገረው ነገር ጥቂት ውጤት ብቻ ይኖረዋልና። ይሁን እንጂ አንዳንድ ጊዜ፣ ቀናተኛ ክርስቲያን ስለ መንፈሳዊ ጉዳዮች ሲናገር፣ የተባረከው የእግዚአብሔር መንፈስ ለሰሚዎቹ አእምሮ የተፈጥሮ ጨለማቸውን የሚገፍፍ ብርሃን ይሰጣቸዋል፤ ከዚህ ቀደም ምንም የማያውቋቸውን መንፈሳዊ ነገሮችም እንዲረዱ ያስችላቸዋል። ስለ ቆርኔሌዎስና ስለ ወዳጆቹ እንደ ተባለው፦ ‹ጴጥሮስ ይህን ነገር ገና ሲናገር ቃሉን በሰሙት ሁሉ ላይ መንፈስ ቅዱስ ወረደ።› አቶ ሎው መልካም ሰው ነው፤ ቢሆንም እርሱ ሰው ብቻ ነው፤ ስለዚህ በአንዳንድ የተለዩ ጉዳዮች ላይ ሲናገር አንተ የተመኘኸውን ያህል ግልጽ ባለመሆኑ አያስደንቅም። ምናልባት አእምሮው በዚያ በተባረከው አምላክ ስሜት እጅግ ተሞልቶ ስለ ነበር፣ ከቃላት ባሕርይ እጅግ የራቀውን ነገር የሚገልጹ ቃላትን በቀላሉ ማግኘት አልቻለ ይሆናል። በዚያ ታላቅ ጉዳይ ላይ ማሰብ ማን ይችላል? መናገርማ ይቅርና! ታላቅነቱ፣ ክብሩ ያስደንቀናል! የባሕርዩ ንጽሕና፣ የቤዛነት ፍቅሩ ያደናግረናል፤ ያሸንፈናልም! ክብሩን በተገነዘብን ጊዜ ደካሞቹ ችሎታዎቻችን ይቆማሉ፤ ተፈጥሮም በተፈጥሮ አምላክ ፊት ትዝላለች።»

«እኔ በበኩሌ፣ ከብዙ ዓመታት ፍለጋና ምርመራ በኋላ፣ አሁንም አምልኮቴን ‹ለማይታወቅ አምላክ› አቀርባለሁ። እወደዋለሁ ለማለት አልደፍርም፤ ይህን ብቻ እላለሁ — እርሱን ለራሴ ደስታዬ፣ ሁሉ ነገሬ፣ ብቸኛ መልካም ነገሬ፣ በአንድ ቃል — አምላኬ እንዲሆን መርጬዋለሁ። ፈቃዴንም በመረመርሁ ጊዜ፣ ምንም እንኳ እንደሚገባው በታማኝነት ባይሆንም፣ ምርጫዋን አጥብቃ እንደ ያዘች ይሰማኛል። ስለዚህ ጸሎትህን እሻለሁ፤ አንተ የእኔን ከምትፈልገው እጅግ በላይ እኔ የአንተን እፈልጋለሁና።»

«እግዚአብሔር በሁሉ ስፍራ እንዳለ፣ እኛም ሁልጊዜ በፊቱ እንዳለን እርግጥ ነው፤ ነገር ግን መገኘቱን ሁልጊዜ በልባችን መገንዘብ መቻላችን ፈጽሞ ሌላ ነገር ነው። አንዳንድ የተመረጡ ነፍሳት ጥቂት መቋረጦች ብቻ ያሉበት የእግዚአብሔርን መገኘት የማስተዋል ልማድ አግኝተዋል። ነገር ግን፣ ውዴ ሆይ፣ አስብ፤ እርሱ እንዲህ ያለ ወሰን የሌለው ብፁዕ፣ እንዲህ ያለ ፍጹም ተወዳጅ ስለ ሆነ፣ እርሱን የምናስተውልበት እያንዳንዱ ጊዜ፣ ወደ ልዕልናው ክብርና ብፅዕና የምናደርገው እያንዳንዱ መቅረብ፣ ሕመምንና የመከራን ስሜት ሁሉ የሚያስወግድ ሕያው ደስታና ሐሴት ለአእምሮ ይሰጣል፤ በዚህ ደስታ ላይ ዘላለም ቢጨመር እርሱ መንግሥተ ሰማያት በሆነ ነበር።»

«ፍቅሬና በረከቴ ከአንተ ጋር ይሁኑ! አፍቃሪ እናትህ፣ ሱዛና ዌስሊ።»

ወይዘሮ ዌስሊ በኦክስፎርድ ስለ ነበሩት ልጆቿ ጤንነት ብዙ ትጨነቅ ነበር፤ እርሷ ራሷም የባሏ ጤና በፍጥነት እየደከመ ሲሄድ ከማየቷ በተጨማሪ «ከሥጋ ሕመምና ለመጥቀስ ከማይመቹ ሌሎች የከፉ ፈተናዎች» ብዙ ተሠቃየች፤ ነገር ግን ከእርሱ ሞት በኋላ ሊደርስባት ስለሚችለው ችግር አንዲት ቃል እንኳ ከአፏ የወጣ አይመስልም። ይህ ምናልባት ከራስ ወዳድነት ነጻ ከሆነው ባሕርይዋ የመነጨ ይሆናል፤ ወይም ምናልባት ከእርሱ በኋላ በሕይወት እቆያለሁ ብላ ከቶ አስባ አታውቅ ይሆናል። ከእነዚህ ጉዳዮች ብዙዎቹን ለጆን በጻፈችው ደብዳቤ ክፍሎች ውስጥ ትጠቅሳለች፦ — «ጉዳይህን ለዶክተር ሀንቲንግደን እንዴት እንደ ገለጽህለት አላውቅም። በሳንባ ነቀርሳ ላይ አንዳንድ ምልከታ የማድረግ አጋጣሚ አግኝቻለሁ፤ የዚያ በሽታ በርካታ ምልክቶችም በአንተ ላይ እየጀመሩ እንደ ሆነ፣ አሁን ከምታደርገው የበለጠ ካልተጠነቀቅህም በጥቂት ጊዜ ውስጥ ነገሩን ከጥርጥር በላይ እንደምታደርገው እርግጠኛ ነኝ ማለት ይቻላል። ነገር ግን የራስህን መንገድ ተከተል፤ ቀደም ሲል በአንድ ወቅት ለእኔ እጅግ የተወደዱ የነበሩ አንዳንዶችን እንደ ተውሁ አንተንም ቀድሜ ተስፋ ቆርጬብሃለሁ። ቻርልስ በሳንባ ነቀርሳ የተያዘ ባይመስለኝም፣ ሙሉ ምግብ በበላ ቍጥር ወዲያውኑ መልሶ የሚያስታውከው የሃያ ሁለት ወይም የሃያ ሦስት ዓመት ሰው ምን ዓይነት ‹ጥሩ› ጤና ላይ እንዳለ አስብ! ሰዎች ጥበበኞች አለመሆናቸው፣ ሆን ብለው ካልሆነ በቀር ማንም ሊሳሳትበት በማይችል መጠን ግልጽ በሆነ ጉዳይ መካከለኛውን መንገድ መያዝ አለመቻላቸው እጅግ ያሳዝናል። ለእግዚአብሔር ክብር በታሰቡት በእግዚአብሔር ፍርሃትና በበጎ አድራጎት ሥራዎቻቸው ሁሉ ከትንሿ ማኅበራችሁ ጋር በሙሉ ልቤ እተባበራለሁ፤ አቶ ክሌይተንና አቶ ሆል የተመኙትን ስኬት እንዳገኙ በመስማቴም ደስ ብሎኛል። በእንደዚህ ያሉ መልካም ሥራዎች እየቀጠላችሁ ተከናወኑ። በሥጋ ምንም እንኳ ብርቅ፥ በመንፈስ ከእናንተ ጋር ነኝ፤ በየቀኑም ሁላችሁንም ለመለኮታዊው መግቦት አደራ እሰጣችኋለሁ። ኤጲስ ቆጶሱን ሄደህ ማየትህ መልካም ነው፤ ይህ የብልህነትና የጨዋነት ጉዳይ ነውና፤ እርሱ ግን መልካም ሰው ከሆነ፣ ማንም በአንተ ላይ ሊያነሣሣው ይችላል ብዬ አላስብም።»

«በፈረስ እሽቅድምድም ላይ ያቀረብኻቸው ማስረጃዎች ጭምብል በሚለበስባቸው ግብዣዎች፣ በዳንስ ድግሶች፣ በቲያትሮች፣ በኦፔራዎችና በእነዚህ በመሰሉ ቀላልና ከንቱ መዝናኛዎች ሁሉ ላይም በእርግጥ ይሠራሉ፤ እነዚህም የዓለም ቅምጥል ሰዎች ቢያምኑም ባያምኑም ‹የሥጋ ምኞትና የዓይን ምኞት የሕይወትም ትዕቢት› በብርቱ ያጸናሉ፤ ያበረታሉም፤ እነዚህን ሁሉ መካድ አለብን፤ ያለዚያ አምላካችንንና የዘላለም መዳን ተስፋችንን መካድ ይሆናል። እነዚያን ርኩሳን ስብሰባዎች የሚያዘወትር ሰው ምንም የሃይማኖት ስሜት ሊኖረው አይችልም አልልም፤ ነገር ግን በረጅሙ የሕይወት ዘመኔ ሁሉ እንዲህ የሚያደርግ አንድ እንኳ በቁም ነገር የሚኖር ክርስቲያን አላወቅሁም፤ እግዚአብሔርን የሚወድ ሰውም ለእንደዚህ ያሉ ከንቱ መዝናኛዎች እንዴት ጣዕም ሊኖረው እንደሚችል አይታየኝም።»

«‹የእግዚአብሔር ሕይወት በሰው ነፍስ› እጅግ ግሩም መልካም መጽሐፍ ነው፤ ከብዙ ዓመታት በፊት የማውቀው ነበር፤ እንደ አለመታደል ሆኖ ግን ጠፍቶብኛል። በባክስተር ብዙ መልካም ነገሮች አሉ፤ አንዳንድ ጕድለቶችም አሉ፤ እነርሱንም ስለ በጎ ነገሮቹ ስል ቸል እላቸዋለሁ። ካነበብኋቸው የሥነ መለኮት መጻሕፍት ሁሉ የትኛው የተሻለ እንደ ሆነም ልናገር አልችልም፤ እንደ አእምሮ ሁኔታና ዝንባሌ አንዱ በአንድ ጊዜ፣ ሌላው በሌላ ጊዜ የተሻለ ይሆናል።»

«አባትህ በጣም መጥፎ የጤና ሁኔታ ላይ ነው፤ የሚተኛው ጥቂት ነው፤ የሚበላው ደግሞ ከዚያ ያነሰ። መለየቱ እንደ ተቃረበ ምንም ግንዛቤ ያለው አይመስልም፤ እኔ ግን በሕይወት የሚቆይበት ጊዜ አጭር እንደ ሆነ እፈራለሁ። በጌታ ቀን መለኮታዊውን አገልግሎት የሚያከናውነው በብዙ ሕመምና ችግር ነው፤ አንዳንድ ጊዜም እጅግ ማሳጠር ግድ ይሆንበታል። ከራሱ በቀር ሁሉም ሰው መድከሙን ያስተውላል፤ ሕዝቡም ስለ እርሱና ስለ ቤተ ሰቡ በእውነት እጅግ የተጨነቁ ይመስላሉ።»

«ሁለቱ ልጃገረዶች በአሁኑ ሁኔታቸው ስላልተደሰቱ፣ በሁሉም መልኩ ሞቱን ተከትለው የሚመጡትን አሳዛኝ ውጤቶች ሊገነዘቡ በሚገባቸው መጠን የተገነዘቡ አይመስለኝም፤ የአሁኑን ሁኔታቸውን ምንም ያህል መጥፎ አድርገው ቢያስቡትም፣ ራሱ ዝቅ ብሎ በተኛ ጊዜ እጅግ የከፋ እንዳይሆን እፈራለሁና። እኅቶችህ ለአንተና ለቻርልስ ፍቅራቸውን ይልካሉ፤ የእኔም ፍቅርና በረከት ለሁለታችሁ ይሁን። ደኅና ሁን።»

«ሱዛና ዌስሊ።»

አቶ ዌስሊ ለመጨረሻ ጊዜ ለንደን በሄደበት ወቅት እናቱ ለጆን የጻፈችለት አንድ እጅግ ረጅም ደብዳቤ አንዳንድ ክፍሎች ትኵረት የሚስቡ ናቸው፤ በልጇ ንግግርና ደብዳቤዎች አማካይነት የኦክስፎርድ ወዳጆቹን፣ እንዲሁም ቀድሞውኑ «ሜቶዲስቶች» የሚለውን ስም ያሰጣቸውን ጊዜያቸውን የሚከፋፍሉበትንና ተግባሮቻቸውን የሚያደራጁበትን ሥርዓት ምን ያህል በሚገባ ታውቅ እንደ ነበረ ያሳያሉና፦ — «ልጄ፦ ቅዳሜ፣ ማርች 30 ቀን 1734።»

«የወጣቱ ጨዋ ሰው አባት (አቶ ሞርጋን)፣ እኔ እስከማስተውለው ድረስ፣ ከብዙ ሰዎች የተሻለ የሃይማኖት ግንዛቤ አለው፤ ምንም እንኳ የተሻለው ባይሆንም፤ በግል ጸሎት አስፈላጊነት ላይ አጥብቀው የሚናገሩ ጥቂቶች ናቸውና። ነገር ግን አንዳንድ ጊዜ ወደ ቤተ ክርስቲያን ቢሄዱ፣ ለሞት ከሚያደርሱ እጅግ ጸያፍ ኃጢአቶችም ቢታቀቡ፣ የእግዚአብሔርን የመምሰል መንፈስና ኃይል ባያውቁም፣ የእግዚአብሔርን ፍቅርና ለሁሉ የሚዘረጋ በጎ ፈቃድ ባይሰማቸውም፣ በመዳናቸው ፍጹም ረክተው ያርፋሉ፤ በሕይወት ሳሉ የቻሉትን ያህል ዓለምን እንደሚደሰቱበት፣ ሲሞቱም መንግሥተ ሰማያት ተጠብቆላቸው እንዳለ በማሰብ ደስ ይላቸዋል። በዘመኔ እንደዚህ ያሉ ብዙ ሰዎችን አግኝቻለሁ፤ እነዚህን ከሥጋዊ መዘናጋታቸው ማላቀቅና ማሳመን — መንግሥተ ሰማያት ስፍራ ብቻ ሳይሆን ሁኔታም እንደ ሆነ፣ ይኸውም በዚህ ሕይወት የሚጀመር ነገር ግን ወደ ዘላለም ሕይወት እስክንገባ ድረስ ፍጹም የማይሆን የቅድስና ሁኔታ እንደ ሆነ፣ ወደፊት ወደ መንግሥተ ሰማያት መግባት ቢቻለን እንኳ ደስተኞች ለመሆን ከመቻላችን በፊት ኃጢአቶች ሁሉ በክርስቶስ ኃይል መፈወስ ያለባቸው ብዙ መንፈሳዊ በሽታዎች እንደ ሆኑ ማሳመን — ሊታሰቡ ከሚችሉ ነገሮች ሁሉ እጅግ አስቸጋሪ ከሆኑት አንዱ ነው ብዬ አስባለሁ። የወጣቱ አባት ይህን በሚገባ ቢያውቅ ኖሮ፣ አሁን እንደሚያደርገው በእንደዚህ ባሉ ደካማ ምክንያቶች ልጁን መልካም ክርስቲያን ነው ብሎ ለመናገር ባልደፈረ ነበር። ቢሆንም የአባቱ ግድ የለሽነት እንዳለ ሆኖ፣ ስለ ልጁ መልካም ተስፋ ከማሳደር አልቈጠብም፤ ብዙውን ጊዜውን ከእናንተ ጋር ለማሳለፍ ይመርጣልና (ይህን እንዲያደርግ የሚገደድ አይመስለኝም)፤ ከዚህ ተነሥተን መልካም ነው ብለን መደምደም ባንችል እንኳ መልካም ለመሆን እንደሚሻ ማመን እንችላለን ብዬ አስባለሁ፤ ነገሩ እንዲህ ከሆነም ጊዜ ስጡት። ታላቁ የዳግም ልደት ሥራ በአንድ ጊዜ እንደማይፈጸም፣ ይልቁንም የረከሰው ተፈጥሮ በእርሱ ላይ በሚያነሣው ብርቱ ተቃውሞ ምክንያት በዝግታና ብዙ ጊዜም በማይታይ ደረጃ እንደሚሄድ እናውቃለን። …»

«አቶ ክሌይተንና አቶ ሆል (በኋላ የወይዘሮ ዌስሊ አማች የሆነው) ከእኔ እጅግ ጥበበኞች ናቸው፤ ቢሆንም ለተሻለው ፍርዳቸው እየተገዛሁ፣ የዓለምን ሥርዓት ለመጠበቅ በአንተ በኩል የሚታይ አንዳች የበላይነት ምልክት ተገቢ ቢሆንም ጭካኔ ግን ተገቢ አይደለም ብዬ አስባለሁ፤ በአንድ ሰው ላይ (ስለ ልጆች አይደለም የምናገረው) እንደዚህ ያለ ጠባይ ማሳየት ግብዝ ሊያደርገው እንደሚችል እንጂ ፈጽሞ ወደ እምነት እንደማይመልሰው ልምድ ሊያሳምነን ይችላልና። ይወድህ ወይም አይወድህ እንደ ሆነ ለመጠየቅ ራስህን ከቶ አታስጨንቅ። እግዚአብሔርን እንዲወድ ልታግባባው ብትችል፣ የሚያስፈልገውን ያህል ይወድሃል። እግዚአብሔርን የማይወድ ከሆነ ግን ፍቅሩ ምንም ዋጋ የለውም። ይህ እንደ ምንም ይሁን፣ ሁሉን ነገር ለእግዚአብሔር መተው አለብን፤ ታላቁ ጠላት ‹እኔነት› በሚመለከታቸው ጉዳዮች ሁሉ በተቻለን መጠን ግድ የለሾች መሆን አለብን።»

«አንተና ጥቂቶቹ እግዚአብሔርን የሚፈሩ ጓደኞችህ በምሽት ሁለት ሰዓት ለሃይማኖታዊ ንባብ ወይም ውይይት ከለያችሁ፣ ጊዜውን ሁሉ ለተለየለት ለዚያው ተግባር ማዋል እንዳለባችሁ ምንም ክርክር የለውም። ምሽቶቻችሁ በጥብቅ ለዚያ የተለዩ ካልሆኑ ግን አንዳንድ ጊዜ ስለ ዓለማዊ ጉዳዮቻችሁ ብትነጋገሩ ምንም ጉዳት አይታየኝም፤ ነገር ግን አንተ እንደምትለው ለጀማሪው ደቀ መዝሙራችሁ ምንም ካልጠቀመውና እናንተን ራሳችሁን ከጐዳ ነገሩ ግልጽ ነው — ሌላውን ለመጥቀም ብላችሁ የራሳችሁን ነፍስ መጉዳት የለባችሁም፤ ምንም መልካም ነገር ማድረግ በማትችሉበት ጊዜማ ይህን ማድረግ ፈጽሞ አይገባችሁም። በዚህ ጉዳይ ከእኔ ይልቅ እናንተ የተሻላችሁ ፈራጆች ናችሁ።»

«ለድርብ ደብዳቤ ዋጋ አለመክፈልህ መልካም ነበር። ሁልጊዜ ወጪ እንዳላስወጣህ እፈራለሁ፤ ያም ፍርሃት ከጥቂት ጊዜ በፊት በእርግጥም ረጅም ጽሑፍ እንዳልክልህ ከለከለኝ። አንድ ሰውና [ምናልባት ጆን ዋይትላምብ] እኔ በሃይማኖት ጠቃሚ ነጥቦች ላይ ልንስማማ ሳንችል ብርቱ ክርክር አድርገን ነበርና፤ ከዚያ በኋላ እርሱ አንዳንድ ሐሳቦችን ጻፈ፤ እኔም ልመልስላቸው ሞከርሁ። ይህን ክርክር ልልክልህና ፍርድህን እንድትሰጥበት ልጠይቅህ አስቤ ነበር፤ ነገር ግን የእንደዚህ ያለው ደብዳቤ ከልክ ያለፈ ዋጋ በዚያን ጊዜ እንዳልከው ከለከለኝ። ከዚያ ወዲህ ቀደም ብሎ ይከራከርለት የነበረውን እያንዳንዱን ነጥብ በሁለት ስብከቶች ሲቃወም ሰምቻለሁ፤ ይህም በድጋሚ አስቦ ሐሳቡን እንደ ለወጠ ተስፋ እንዳደርግ ያደርገኛል፤ ይህ እንዲህ ከሆነም በግል ውይይት የተነገረው መታሰብ የለበትም፤ ስለዚህ ወረቀቶቹን ፈጽሞ ልልክልህ አልፈልግም።»

«አቶ ሆል ሊተወው ያሰበውን ደብር ቢቀበል ለሃይማኖት እጅግ ብዙ አገልግሎት ሊሰጥ በቻለ ነበር፤ ይህን አጋጣሚ መተዉ መልካም ነው ብዬ ላስብ አልችልም። በእርግጥም በጌታችን የወይን አትክልት ውስጥ ትክክለኛ አስተምህሮ ያላቸውና ልከኛ የሆኑ የሥነ መለኮት አገልጋዮች እንደ ዛሬ የሚያስፈልጉበት ጊዜ ከቶ አልነበረም፤ እንደ እርሱ ያለ ልዩ የእግዚአብሔር ፍርሃትና ለነፍሳት ፍቅር ያለው ሰው በዚህ ወሳኝ ወቅት አገልግሎቱን ለምን እንደሚተው ሊገባኝ አይችልም። ይህ ግን የእኔ ጉዳይ አይደለም።»

«ጊዜህን እንዴት እንደምትጠቀምበት ከእኔ ምንም መመሪያ አያስፈልግህም። በአደራ የተሰጠህን ያን ታላቅ መክሊት በታማኝነት ለማትረፍ ቍርጥ ውሳኔ ስላሳደረብህ እግዚአብሔርን አመሰግናለሁ። እኔ በማናቸውም ነገር ምን እንደማደርግ ወይም በራስ መመርመርም ሆነ በሌላ ነገር የምከተለውን ዘዴ ማወቅህ ምንም አይጠቅምህም። ዕድሜዬ አልፏል፤ አሁን የምኖረው እንደምፈልገው ሳይሆን እንደምችለው ነው። እንደ ቀድሞው ሥርዓትን መጠበቅ ወይም ተከታትዬ ማሰብ አልችልም። አእምሮዬ የሚጠራበት ጊዜ ሲያጋጥመኝ ለመጠቀም እሞክራለሁ፤ ነገር ግን ወዮ! መሞከር ብቻ ነው። ሳላውቀው ወደ ወረቀቴ መጨረሻ ደርሻለሁ። አንዲት ቃል ልጨምርና ልጨርስ። የሕይወትህ ሥርዓት ጥብቅ፣ ምግብህም ጥቂት እንደ ሆነ፣ ስሜቶችም በሥጋ ላይ እስከ ተመሠረቱ ድረስ እንዲሁ ዝቅ ያሉ ይሆናሉ። ስለዚህ ታላቅ የመንፈስ ግለትና ልዩ መነቃቃት — እንደ ብዙ ማልቀስ ወዘተ. — ባለመሰማትህ ውስጣዊ ሁኔታህን መፍረድ የለብህም፤ ይልቁንም ፈቃድህ ከእግዚአብሔር ጋር በጽናት በመጣበቁ ፍረድ። ራስህን በመረመርህ ጊዜ አሁንም እርሱን ብቸኛ መልካም ነገርህ አድርገህ እንደምትመርጠው፣ መንፈስህም (የመጽሐፍ ቅዱስን አነጋገር ልጠቀምና) በእርሱ ላይ በጽናት እንደምትጣበቅ ብታስተውል፣ የአቶ ባክስተርን ምክር ተከተል፤ ታርፋለህም፦ ‹ነፍሶቻችሁን ከኃጢአቶቻቸውና ከአደጋዎቻቸው ሁሉ፣ ከጥቅሞቻቸውም ሁሉ ጋር በመድኃኒታችሁ በኢየሱስ ክርስቶስ እጅ አኑሩ፤ በቍርጥ እምነትም ፈጽማችሁ ለእርሱ አደራ ስጡ። የገዛቸው እርሱ ነውና ስለዚህ ይወዳቸዋል። በቤዛነት መብት ባለቤታቸው እርሱ ነው፤ አሁንም ስለ ቤዛነቱ ስኬትና ክብር እንኳ እነርሱን ማዳን የራሱ ጉዳይ ሆኗል።› ልጽፍልህ ስጀምር እንዴት እንደምጨርስ የማላውቅ ይመስለኛል። መጻፍ ስጀምር እጅግ አጭር ለማድረግ ፈጽሜ አስቤ ነበር፤ ነገር ግን ባለፈው ጊዜ እንዳደረግሁት ያለ የማያምር ደብዳቤ ማዘጋጀቴ ግድ እንደሚሆንብኝ ባውቅም እደመድማለሁ። ዛሬ ታላቁ ጆን ብራውን አባትህን ወደ ቤት ይዞ ለመምጣት ወደ ለንደን ይነሣል። እባክህ ፍቅሬንና በረከቴን ለቻርልስ አድርስልኝ። ከኤፕወርዝ ከሄደ ወዲህ ከእርሱ ምንም ባልሰማም ደኅና እንደ ሆነ ተስፋ አደርጋለሁ። ውድ ጃኪ፣ ሁሉን የሚችል እግዚአብሔር ይባርክህ!»

«ሱዛና ዌስሊ።»

ቄሱ ይህን የመጨረሻ ጉዞ ወደ ለንደን ያደረገው «በኢዮብ መጽሐፍ ላይ የተደረጉ ጥናቶች» የተሰኘው መጽሐፉ ታትሞ እስኪወጣ ድረስ ለመከታተል በመጣር ነበር። አምስት መቶ ቅጂዎችን አሳተመ፤ ከእነርሱም ከሦስት መቶ በላይ የሚሆኑት አስቀድመው በገዢዎች ተመዝግበው ነበር፤ በቲቨርተን የነበረው ሳሙኤልና በኦክስፎርድ የነበረው ጆንም ለቀሩት ገዢዎችን ለማስመዝገብ የቻሉትን ሁሉ አደረጉ። በዚህ መካከል እርሱና ታላቁ ልጁ ጆን የኤፕወርዝን ደብር እንዲቀበልና በዚህም የጥንቱን ቤት እንዲያቆይ ለማግባባት ሁለቱም የተቻላቸውን ሁሉ አደረጉ፤ ጆን ግን በራሱ ዓይንም ሆነ በኋለኛው ትውልድ ዓይን እጅግ መልካም የሆኑ ሃያ ስድስት የተቃውሞ ምክንያቶችን አቀረበ። በዚያን ጊዜ ከሁሉ ቀድሞ በአእምሮው የነበረው ምናልባት በኦክስፎርድ ሲኖር ከማናቸውም ጭንቀት ፍጹም ነጻ መሆኑ ይሆናል። ምግቡ በተወሰኑ ሰዓታት ይዘጋጅለት ነበር፤ ገቢውም በተወሰኑ ጊዜያት ይደርሰው ነበር፤ ስለዚህ እርሱ ማድረግ ያለበት መቀበል፣ መቍጠርና ወደ ቤት መውሰድ ብቻ ነበር። ቤተ ሰቡ ስለ ምግብና መጠጥ፣ ስለሚለበሰውም ነገር የሚደረገውን ጭንቀት እጅግ ብዙ አይቶ ስለ ነበር ይህ ፍጹም ተፈጥሯዊ ነበር። ይሁን እንጂ ከጊዜ በኋላ ሎርድ ቻንስለሩ የኤፕወርዝን ደብር ሊሰጠው ይችል እንደ ሆነ በሚመለከተው ስፍራ ጠየቀ፤ ይህም እጅግ የማይመስል መሆኑን በሰማ ጊዜ ሐሳቡን ፈጽሞ ተወ።

ባሏ ከመሞቱ በፊት ወይዘሮ ዌስሊ ለመጨረሻ ጊዜ ብዕር ያነሣችው ፌብሩዋሪ 14 ቀን 1735 ነበር፤ በዚያን ጊዜ ቤተ ሰቡ ምናልባት ቄሱን፣ እርሷን፣ ኬዚንና ጆን ዋይትላምብን ብቻ የያዘ ነበር። ሜሪ ሞታ ነበር፤ ፓቲ በለንደን ነበረች፤ ጆን ደግሞ በጥናት ክፍሉ ውስጥ ሆኖ አማቱ የሚያስጽፈውን ይጽፍ ነበር፤ ወይም በሆነ መንገድ የእርጅናንና የድካምን ሸክም ለማቅለል ይጥር ነበር። ጸደይ እየቀረበ ሲሄድ ቄሱ ይበልጥ ደከመ፤ በመጨረሻም ፍጻሜው እንደ ቀረበ እርግጠኛ ሆና ወይዘሮ ዌስሊ ጆንንና ቻርልስን አስጠራች። እነርሱን በማየትና ከእነርሱ ጋር በመነጋገር ደስ የሚሰኝበት ጊዜ ሳያልፍ ደረሱ፤ ሲጠብቁትም፣ ሞት ሲቀርብ እጅግ የሚወዳቸው ምኞቶቹ እንዴት እንደ ተተዉ ተመለከቱ። እነዚህም «ኢዮብን» የመጨረስ፣ ዕዳውን የመክፈልና ታላቁን ልጁን በሥጋ አንድ ጊዜ እንደ ገና የማየት ምኞቶች ነበሩ። ኤሚሊያ ወንድሞቿ የራሷን ትምህርት ቤት እንድትከፍት ካስቻሏት ከጌንስብሮ መጣች፤ እነርሱም እየተፈራረቁ ይጠብቁትና ያስታምሙት ነበር። ወይዘሮ ዌስሊ ፈጽሞ ተሰብራ ነበር፤ ወደ ክፍሉ የምትገባውም አልፎ አልፎ ብቻ ነበር፤ ምክንያቱም ሁልጊዜ እየራሳት ትወድቅ ነበር፤ እጃቸው ቀድሞውንም በሥራ የተሞላው ሰዎችም ተሸክመው ማውጣትና ማንቃት ነበረባቸው። አቶ ዌስሊ ኤፕሪል 25 ቀን 1735 ፀሐይ ስትጠልቅ በሰላም አረፈ፤ እስከ መጨረሻው አእምሮው አልተሳተም ነበር፤ ልጁ ጆን ነፍሱን ለእግዚአብሔር አደራ የሚሰጠውን ጸሎት ለሁለተኛ ጊዜ እንደ ጨረሰ የመጨረሻ ትንፋሹን ሳበ። ወዲያውኑ ለእናታቸው ሊነግሯት ሄዱ፤ እርሷም እነርሱ ከፈሩት ያነሰ ተነካች፤ ባሏ እንዲህ ያለ ቀላል ሞት በማግኘቱና እርሷም ይህን ለመሸከም እንዲህ በመበርታቷ ጸሎቷ እንደ ተሰማ ተናገረች።

ቻርልስ በ30ኛው ቀን፣ ምናልባት ከቀብሩ ሁለት ቀን በኋላ፣ ዝርዝሩን ሁሉ በዚያን ጊዜ በቲቨርተን ለተቀመጠው ለወንድሙ ለሳሙኤል ጻፈ፤ እንዲህም ሲል ጨመረ፦ — «እናቴ በተቻለ ፍጥነት ብታይህ እጅግ ደስ ይላታል። ዕዳዎቹን አስልተን ከዘመዳችን ከሪቻርድሰን ዕዳ በቀር ከአንድ መቶ ፓውንድ በላይ እንደ ሆኑ አግኝተናል። የእርሷ (የወይዘሮ ዌስሊ) ባለ መሬት ወይዘሮ ናይት፣ አባቴ ባለበት አሥራ አምስት ፓውንድ ዕዳ ምክንያት ከአርባ ፓውንድ በላይ የሚገመቱትን የቁም ከብቶቿን ሁሉ ባለፈው ሰኞ — እርሱ በተቀበረበት ቀን — ያዘች። ወንድሜም ከብቶቹ ተለቅቀው እንዲሸጡ ለማድረግ ዛሬ ከሰዓት በኋላ ለገንዘቡ የዕዳ ሰነድ ይሰጣል፤ ለዋስትናውም ከብቶቹ ወደ እርሱ ተላልፈውለታል፤ ከብቶቹ እንደ ተሸጡም ይከፈለዋል። አባቴ እንደ ራሱ ፍላጎት እጅግ በቍጠባ፣ ነገር ግን በክብር በቤተ ክርስቲያኑ ቅጽር ግቢ ተቀበረ።»

«ዋና ባለ ገንዘብ እንደ መሆንህ በቤቱ ያሉትን ዕቃዎች ሁሉ ምልክት እንድታደርግባቸው፣ በዚህም እናቴ በተሻለ ዋጋ ለመሸጥ ጊዜና ነጻነት እንድታገኝ ዋስትና እንድትሰጣት፣ አባቴ ያለበትን ዕዳህን ሁሉ የሚያሳይ ሂሳብ ይዘህ መምጣትህ እጅግ አስፈላጊ ነው።»

* * * * * «በለንደን በኩል የምታልፍ ከሆነ፣ እናቴ የቄስ መበለት መሆኗን እንድታስታውስ ትሻለች። ማኅበሩ የፈቀደውን ይስጣት፤ እርሷ ግን እንደምትለው አሁንም በተወሰነ መጠን ለአንተ ሸክም መሆኗ አይቀርም። ያንን የከበረ ሸክም እንዴት እቀናብሃለሁ! ከአንተ ጋርም ልካፈለው እመኛለሁ! በቤተ ሰቡ የመርከብ መሰበር አደጋ ውስጥ አንድ ሳንቃ ከማቅረብ ያልበለጠ ቢሆንም እንኳ አንዳች ነገር ማድረግ እንድችል ጥቂት ገንዘብ የማገኝበትን መንገድ ልታመቻችልኝ ይገባል።»

ከሳሙኤል ዌስሊ ሟች የሆነው ሁሉ በኤፕወርዝ ቤተ ክርስቲያን ቅጽር ግቢ ተቀበረ፤ በዐፅሙም ላይ በጡብ ሥራ የተደገፈና መበለቱ የጻፈችው የመቃብር ጽሑፍ የተቀረጸበት ሻካራ የድንጋይ ንጣፍ ተደረገ። ይህም በ1819 በዶክተር አዳም ክላርክ ዳግመኛ ተቀርጾ ተጠገነ፤ በ1872 ደግሞ መቃብሩ በኤፕወርዝ በምትኖር አንዲት ሴት ሙሉ በሙሉ ታደሰ።